Τα σημάδια της παρακμής: Πώς η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία «δείχνει» το μέλλον των ΗΠΑ - Η πτώση είναι θέμα χρόνου...

Οι ΗΠΑ ασθενούν βαριά! Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία «προφητεύει» το μέλλον... Σήματα λυγρά... Στις λεπτομέρειες κρύβεται η ουσία της Ιστορίας.

Η Ιστορία είναι αμείλικτη: επιστρέφει πάντα και σέρνει τους λαούς στο παρελθόν για να ζήσουν ξανά και ξανά της αμαρτίες τους· μέχρι να εξιλεωθούν στο διηνεκές.

Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία κάπου 170 χρόνια μετά την (υποτιθέμενη) γέννηση του Χριστού. Τον χειμώνα του 168, ο διάσημος έλληνας γιατρός Γαληνός έφτασε στην Ακουιληία, μια ιταλική πόλη στον μυχό της Αδριατικής θάλασσας. Η πόλη εκείνη ήταν μια εύρωστη ρωμαϊκή αποικία, αλλά ο χρόνος είχε προκαλέσει βαθιές ανεπανόρθωτες ρωγμές στους ανθρώπους και έντονες, αναστρέψιμες, όμως, στις οχυρώσεις.

Όταν στίφη γερμανικών φυλών- οι Μαρκομάνοι- διέσχισαν τον Δούναβη, οι ρωμαίοι συναυτοκράτορες, ο Μάρκος Αυρήλιος και ο αδερφός του Λεύκιος Βέρος, έσπευσαν στην πόλη με δύο λεγεώνες και μαστόρους για να ανοικοδομήσουν την αμυντική θωράκιση της πόλης, που σχεδίαζαν να τη χρησιμοποιήσουν ως ορμητήριο εναντίον των εισβολέων. Ο Γαληνός, τις ίδιες εκείνες ημέρες, είχε κληθεί, ως αρωγός στην καταπολέμηση ενός διαφορετικού εισβολέα: έναν λοιμό, μια πανώλη, πιθανώς πρώιμη παραλλαγή της ευλογιάς, που είχε ταξιδέψει στην Ακουιληία μέσω στρατιωτών και σάρωνε την πόλη. Οι αυτοκράτορες, σαν έμαθαν τα νέα τράπηκαν σε φυγή, αλλά ο Βέρος δεν πήγε πολύ μακριά… νόσησε και πέθανε από την ασθένεια στο δρόμο προς τη Ρώμη.

Η Πανώλη των Αντωνίνων

Ο Γαληνός προσπάθησε να επιβραδύνει το κύμα της εξάπλωσης της νόσου, αλλά οι περισσότεροι κάτοικοι της Ακυληίας παραδόθηκαν στα ισχυρά όπλα της αρρώστιας. Εκείνη η πανδημία έμεινε στην Ιστορία ως Πανώλη των Αντωνίνων και ως Πανώλη του Γαληνού: σκότωσε τουλάχιστον 1 εκατομμύριο ανθρώπους σε όλη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Ήταν- όπως λέγεται- η πρώτη πραγματική πανδημία στον Κόσμο και στοίχειωσε την αυτοκρατορία για το υπόλοιπο του βίου της.

Οι λεπτομέρειες της πανδημίας: τα συμπτώματα των ασθενών, ο ακριβής παθογόνος παράγων, ο πραγματικός αριθμός των θυμάτων, αποτελούν ακόμα θέματα συζήτησης των ιστορικών και μπορεί να μην αποσαφηνιστούν ποτέ πλήρως. Ωστόσο, έρευνες έχουν αναφέρει την Πανώλη των Αντωνίνων ως παράγοντα που επιτάχυνε την αρχή της πτώσης της Ρώμης.
Οι ελλείψεις τροφίμων σε πολλές περιοχές της Αυτοκρατορίας, οι εσωτερικές μεταναστεύσεις και ο υπερπληθυσμός είχαν ήδη σηματοδοτήσει μια ολίσθηση στην εξουσία και δημιούργησαν το γόνιμο περιβάλλον εκείνο που ευνοεί τις λοιμώδεις ασθένειες. Η πανδημία, με τη σειρά της, μετέδωσε (εκτός από τους ιούς) τον πανικό και άφησε πίσω της δυσπιστία, τροχίζοντας τις αξίες των πολιτικών και θρησκευτικών Αρχών.

