Ο Laszlo Krasznahorkai είναι από εκείνους τους συγγραφείς που, όταν τον ανακαλύψεις, νιώθεις ότι μπήκες σε έναν εντελώς ξεχωριστό κόσμο. Γεννήθηκε στην Ουγγαρία, σε μια μικρή πόλη που λέγεται Γκιούλα. Τα παιδικά του χρόνια κύλησαν σ' ένα περιβάλλον που είχε έντονα τα σημάδια της ζωής στην Ανατολική Ευρώπη εκείνης της εποχής. Μικρές γειτονιές, απλοί άνθρωποι, μια καθημερινότητα που προχωρά με κανονικούς ρυθμούς. Όλα αυτά πέρασαν αργότερα στα βιβλία του, με έναν τρόπο ιδιαίτερο.
Σπούδασε νομικά και φιλολογία και από νωρίς στράφηκε στη γραφή, βρίσκοντας εκεί τον χώρο όπου μπορούσε να αναπτύξει τη δική του ξεχωριστή φωνή. Στην πορεία της καριέρας του έχει τιμηθεί με σημαντικές διακρίσεις, με κορυφαία στιγμή το βραβείο Booker το 2015, ενώ δέκα χρόνια αργότερα το όνομά του συνδέθηκε με τη μεγαλύτερη τιμή για έναν συγγραφέα, το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Η Σουηδική Ακαδημία ανέφερε ότι βραβεύτηκε «για το συναρπαστικό και οραματιστικό του έργο που, εν μέσω αποκαλυπτικής τρομοκρατίας, επιβεβαιώνει τη δύναμη της τέχνης». Σήμερα ο Laszlo Krasznahorkai συγκαταλέγεται ανάμεσα στις πιο ιδιαίτερες και αναγνωρίσιμες μορφές της σύγχρονης ευρωπαϊκής λογοτεχνίας.
Τα βιβλία του ταξιδεύουν σε πολλές χώρες μέσα από μεταφράσεις και αγγίζουν αναγνώστες με διαφορετικά βιώματα και αναφορές. Η γραφή του ξεχωρίζει από τις πρώτες κιόλας σελίδες, με έναν ρυθμό που σε παρασύρει και εικόνες που μένουν ζωντανές. Οι ήρωές του κινούνται σε πόλεις που θυμίζουν γνώριμα τοπία, και ταυτόχρονα κουβαλούν μια αίσθηση παράξενου, σχεδόν ονειρικού, που κάνει τον κόσμο του να μοιάζει οικείος και διαφορετικός μαζί.
Τι κάνει τα βιβλία του τόσο ιδιαίτερα
Η πορεία του διαμορφώθηκε σε μεγάλο βαθμό μέσα από τα ταξίδια του. Το 1987 άφησε την κομμουνιστική Ουγγαρία και πέρασε έναν χρόνο στο Δυτικό Βερολίνο με υποτροφία, ενώ αργότερα στράφηκε προς την Ανατολική Ασία. Η Μογγολία και η Κίνα άφησαν έντονο αποτύπωμα στη σκέψη και τη γραφή του, τροφοδοτώντας σημαντικά έργα του. Η Susan Sontag τον χαρακτήρισε «σύγχρονο ουγγρικό δάσκαλο της αποκάλυψης», ενώ ο W. G. Sebald στάθηκε στην καθολικότητα της ματιάς του.
Η γραφή του ξεχωρίζει από την πρώτη στιγμή. Μεγάλες, ρέουσες προτάσεις δημιουργούν έναν ιδιαίτερο ρυθμό που σε παρασύρει. Ο μεταφραστής του, George Szirtes, την παρομοίασε με μια αργή ροή λάβας, μια εικόνα που αποδίδει ιδανικά τον τρόπο με τον οποίο ξεδιπλώνονται τα κείμενά του. Οι ιστορίες του χτίζονται σταδιακά και οδηγούν σε έντονες κορυφώσεις, ενώ η μουσικότητα της γλώσσας του δίνει σε κάθε πρόταση μια εσωτερική αρμονία.
