Τα μυστικά του μουσείου Ζυγομαλά: Οι 1.500 κεντήστρες της Αττικής που σάρωναν τα βραβεία στην Ευρώπη

Ένα από τα παλαιότερα και ανεξερεύνητα μουσεία του νεότερου Ελληνισμού άνοιξε τις πύλες του για το κοινό κρύβοντας μέσα του πολύτιμους θησαυρούς και κωδικοποιημένες πληροφορίες για την προπολεμική Ελλάδα και κυρίως για τις υπό εξαφάνιση τεχνοτροπίες της κεντητικής τέχνης.

Μετά από 30 μήνες εντατικών και επίπονων εργασιών συντήρησης, το Μουσείο Ζυγομαλά στον Αυλώνα του Δήμου Ωρωπού Αττικής μόλις 45 λεπτά από την Ομόνοια άνοιξε και πάλι τις πύλες του στο κοινό, πλήρως ανακαινισμένο και αποκαταστημένο από τα εξειδικευμένα συνεργεία του Υπουργείο Πολιτισμού. 

Το μουσείο στεγάζεται στο ιστορικό σπίτι της οικογένειας Ζυγομαλά με ρίζες από το Βυζάντιο, την Κωνσταντινούπολη και την Πελοπόννησο. Η έπαυλη με λιθοδομή, τη στοά στο ισόγειο και τη λειτουργική κάτοψη μέσα σε κατάφυτο κτήμα κατασκευάστηκε σε σχέδια του σπουδαίου αρχιτέκτονα Νικολάου Ζουμπουλίδη. Το 1935 προστέθηκε ένα επιπλέον τμήμα που δύο χρόνια αργότερα στέγασε την έκθεση της.

Η οικογένεια Ζυγομαλά

Η Λουκία Ζυγομαλά (1863-1947) εγκαταστάθηκε μόνιμα στον Αυλώνα το 1930, μετά τον θάνατο του συζύγου της, νομικού, διπλωμάτη και πολιτικού Αντώνη Ζυγομαλά (1854–1930), που συνέβαλε τα μέγιστα στην επίλυση του μεγάλου τότε αγροτικού προβλήματος των ακτημόνων της βόρειας Αττικής με την απόκτηση κλήρων από το τεράστιο τσιφλίκι που διατηρούσε εκεί ο Ανδρέας Συγγρός. Το γεγονός αυτό τον κατέστησε επάξια μεγάλο ευεργέτη όλων των αγροτών και των κτηνοτρόφων της ευρύτερης περιοχής.

Η απώλεια του Ανδρέα

Η απώλεια που σημάδεψε τη Λουκία και τον Αντώνη Ζυγομαλά ήταν ο θάνατος του μονογιού τους, Ανδρέα Ζυγομαλά (1880-1814) στη Νιβίτσα της Βορείου Ηπείρου, όπου υπηρετούσε έφεδρος ανθυπολοχαγός και πολέμησε στους Βαλκανικούς Αγώνες.

Μόνιμη εγκατάσταση

Κεντρική μορφή υπήρξε η Λουκία Ζυγομαλά, η οποία μετά τον θάνατο του συζύγου της εγκαταστάθηκε στον Αυλώνα και άφησε πίσω της ένα τεράστιο πολιτιστικό αποτύπωμα μέσω της θρυλικής σχολής κεντητικής που ανέδειξε τον Αυλώνα σε όλη την Ευρώπη, αποσπώντας διεθνή βραβεία ακόμη και στο Παρίσι. 

Η μεγάλη σχολή κεντητικής

Η σχολή κεντητικής με την ονομασία «Αττική, Ελληνικά Χωρικά Κεντήματα» αριθμούσε περίπου 1.500 κεντήστρες, προερχόμενες από πολλές σχολές όχι μόνο από τον Αυλώνα που τότε λέγονταν Σάλεσι, αλλά και από όλα τα αρβανιτοχώρια της Αττικής όπως ο Βαρνάβας, ο Μαραθώνας, το Καπανδρίτι, το Πολυδένδρι, τις Αφίδνες ή Κιούρκα, το Μενίδι, τα Λιόσια, η Παιανία ή Λιόπεσι, το Κορωπί, το Μαρκόπουλο μέχρι τα  Καλύβια και η Κερατέα.