Τα κάστρα πέφτουν από μέσα...

Στις μέρες μας, 2000 χρόνια μετά, οι ιστορικοί έχουν το μυαλό τους στη Ρώμη καθώς διαβλέπουν την Ιστορία να επαναλαμβάνεται με την Αυτοκρατορία της εποχής μας, τις ΗΠΑ. Κάποιοι πολιτικοί σχολιαστές συγκρίνουν την πτώση της Ρώμης με μια πιθανή κατάρρευση των Ηνωμένων Πολιτειών. Και, πραγματικά, το παράδειγμα της Ρώμης αξίζει να ληφθεί υπόψη υπό το φως των γεγονότων των τελευταίων ετών.

Ένα από τα μέσα μέτρησης της ζωτικότητας μιας κοινωνίας είναι η ικανότητά του κράτους να προστατεύει τους πολίτες της από ασθένειες. Οι μολυσματικές ασθένειες- πιθανότατα- δεν αποτελούν άμεση απειλή για την επιβίωση της Αυτοκρατορίας των Ηνωμένων Πολιτειών, ωστόσο, μετά από σχεδόν έναν αιώνα ύπαρξης, ο αμερικανικός μηχανισμός δημόσιας υγείας, ο οποίος έχει οδηγήσει σε μερικές από τις πιο αξιοσημείωτες προόδους στη μακροζωία και την ποιότητα ζωής παγκοσμίως στην ανθρώπινη ιστορία, κλονίζεται. Η χώρα έχει χάσει μεγάλο μέρος της ικανότητάς της να εμποδίζει τα μικρόβια να εισβάλουν στο πολιτικό της σώμα, και η πρόοδος στο προσδόκιμο ζωής- αλλά και σε άλλους δείκτες- επιβραδύνεται ή και αντιστρέφεται.

Είναι εύκολο να αποδωθούν οι ευθύνες στον πρόεδρο Τραμπ και στον υπουργό Υγείας του, Ρόμπερτ Φ. Κένεντι τζούνιορ, οι οποίοι με μια γροθιά έχουν διαλύσει τους Οργανισμούς Υγείας των ΗΠΑ, έχουν αναστείλει τη χρηματοδότηση της Δημόσιας Υγείας, έχουν υποδαυλίσει τον σκεπτικισμό για τα εμβόλια και έχουν αρχίσει να διαλύουν τα προγράμματα εμβολιασμού των παιδιών. Η εκστρατεία του Τραμπ υπό τον τίτλο «Κάντε την Αμερική Υγιή Ξανά» είναι- κατά κάποιο τρόπο- απλώς ένα ακόμη βήμα υποχώρησης της εμπιστοσύνης των πολιτών στις προσπάθειες των ΗΠΑ για την καταπολέμηση ασθενειών. Εάν αυτή η υποχώρηση συνεχιστεί και επιταχυνθεί, η εποχή της δημόσιας υγείας- η εκατονταετής περίοδος επιδημιολογικής ασφάλειας που αποτέλεσε το θεμέλιο για τόσες άλλες επιστημονικές ανακαλύψεις- θα φτάσει στο τέλος της. Και αυτό το τέλος θα έχει αδιανόητες συνέπειες για τη δημοκρατία της Αυτοκρατορίας και το μέλλον της.

