Φυλακές Κατσακούλη: Από οθωμανικό κολαστήριο της Μυτιλήνης χώρος δημοκρατίας και πολιτισμού

Για περισσότερο από έναν αιώνα ήταν το κολαστήριο της Μυτιλήνης. Όσοι έπαιρναν την ανηφόρα για την περιοχή Κιόσκι γνώριζαν πως η ζωή τους έχει τελειώσει. Ελάχιστοι είχαν δεύτερη ευκαιρία. Σήμερα οι παλιές Φυλακές Μυτιλήνης, γνωστές και ως «Επανορθωτικές Φυλακές Ανδρέου Π. Κατσακούλη», αποτελούν ένα από τα πιο φορτισμένα ιστορικά κτιριακά συγκροτήματα της Λέσβου. Βρίσκονται στην περιοχή της Λαγκάδας, στα ορεινά της πόλης της Μυτιλήνης, και κουβαλούν «μαύρες» μνήμες από διαφορετικές εποχές. Από οθωμανικό λεπροκομείο μετατράπηκαν σε φυλακές και πριν βάλουν λουκέτο χρησιμοποιήθηκαν από τον Ελληνικό Στρατό.

Κολαστήριο

Τα παλαιότερα κτίσματα ανάγονται στα τέλη του 19ου αιώνα και συνδέονται με τη λειτουργία του ως οθωμανικό λεπροκομείο. Στη συνέχεια χρησιμοποιήθηκε και ως χώρος περίθαλψης φυματικών, πριν μετατραπεί σε σωφρονιστικό κατάστημα λίγο πριν ξεσπάσει ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος. Η πορεία αυτή δείχνει πως ο χώρος υπήρξε διαχρονικά ένα κολαστήριο, τόπος απομόνωσης ανθρώπων που η κοινωνία ήθελε να κρατήσει μακριά από τον βασικό αστικό ιστό. Ακόμα και σήμερα η περιοχή που βρίσκεται η φυλακή «φάντασμα» είναι υποβαθμισμένη.

Η πινακίδα του 1939

Η μετατροπή του σε φυλακές συνδέεται με την ανάγκη αντικατάστασης των παλαιών και άθλιων οθωμανικών φυλακών που στεγάζονταν μέσα στο Άνω Κάστρο της Μυτιλήνης. Το νεότερο τμήμα του συγκροτήματος αρχισε να χτίζεται το 1936, και από τότε ο χώρος άρχισε να λειτουργεί ως φυλακές. Η ονομασία τους συνδέθηκε με τον ευεργέτη Ανδρέα Π. Κατσακούλη, ο οποίος συνέβαλε οικονομικά στην ανέγερση ή ολοκλήρωση του σωφρονιστικού συγκροτήματος. Μία παλιά φθαρμένη πινακίδα αναγράφει έτος κατασκευής το 1939, αλλά πηγές αναφέρουν πως ορισμένα τμήματα δεν σταμάτησαν ποτέ να λειτουργούν.

Το παρεκκλήσι του Αγίου Ανδρέα

Αρχιτεκτονικά, οι Παλιές Φυλακές Μυτιλήνης ακολουθούν τη λογική των επιβλητικών σωφρονιστικών κτισμάτων του 20ού αιώνα. Δεν πρόκειται για ένα απλό κτίριο κράτησης, αλλά για ένα συγκρότημα σχεδιασμένο με βάση την απομόνωση, τον έλεγχο και την πειθαρχία. Τα σκοτεινά, ανήλιαγα κελιά, οι αυστηρές γραμμές, ο κεντρικός προαύλιος χώρος και η συνολική αίσθηση εγκλεισμού αποτυπώνουν τη σωφρονιστική φιλοσοφία της εποχής. Ιδιαίτερο στοιχείο του συγκροτήματος αποτελεί το παρεκκλήσιο του Αγίου Ανδρέα του Πρωτόκλητου, το οποίο δεσπόζει στο εσωτερικό των φυλακών. Η παρουσία του θρησκευτικού στοιχείου μέσα σε έναν χώρο εγκλεισμού, τιμωρίας και απομόνωσης και από την άλλη η ανάγκη για ελπίδα, πίστη, παρηγοριά και ψυχική αντοχή.

Η δύσκολη περίοδος

Στα πρώτα χρόνια της λειτουργίας τους οι φυλακές φιλοξενούσαν κυρίως ποινικούς κρατουμένους, αλλά και πρόσωπα που φυλακίζονταν για χρέη ή για υποθέσεις που είχαν σχέση με αγροτικές και κοινωνικές παραβάσεις. Ωστόσο, η πιο βαριά και ιστορικά φορτισμένη περίοδος του χώρου ξεκινά από τα χρόνια της δικτατορίας του Μεταξά και κορυφώνεται μετά την Κατοχή, τον Εμφύλιο και τη μετεμφυλιακή περίοδο.

Πολιτικοί κρατούμενοι

Από το 1936 έως το 1957, οι Παλιές Φυλακές Μυτιλήνης συνδέθηκαν στενά με την κράτηση πολιτικών κρατουμένων. Μάλιστα, κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου, και ιδιαίτερα το 1948, οι κρατούμενοι έφτασαν περίπου τους 250. Η περίοδος αυτή θεωρείται η περίοδος αιχμής της πολιτικής κράτησης στις φυλακές της Μυτιλήνης. Ο χώρος δεν ήταν πλέον απλώς ένα σωφρονιστικό κατάστημα, αλλά ένας τόπος πολιτικού εγκλεισμού και ιδεολογικής σύγκρουσης, μέσα σε μια Ελλάδα βαθιά διχασμένη από τον Εμφύλιο και τις συνέπειές του.