Ο κόσμος του στρέφεται σταθερά γύρω από τον άνθρωπο και τη θέση του μέσα στην ιστορία. Μέσα από τις σελίδες του αναδεικνύεται η τραγικότητα της ύπαρξης, μαζί με μια βαθιά πίστη στη δύναμη της τέχνης. Το έργο του αποτυπώνει με καθαρότητα τη διαδρομή της Ευρώπης, από περιόδους συγκρούσεων μέχρι εποχές ελέγχου, φωτίζοντας τις αλλαγές που διαμόρφωσαν τη σύγχρονη πραγματικότητα.
Κάποια από τα βιβλία του βρήκαν τον δρόμο τους και στον κινηματογράφο. Τα «Satantango» και «The Melancholy of Resistance» μεταφέρθηκαν στη μεγάλη οθόνη από τον Bela Tarr, με τον οποίο ο Laszlo Krasznahorkai διατηρεί μακροχρόνια φιλία και συνεργασία.
Οι ιστορίες στα βιβλία του
Στην Ελλάδα όλα τα βιβλία του βραβευμένου συγγραφέα κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Πόλις, σε μετάφραση της Ιωάννας Αβραμίδου και της Μανουέλας Μπέρκι. Κάθε ένα έχει τον δικό του ρυθμό και τη δική του ατμόσφαιρα, και όλα μαζί δείχνουν έναν δημιουργό που δουλεύει με επιμονή για το πώς ζει ο άνθρωπος μέσα σ' έναν κόσμο που αλλάζει συνεχώς.
«Το τανγκό του σατανά» είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό του βιβλίο. Από τις πρώτες σελίδες μπαίνεις σε ένα χωριό σχεδόν ξεχασμένο, γεμάτο λάσπη, βροχή και ανθρώπους που μοιάζουν κουρασμένοι από τη ζωή τους. Κάθε χαρακτήρας κουβαλά κάτι βαρύ, μια προσδοκία ή μια απογοήτευση που τον κρατάει εκεί. Η ιστορία κινείται γύρω από την επιστροφή ενός ανθρώπου που όλοι πίστευαν χαμένο. Η παρουσία του δημιουργεί μια αίσθηση ότι κάτι μεγάλο ετοιμάζεται. Οι κάτοικοι αρχίζουν να ελπίζουν, να σχεδιάζουν, να φαντάζονται μια νέα αρχή. Καθώς προχωράς, βλέπεις πώς αυτή η προσδοκία επηρεάζει τον καθένα διαφορετικά.
Η δομή του βιβλίου παίζει μεγάλο ρόλο. Κάθε κεφάλαιο φωτίζει τα ίδια γεγονότα από άλλη πλευρά, και έτσι χτίζεται σιγά - σιγά μια πλήρης εικόνα. Νιώθεις ότι παρακολουθείς κάτι που επαναλαμβάνεται με μικρές αλλαγές, σαν ένας κύκλος που προχωρά και επιστρέφει ταυτόχρονα. Αυτό που μένει έντονα είναι η αίσθηση του χρόνου. Οι μέρες κυλούν αργά, κάθε κίνηση έχει βάρος και ακόμη και μια απλή διαδρομή από το ένα σπίτι στο άλλο μοιάζει σημαντική. Είναι από εκείνα τα βιβλία που σε βάζουν να δεις την καθημερινότητα με άλλο μάτι.
Στο βιβλίο «Η μελαγχολία της αντίστασης» μεταφερόμαστε σε μια μικρή πόλη που αρχικά φαίνεται ήρεμη. Η άφιξη ενός τσίρκου αλλάζει τα πάντα. Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο του είναι ένα τεράστιο νεκρό κήτος που εκτίθεται σε ένα φορτηγό. Από τη στιγμή που εμφανίζεται, η πόλη αποκτά μια περίεργη ένταση.
Οι χαρακτήρες είναι πολύ ζωντανοί. Υπάρχει ένας άνθρωπος που προσπαθεί να καταλάβει τον κόσμο μέσα από τη μουσική και την τάξη, μια γυναίκα που επιδιώκει δύναμη και έλεγχο, και πολλοί ακόμη που κινούνται ανάμεσα σε φόβο και περιέργεια. Καθώς η ιστορία προχωρά, η πόλη αρχίζει να αλλάζει. Οι ισορροπίες μετακινούνται και οι άνθρωποι αντιδρούν με τρόπους που δείχνουν τι κρύβεται μέσα τους.