Όταν εξαφανισμένοι εχθροί επανεμφανίζονται

Τον Ιανουάριο του 2025, ένα νοσοκομείο στο δυτικό Τέξας ανέφερε ότι παιδιά νοσηλεύονταν με συμπτώματα ιλαράς. Τα κρούσματα, αρχικά, επικεντρώθηκαν σε κοινότητα Μεννονιτών (ομάδα Αναβαπτιστών Χριστιανικών- ειρηνιστών- που ανάγουν τις ρίζες τους στην εποχή της Ριζοσπαστικής Μεταρρύθμισης του 16ου αιώνα. Το όνομα Μεννονίτες προέρχεται από τον κληρικό Μένο Σίμονς), όπου τα ποσοστά εμβολιασμού ήταν χαμηλά τις τελευταίες δεκαετίες. Σύντομα, όμως, η επιδημία εξαπλώθηκε σε όλη την πολιτεία, αλλά και σε άλλες περιοχές. Ο καταγεγραμμένος αριθμός κρουσμάτων έφτασε τα 1.800 μέχρι το τέλος του 2025. Και η επιδημία εξαπλώνεται βρίσκοντας σαθρά αμυντικά τείχη και οι ΗΠΑ υποχρεώνουν τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας να ανακαλέσει το καθεστώς εξάλειψης της νόσου της ιλαράς.

Γυρίζουμε το ποτενσιόμετρο του χρόνου προς τα πίσω, ελάχιστα: η πανδημία του κορονοϊού προκάλεσε περισσότερους επιβεβαιωμένους θανάτους κατά κεφαλήν στις Ηνωμένες Πολιτείες από όσους σε οποιαδήποτε άλλη δυτική χώρα, και η ανάκαμψη του ποσοστού θνησιμότητας των ΗΠΑ υστερεί σε σχέση με άλλες. Το προσδόκιμο ζωής στις ΗΠΑ είναι χαμηλότερο από ό,τι σε άλλες αναπτυγμένες χώρες και το χάσμα διευρύνεται.

Το αμερικάνικο όνειρο τείνει να γίνει εφιάλτης: οι ΗΠΑ είναι σε υψηλότερες θέσεις θνησιμότητας από τον υπόλοιπο ανεπτυγμένο κόσμο μετρώντας θανάτους από όπλα και ναρκωτικά, δύο σημαντικούς παράγοντες που έχουν γίνει αποδεκτοί ως το κόστος του να είσαι Αμερικανός. Αλλά ακόμα κι αν αγνοήσει κάποιος τους δύο πρώτους παράγοντες, αρκετοί άλλοι δείχνουν την πορεία προς την πτώση: οι ασθένειες που προκαλούνται από τρόφιμα φαίνεται να αυξάνονται, συμπεριλαμβανομένων των τακτικών εξάρσεων του νοροϊού (το συχνότερο αίτιο εμφάνισης ιογενούς γαστρεντερίτιδας). Η παλαιότητα των συστημάτων ύδρευσης και αποχέτευσης έχει συμβάλει σε έναν αυξανόμενο αριθμό κρουσμάτων λεγιονέλλας (γνωστή και ως Η Νόσος των Λεγεωναρίων, είναι βακτήριο και παρ’ όλο που έχει αναγνωριστεί εδώ και 30 χρόνια, τίποτα ουσιαστικό δεν έχει γίνει για την καταπολέμηση του). Τα κρούσματα τετάνου, κοκκύτη και ηπατίτιδας Α έχουν επίσης αυξηθεί τα τελευταία χρόνια.

Πολλά προβλήματα συμβάλλουν σε αυτές τις αλλαγές: ανεπαρκείς επενδύσεις σε υποδομές, περικοπές στον προϋπολογισμό των κρατικών και τοπικών υπηρεσιών Υγείας, η αυξανόμενη αντοχή των βακτηρίων στα φάρμακα. Ωστόσο, πίσω από όλα τα ξεσπάσματα, ακόμη και τους θανάτους από όπλα και οπιοειδή, βρίσκεται ένας ένοχος: η φθίνουσα αίσθηση αμοιβαίας ευθύνης μεταξύ των πολιτών των ΗΠΑ.