Δύο εφημερίδες

Παρά τις σκληρές συνθήκες, οι ίδιοι οι πολιτικοί κρατούμενοι κατάφεραν να μετατρέψουν τα ανήλιαγα κελιά σε κυψέλες επιμόρφωσης. Σημαντικό κεφάλαιο αυτής της περιόδου ήταν και ο παράνομος τύπος που εκδιδόταν μέσα στις φυλακές. Η ομάδα συμβίωσης των πολιτικών κρατουμένων φέρεται να εξέδιδε κρυφά δύο πολιτικές εφημερίδες, τον «Αλύγιστο» και το «Φιλειρηνικό Μέτωπο». Τα έντυπα αυτά δεν είχαν απλώς ενημερωτικό χαρακτήρα. Ήταν πράξεις αντίστασης, μέσα από τις οποίες οι κρατούμενοι προσπαθούσαν να κρατήσουν ζωντανό το ηθικό τους, να επικοινωνήσουν ιδέες και να ενισχύσουν το φρόνημα όσων βρίσκονταν έξω από τα τείχη. Τα παράνομα αυτά έντυπα διακινούνταν με μυστικότητα και κυκλοφορούσαν ανάμεσα στον λαό της Λέσβου. Η ύπαρξή τους δείχνει πως οι φυλακές, όσο κλειστός και ελεγχόμενος κι αν ήταν ο χώρος, δεν ήταν πλήρως αποκομμένες από την κοινωνία. Αντίθετα, μέσα από δίκτυα αλληλεγγύης, επαφές και μεγάλο προσωπικό ρίσκο, οι φωνές των κρατουμένων έβρισκαν τρόπο να περνούν έξω από τα κάγκελα.

Το πρώτο λουκέτο

Η πολιτική δραστηριότητα και η χρήση του χώρου ως φυλακή σταμάτησε οριστικά το 1957. Ωστόσο, η μνήμη εκείνης της περιόδου παρέμεινε ζωντανή. Οι παλιές Φυλακές Μυτιλήνης δεν είναι μόνο ένας χώρος όπου κρατήθηκαν άνθρωποι. Είναι ένας χώρος όπου δοκιμάστηκε η ανθρώπινη αντοχή, η πολιτική πίστη, η συλλογικότητα και η ανάγκη για αξιοπρέπεια μέσα σε συνθήκες εγκλεισμού.

Πρόσφυγες και στρατός

Μετά το τέλος της λειτουργίας τους ως φυλακών, το συγκρότημα άλλαξε χρήσεις. Σε μεταγενέστερες περιόδους αξιοποιήθηκε ως στρατιωτικός χώρος, ενώ τη δεκαετία του 1990 χρησιμοποιήθηκε και ως χώρος εγκατάστασης ή φιλοξενίας προσφύγων. Έτσι, στο ήδη βαρύ ιστορικό φορτίο του προστέθηκε ακόμη ένα κεφάλαιο, συνδεδεμένο με τη μετακίνηση πληθυσμών, την προσφυγιά και τις σύγχρονες ανάγκες φιλοξενίας ανθρώπων σε κρίση.

Καταρρέει μέρα με τη μέρα

Σήμερα, οι Παλιές Φυλακές Μυτιλήνης παρουσιάζουν έντονα τα σημάδια του χρόνου και της εγκατάλειψης. Τμήματα της σκεπής έχουν καταρρεύσει και η ανάγκη να γίνει σύντομα διάσωση των κτιρίων είναι επιτακτική. Το κτιριακό συγκρότημα παραμένει κλειστό και αναξιοποίητο, διατηρώντας όμως τη βαριά ιστορική του όψη. Η φθορά δεν έχει σβήσει τη μνήμη του χώρου. Αντίθετα, την κάνει ακόμη πιο έντονη, καθώς το κτίριο στέκει ως σιωπηλός μάρτυρας μιας μεγάλης και δύσκολης διαδρομής. Το ιδιοκτησιακό καθεστώς αποτελεί ένα από τα βασικά ζητήματα για την αξιοποίησή του.

Η πρόταση διάσωσης του

Διαχρονικά έχουν υπάρξει προτάσεις και τοπικές διεκδικήσεις για τη μετατροπή των Παλιών Φυλακών σε Μουσείο Αντιδικτατορικού Αγώνα, χώρο ιστορικής μνήμης ή πολυχώρο πολιτισμού. Η δημοτική αρχή Μυτιλήνης, με δήμαρχο τον Παναγιώτη Χριστόφα, έχει ωριμάσει τις μελέτες και τις προσπάθειες για να γίνει το μεγάλο έργο της ανάπλασης των παλαιών φυλακών. Ο φάκελος βρίσκεται για έλεγχο στην Αποκεντρωμένη Διοίκηση Αιγαίου και τους επόμενους μήνες αναμένονται οι εξελίξεις. «Το νησί μας και ειδικά η Μυτιλήνη έχει βαριά ιστορία και κάνουμε μία τεράστια προσπάθεια για να εξασφαλίσουμε άδειες και χρηματοδοτήσεις για να διασώσουμε αυτούς τους εμβληματικούς χώρους που είναι κομμάτια της ιστορίας του τόπου μας και όλης της Ελλάδας», τόνισε στο ethnos.gr η αντιδήμαρχος Πολιτισμού Εριφύλη Χιωτέλη.