Αυτό που κάνει εντύπωση είναι πώς ένα γεγονός φέρνει στην επιφάνεια ό,τι ήδη υπάρχει. Οι σχέσεις, οι εντάσεις, οι επιθυμίες. Όλα αποκτούν μεγαλύτερη ένταση και οδηγούν την ιστορία σε μια κορύφωση που σε κρατάει μέχρι το τέλος. Το βιβλίο έχει έντονη ατμόσφαιρα και σε κάνει να νιώθεις ότι βρίσκεσαι μέσα στην πόλη, περπατάς στους δρόμους της και βλέπεις τα πράγματα να αλλάζουν μπροστά σου.
Από την άλλη, το «Πόλεμος και πόλεμος» έχει έναν πιο ανοιχτό, παγκόσμιο χαρακτήρα. Ο κεντρικός ήρωας είναι ένας αρχειονόμος που ανακαλύπτει ένα περίεργο χειρόγραφο. Το κείμενο αυτό τον απασχολεί τόσο πολύ που αποφασίζει να το διαδώσει, να το κάνει γνωστό σε όσο το δυνατόν περισσότερους ανθρώπους. Από εκεί ξεκινά ένα ταξίδι που περνά από διάφορες πόλεις. Νέα Υόρκη, Ευρώπη, διαφορετικά μέρη που δίνουν στο βιβλίο μια αίσθηση κίνησης και αναζήτησης. Ο ήρωας κινείται με μια εμμονή σχεδόν, σαν να πιστεύει ότι αυτό που κρατά στα χέρια του έχει τεράστια σημασία.
Μέσα στο βιβλίο υπάρχει και το ίδιο το χειρόγραφο, μια ιστορία μέσα στην ιστορία. Αυτό δημιουργεί ένα ενδιαφέρον παιχνίδι ανάμεσα σε δύο επίπεδα. Από τη μία βλέπεις τον ήρωα, από την άλλη παρακολουθείς το κείμενο που τον έχει συνεπάρει. Το θέμα της μνήμης έχει έντονη σημασία εδώ. Υπάρχει η ιδέα ότι κάτι μπορεί να σωθεί, να διατηρηθεί, αρκεί κάποιος να το πιστέψει αρκετά.
Το βιβλίο «Η Σέιομπο πέρασε από εκεί κάτω» ξεχωρίζει γιατί έχει διαφορετική δομή. Αποτελείται από ξεχωριστές ιστορίες που συνδέονται με την τέχνη. Κάθε κεφάλαιο σε μεταφέρει σ' έναν άλλο τόπο, σε άλλη εποχή, σε άλλο δημιουργό. Μπορεί να βρεθείς σε έναν ναό στην Ιαπωνία, σ' ένα μουσείο στην Ευρώπη ή μπροστά σ' έναν καλλιτέχνη που προσπαθεί να ολοκληρώσει το έργο του. Σε κάθε περίπτωση, το ενδιαφέρον στρέφεται στη διαδικασία της δημιουργίας. Πώς γεννιέται ένα έργο, πόση αφοσίωση χρειάζεται, τι σημαίνει για εκείνον που το φτιάχνει.
Υπάρχει μια αίσθηση ότι η τέχνη έχει κάτι ιερό. Οι στιγμές που περιγράφονται έχουν ένταση και συγκέντρωση. Νιώθεις τον κόπο, την προσπάθεια, τη σημασία κάθε λεπτομέρειας. Το βιβλίο διαβάζεται σαν μια σειρά από μικρές στάσεις σε έναν μεγάλο χάρτη. Κάθε στάση σου δίνει κάτι διαφορετικό, μια εικόνα, μια σκέψη, μια στιγμή που μένει.