Ο πόλεμος και τα... καλά του

Το 1946, τη χρονιά που η Υπηρεσία Δημόσιας Υγείας των ΗΠΑ ίδρυσε το Κέντρο Μεταδοτικών Νοσημάτων, το προσδόκιμο ζωής στις ΗΠΑ ήταν περίπου τα 66 χρόνια. Η ελονοσία ήταν ανεξέλεγκτη στο Νότο, και οι λοιμώδεις ασθένειες, η φυματίωση, η σύφιλη και η πολιομυελίτιδα σκότωναν δεκάδες χιλιάδες Αμερικανούς ετησίως. Στα 1.000 παιδιά που γεννήθηκαν το 1946 τα 34 αναμενόταν να πεθάνουν πριν από τα πρώτα τους γενέθλια, πολλά από μεταδοτικές ασθένειες!
Το CDC (Κέντρα Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων) ενεργοποιήθηκαν άμεσα για τον έλεγχο μολυσματικών ασθενειών μεταξύ των στρατιωτών που πολεμούσαν στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Την ίδια χρονιά που δημιουργήθηκε το CDC, το εμβόλιο της γρίπης έφτασε στο κοινό και διεθνείς οργανισμοί, με την υποστήριξη των ΗΠΑ, άρχισαν παγκόσμια προσπάθεια για την εξάλειψη της φυματίωσης. Ο Οργανισμός εργάστηκε για την προώθηση του μαζικού εμβολιασμού. Ξεκίνησε ένα εθνικό πρόγραμμα επιτήρησης ασθενειών και μοιράστηκε πληροφορίες με τις υγειονομικές υπηρεσίες των κομητειών που αντιμετώπιζαν οικονομικές δυσκολίες και τις κρατικές υπηρεσίες. Οι εκστρατείες κατά τη διάρκεια του πολέμου, για να πείσουν και να υποχρεώσουν τους Αμερικανούς να κάνουν το καθήκον τους για τη διατήρηση των πόρων και να προσφερθούν εθελοντικά στην πολεμική προσπάθεια, μεταφράστηκαν εύκολα σε πιέσεις (και) για εμβολιασμό.

Σαν να πήγαιναν στη Σελήνη...

Πριν από το 1946, η καταπολέμηση των ασθενειών θα φαινόταν το ίδιο θέμα επιστημονικής φαντασίας με την αποστολή ανθρώπου στη Σελήνη. Αλλά, από το 1950, το παγκόσμιο προσδόκιμο ζωής αυξάνεται κατά τέσσερα χρόνια κάθε δεκαετία. Η ευλογιά έχει εξαλειφθεί και τα κρούσματα πολιομυελίτιδας και ελονοσίας έχουν μειωθεί δραματικά. Μέσα στα τελευταία 80 χρόνια, έχουν σημειωθεί, ίσως, πιο σημαντικές πρόοδοι στην ανθρώπινη υγεία από ό,τι τα προηγούμενα 300.000. Γενιές και γενιές έχουν μεγαλώσει στις ΗΠΑ χωρίς ελονοσία, κίτρινο πυρετό ή τυφοειδή πυρετό. Ασθένειες όπως η δυσεντερία είναι σπάνιες. Η ιλαρά και η πολιομυελίτιδα- κάποτε συνήθεις μάστιγες της παιδικής ηλικίας- αναχαιτίστηκαν από εκατομμύρια εμβολιασμούς. Το προσδόκιμο ζωής αυξήθηκε στα 78 χρόνια το 2023.

Η ανάπτυξη εμβολίων, αντιβιοτικών και άλλων φαρμάκων έχει διαδραματίσει τεράστιο ρόλο στην πρόοδο της ανθρώπινης υγείας. Αλλά τα εμβόλια για την ευλογιά και αρκετές άλλες ασθένειες υπήρχαν εδώ και τουλάχιστον μισό αιώνα πριν από τη δεκαετία του 1940 και δεν είχαν καταφέρει να δημιουργήσουν ευρεία ανοσία. Η πραγματική επανάσταση της Δημόσιας Υγείας αφορούσε κυρίως την αλλαγή στον τρόπο που οι άνθρωποι αντιλαμβάνονταν τον εαυτό τους και τη σχέση μεταξύ τους.