Η καλύτερη κεντήστρια του χωριού ορίζονταν διευθύντρια της κάθε σχολής η οποία είχε δεκάδες μέλη. Οι εκλεκτές δημιουργίες διακινούνταν μέσω πρατηρίου που λειτουργούσεστην οδό Βουλής 7 στην καρδιά της Αθήνας και κοσμούσαν τα σαλόνια αστικών και βασιλικών οικογενειών σε όλη την Ευρώπη.

«Είναι κάτι το μοναδικό αυτό που πέτυχε η Λουκία Ζυγομαλά. Κατάφερε να δώσει ρόλο στις γυναίκες των αγροτικών και συνήθως αρβανίτικων χωριών της Αττικής που κατά κανόνα ήταν απομονωμένες γεωγραφικά, κοινωνικά και ταξικά από τα αστικά κέντρα. Με την ποιοτική και εντυπωσιακή δουλειά τους δημιουργούν ένα μύθο που ξεπερνάει τα όρια της Αττικής και μπαίνει μέσα σε όλα τα αστικά σπίτια της Ευρώπης», δήλωσε η αρχαιολόγος ιστορικός Έλενα Μελίδη Διευθύντρια Μουσείου Νεότερου Πολιτισμού του Υπουργείου Πολιτισμού.

Το 1936 οι σχολές έκλεισαν και το υλικό το συγκεντρώνει και το εκθέτει η Λουκία Ζυγομαλά σε προθήκη του σπιτιού της στον Αυλώνα. Για δεκαετίες τα εκθέματα περίμεναν μία γεναία φροντίδα και αυτή ήρθε το καλοκαίρι του 2023 οπότε ο Δήμος Ωρωπού σε συνεργασία με το Υπουργείο Πολιτισμού στήριξαν το πρόγραμμα αναστήλωσης και συντήρησης του μουσείου. Μάλιστα ο Δήμαρχος Ωρωπού Γιώργος Γιασημάκης ξεναγήθηκε στους χώρους του Μουσείου από τη Διευθύντρια Μουσείου Νεότερου Πολιτισμού του Υπουργείου Πολιτισμού, αρχαιολόγο–ιστορικό Έλενα Μελίδη, την επιμελήτρια ΜΝΕΠ Τμήμα Συλλογών Ερευνας και Τεκμηρίωσης Λαϊκής Τέχνης Νίκη Δάφνη και την Επιμελήτρια ΜΝΕΠ, Τμήμα Εκθέσεων, Επικοινωνίας και Εκπαίδευσης Ευγενία Δάφνη. 

Η Έλενα Μελίδη Διευθύντρια Μουσείου Νεότερου Πολιτισμού του Υπουργείου Πολιτισμού, μαζί με την επιμελήτρια ΜΝΕΠ Τμήματος Συλλογών Ερευνας και Τεκμηρίωσης Λαϊκής Τέχνης Νίκη Δάφνη και την Επιμελήτρια ΜΝΕΠ, Τμήματος Εκθέσεων, Επικοινωνίας και Εκπαίδευσης Ευγενία Δάφνη ξενάγησαν τον δήμαρχο Ωρωπού Γιώργο Γιασημάκη στο ανακαινισμένους χώρους του μουσείου που άνοιξε τις πύλες του στις αρχές του χρόνου και ήδη το έχουν επισκεφτεί τα πρώτα σχολεία αλλά και φορείς από την Αττική και την Βοιωτία.

«Όλα τα αντικείμενα καταγράφηκαν, απεντομώθηκαν, συντηρήθηκαν, αποκαταστάθηκαν και επέστρεψαν στη θέση τους, ενώ υπάρχουν και αντικείμενα που έχουν φυλαχθεί και συντηρούνται και με την πρώτη ευκαιρία θα εκτεθούν στο κοινό. Πρόκειται για έναν θησαυρό που οι Αυλωνίτες πρέπει να διαφυλάξουν ως κόρη οφθαλμού και αξίζει να τον επισκεφθούν όλοι οι Έλληνες», τόνισε η Έλενα Μελίδη και ευχαρίστησε την Υπουργό Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, καθώς και τον Δήμαρχο Ωρωπού Γιώργο Γιασημάκη, εξείροντας τη διορατικότητα και τη συνεργασία τους για τη σωτηρία και την ανάδειξη του σπουδαίου μουσείου.