Στην «Επιστροφή του βαρόνου Βένκχαϊμ» επιστρέφουμε στην Ουγγαρία και σε μια πόλη που περιμένει την άφιξη ενός βαρόνου. Οι κάτοικοι έχουν γεμίσει προσδοκίες. Φαντάζονται ότι η επιστροφή του θα φέρει αλλαγές, ότι κάτι καλό θα συμβεί. Καθώς ο βαρόνος πλησιάζει, η πόλη γεμίζει ένταση. Οι άνθρωποι μιλούν, σχεδιάζουν, ετοιμάζονται. Παράλληλα βλέπουμε και τον ίδιο τον βαρόνο, έναν άνθρωπο που κουβαλά τη δική του ιστορία και τη δική του αβεβαιότητα.
Το ενδιαφέρον βρίσκεται στο πώς χτίζονται οι προσδοκίες και πώς αυτές επηρεάζουν τη συμπεριφορά των ανθρώπων. Υπάρχει και μια πιο σατιρική πλευρά, καθώς πολλές καταστάσεις έχουν μια ειρωνεία που σε κάνει να χαμογελάς. Το βιβλίο αποτελείται από πολλές σελίδες και είναι πλούσιο σε χαρακτήρες. Κάθε ένας έχει τη δική του φωνή και τη δική του πορεία, και όλοι μαζί δημιουργούν μια εικόνα μιας κοινωνίας σε αναμονή.
Στο έργο «Herscht 07769» ακολουθούμε τον νεαρό Φλόριαν Χερστ που ζει σε μια πόλη της Γερμανίας. Η καθημερινότητά του φαίνεται απλή στην αρχή, με συνηθισμένες στιγμές. Σιγά - σιγά, όμως, αρχίζει να ξεδιπλώνεται μια μεγαλύτερη εικόνα. Η πόλη έχει τις δικές της εντάσεις, τους δικούς της ανθρώπους, τις δικές της αντιθέσεις. Ο πρωταγωνιστής κινείται μέσα σε αυτό το περιβάλλον και προσπαθεί να βρει τη θέση του. Υπάρχει μια ενέργεια στο βιβλίο, ένας ρυθμός που σε κρατάει. Οι σκέψεις του ήρωα, οι διαδρομές του, οι συναντήσεις του, όλα συνθέτουν μια εικόνα σύγχρονης ζωής. Το βιβλίο δείχνει πώς το εγώ συνδέεται με το εμείς, πώς μια καθημερινή πορεία μπορεί να ανοίξει σε μεγαλύτερα ζητήματα.
Τέλος, η ιστορία στο «Πάει και το φραντζολάκι» περιστρέφεται γύρω από τον 91χρονο Γιόζι Κάντα, έναν άνθρωπο που έχει περάσει όλη του τη ζωή προσπαθώντας να μένει στην αφάνεια, μαζί με την οικογένειά του. Κάποια στιγμή όμως τον βρίσκουν και του λένε ότι, λόγω καταγωγής, θα μπορούσε να γίνει μέχρι και βασιλιάς της Ουγγαρίας. Εκεί αρχίζει όλο το μπέρδεμα, γιατί εμφανίζονται γύρω του διάφοροι τύποι, από ενθουσιώδεις θαυμαστές μέχρι πιο επικίνδυνες φιγούρες, που θέλουν να τον σπρώξουν σε κάτι που ο ίδιος δεν είχε σκοπό να κάνει. Το βιβλίο έχει κάτι από σάτιρα και κάτι από τραγωδία μαζί. Είναι σαν να βλέπεις έναν σύγχρονο Δον Κιχώτη να προσπαθεί να κρατηθεί μέσα σε έναν κόσμο που έχει χαθεί, με στιγμές που σε κάνουν και να χαμογελάς, αλλά και να προβληματίζεσαι.
Στην Ελλάδα ο Laszlo Krasznahorkai
Την Παρασκευή 27 Μαρτίου, ο Laszlo Krasznahorkai θα βρίσκεται στην Ελλάδα, στο πλαίσιο του 1ου Διεθνούς Φεστιβάλ Βιβλίου της Αθήνας. Στις 19:45, στο Αεριοφυλάκιο 1 – Αμφιθέατρο «Μιλτιάδης Έβερτ», θα συναντηθεί με την κριτικό του περιοδικού The New Yorker, Merve Emre, σε μια ουσιαστική και ζωντανή συζήτηση γύρω από τη βία, την παρακμή και την πολιτική αγωνία που διαπερνούν το έργο του.