Πριν από τη δεκαετία του 1940, οι Ηνωμένες Πολιτείες κατέγραφαν ακόμη σχετικά υψηλό αριθμό κρουσμάτων ευλογιάς σε σύγκριση με άλλα παρόμοια βιομηχανικά έθνη· η πλήρης εξάλειψη επετεύχθη το 1949. Με την επιμονή ενός αναπτυσσόμενου μηχανισμού δημόσιας υγείας, έγινε κοινή πρακτική να πλένουμε τα χέρια μας, να καλύπτουμε το στόμα μας, να μην καπνίζουμε σε εσωτερικούς χώρους και να κάνουμε εξετάσεις, όχι μόνο για το δικό μας όφελος, αλλά και για χάρη των ανθρώπων γύρω μας. Οι γονείς περίμεναν καρτερικά σε σχοινοτενείς ουρές για να εμβολιάσουν τα παιδιά τους, και οι γιατροί επισκέπτονταν και τις τελευταίες απομονωμένες ομάδες ανεμβολίαστων πολιτών. Και φθάνουμε στα χρόνια μας.

Αμφισβήτηση στους εμβολιασμούς...

Σύμφωνα με τον οργανισμό πολιτικής υγείας (KFF), το καλοκαίρι του 2025, μόνο το 83% των γονέων ενημέρωναν τα παιδιά τους για τα εμβόλια, από το 90% τέσσερα χρόνια νωρίτερα. Τα κρούσματα αρκετών από τις ασθένειες που καλύπτονται από το εθνικό πρόγραμμα εμβολιασμών αυξάνονται. Τα κρούσματα φυματίωσης είναι υψηλότερα από ό,τι ήταν εδώ και 12 χρόνια, και η μηνιγγιτιδοκοκκική νόσος αυξάνεται επίσης. Τα κρούσματα ιλαράς έχουν επίσης ανοδική τάση εδώ και χρόνια, ακόμη και πριν από το 2025.

Τα τελευταία 50 χρόνια, η εμπιστοσύνη των αμερικανών πολιτών στο ιατρικό σύστημα έχει μειωθεί, όπως και η εμπιστοσύνη στην κυβέρνηση και την επιστήμη. Η πανδημία του κορονοϊού διόγκωσε αυτές τις τάσεις. Γεγονός είναι ότι οι υπηρεσίες Δημόσιας Υγείας, συχνά έδιναν συγκεχυμένες, και μερικές φορές αντικρουόμενες, συμβουλές. Οι θεωρίες συνωμοσίας επεκτάθηκαν γρήγορα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και μέτρα όπως η μάσκα έγιναν αντικείμενο αρνητικών σχολιασμών και κομματικής πόλωσης.
Εν τω μεταξύ, καθώς οι ιοί που κάποτε σκότωναν εκατοντάδες χιλιάδες είχαν εξαφανιστεί, έχουν αρχίσει να φαντάζουν στη συλλογική μνήμη λιγότερο τρομακτικοί.

Αυτό ήταν το σύστημα όπως το βρήκαν οι Τραμπ και Κένεντι πέρυσι: ευάλωτο και στερημένο από το φωτοστέφανο της δημόσιας εμπιστοσύνης. Ο Κένεντι μείωσε τους προϋπολογισμούς των οργανισμών και τροφοδότησε μια βασική συμβουλευτική επιτροπή εμβολίων με σκεπτικιστές για τα εμβόλια, και στη συνέχεια, τον περασμένο Ιανουάριο, ανακοίνωσε νέα δέσμη συστάσεων για εμβόλια της παιδικής ηλικίας που απέκλειαν την κάλυψη για τον ροταϊό, τη γρίπη και την ηπατίτιδα Α, τα οποία πλέον δεν μπορούν να χορηγηθούν στους περισσότερους ασθενείς χωρίς ιατρική συνταγή. Η μεγαλύτερη απειλή του Κένεντι, όμως, για τη δημόσια Υγεία προέρχεται από αυτό που συμβολίζει: το κίνημα MAHA (Make America Healthy Again), που χλευάζει την εξειδίκευση, υπερτονίζει την προσωπική δέσμευση και ελευθερία και έχει αγκαλιάσει την ψευδοεπιστήμη, τους τσαρλατάνους που κάποτε στην Άγρια Δύση περιέλουζαν με πίσσα και πούπουλα... Αυτή η στάση, σε συνδυασμό με τις συνωμοτικές τάσεις του κόσμου του Τραμπ, έχει μετατρέψει το CDC και άλλα- κάποτε αξιόπιστα- ιδρύματα σε στόχους.