Η Νίκη Δάφνη τόνισε πως πρόκειται για ένα από τα πιο παλιά μουσεία της Ελλάδας και ευχαρίστησε επίσης τον Αντιδήμαρχο Αυλώνα Άγγελο Καλύβα για τη συμβολή του στις εργασίες, αλλά και τις γυναίκες του Αυλώνα, οι οποίες από την πρώτη στιγμή στάθηκαν αρωγοί στο έργο, δείχνοντας έμπρακτο ενδιαφέρον για τη διάδοση της κεντητικής παράδοσης.

Όπως τόνισαν η Νίκη Δάφνη και η Ευγενία Δάφνη, επόμενος μεγάλος στόχος είναι η αναβίωση της σχολής κεντητικής, ώστε η πολύτιμη αυτή τέχνη να περάσει ξανά στις νεότερες γενιές. «Βασικός μέλημα μας το προσεχές διάστημα είναι να κάνουμε ανοικτή πρόσκληση σε όλες τις Αυλωνίτισσες και όσες γυναίκες έχουν γνώση της παράδοσης της κεντητικής τέχνης ώστε να κάνουμε μία αναβίωση όλης της προσπάθειας. Είναι κάτι που μας το ζήτησαν πολλές γυναίκες που ήρθαν εδώ το διάστημα που κάναμε τις εργασίες συντήρησης».

Ιδιαίτερη θέση ανάμεσα στα εκθέματα κατέχουν πρωτότυπες πρακτικές για τα διάφορα είδη της κεντητικής τέχνης που διασώζουν σπάνιες βυζαντινές, σαρακατσάνικες, βλάχικες, ποντιακές και μικρασιατικές τεχνικές, χειροποίητα υφαντά, χαλιά, σαλόνια, παραδοσιακές στολές, κουρτίνες, καλύμματα, μαξιλάρια, που έχουν φτιαχτεί από τη σχολή κεντητικής Ζυγομαλά, προσωπικά αντικείμενα της οικογένειας, το γραφείο του Αντώνη Ζυγομαλά, παράσημα, όπλα και στολές του Ανδρέα Ζυγομαλά, καθώς και η κρεβατοκάμαρα της Λουκίας Ζυγομαλά με προσωπικά της είδη. «Υπάρχουν φωτογραφίες και βραβεία που απέσπασαν τα προϊόντα από εκθέσεις σε όλη την Ευρώπη και ειδικά στη μεγάλη έκθεση του Παρισιού. Όλα αυτά συντηρήθηκαν και βρίσκονται διαθέσιμα στο κοινό».

Μεταξύ των εκθεμάτων ξεχωρίζουν προσωπικά αντικείμενα της οικογένειας, οι στολές του Ανδρέα Ζυγομαλά (Αθήνα 1890 – Νιβίτσα Βορείου Ηπείρου, 30 Ιουλίου 1914), παράσημα και μία τουρκική σημαία λάφυρο της νικηφόρας μάχης του Μπιζανίου, προσδίδοντας στο μουσείο έντονη ιστορική και εθνική διάσταση. 

Το Μουσείο Ζυγομαλά επιστρέφει πλέον ως σημείο αναφοράς για τον πολιτισμό, την ιστορία και τη λαϊκή τέχνη της Αττικής, ανοίγοντας ένα νέο κεφάλαιο ζωής και δημιουργίας για τον Αυλώνα και τον Δήμο Ωρωπού, ενώ τους επόμενους μήνες θα γίνουν προσπάθειες να αναστηλωθούν οι στάβλοι ώστε να δημιουργηθούν χώροι για το κοινό και την επιμελητεία του μουσείου.