Όποιος είδε τα τωρινά, τα είδε όλα...

Ο Μάρκος Αυρήλιος, ο επιζών των δύο Ρωμαίων Αυτοκρατόρων της πανδημίας, είναι κυρίως διάσημος, στην εποχή μας, λόγω του φιλοσοφικού έργου του. Ο Μάρκος Αυρήλιος έγραψε το περίφημο έργο «Τα εις εαυτόν», στα ελληνικά, που ακόμη και σήμερα θεωρείται έργο-μνημείο για μια διακυβέρνηση με γνώμονα το καθήκον και την εξυπηρέτηση του συνόλου.
Ένα απόφθεγμα του Μάρκου Αυρηλίου προτείνει: «Όποιος είδε τα τωρινά, τα είδε όλα, και αυτά που γίνονταν ανέκαθεν και όσα θα γίνουν στο άπειρο μέλλον. Γιατί όλα είναι ίδια κι όμοια»… Και έγραψε και κάτι άλλο: «Να λες στον εαυτό σου κάθε πρωί: Θα συναντήσω σήμερα ανθρώπους που θα είναι παράξενοι, αχάριστοι, υβριστές, δολεροί, φθονεροί, αντικοινωνικοί. Όλα αυτά τα έχουν εξαιτίας της άγνοιάς τους για το καλό και το κακό»…

Αντιμέτωπος με την Πανώλη του Γαληνού, ο Μάρκος Αυρήλιος έπρεπε να συσπειρώσει τους πολίτες και να αυτοσχεδιάσει, γεμίζοντας την αδειανή δεξαμενή του στρατεύματος με κατάδικους, διατάζοντας το σκάψιμο μαζικών τάφων· είδε ότι το κράτος δεν στηριζόταν μόνο στην ισχύ των όπλων, αλλά και σε αόρατα πλέγματα κοινών θυσιών και υποχρεώσεων. Τελικά, οι οχυρώσεις, που είχαν τη μεγαλύτερη σημασία ενάντια στους ορατούς εισβολείς δεν επαρκούσαν για την απόκρουση των αοράτων.

Οι ιατροδικαστές του μέλλοντος...

Αν το αμερικανικό κράτος πεθάνει, οι «ιατροδικαστές» του μέλλοντος είναι απίθανο να επικεντρωθούν στην ιλαρά ή στα ποσοστά εμβολιασμού κατά του ροταϊού. Όμως, είναι κανόνας: η ικανότητα ενός λαού να αντιμετωπίζει τις πιο συνηθισμένες παθολογικές απειλές αποτελεί ισχυρό δείκτη της ικανότητας μιας χώρας να αντιμετωπίζει μεγαλύτερες, πιο μολυσματικές απειλές. Το θέμα με τα βακτήρια και τους ιούς, τους παλαιότερους εχθρούς των ανθρώπων, είναι ότι βρίσκονται πάντα ante portas, καρτερώντας την κατάλληλη στιγμή για να εισβάλλουν.
Οι ΗΠΑ, μπορεί να δείχνουν πανίσχυρες και ανίκητες, όμως το ίδιο δυνατή και ακαταμάχητη έδειχνε και η Αυτοκρατορία του Μάρκου Αυρήλιου· κάποτε κατέρρευσε.
«Του ανθρωπίνου βίου ο μεν χρόνος στιγμή, η δε ουσία ρέουσα, η δε αίσθησις αμυδρά, η δε όλου του σώματος σύγκρισις εύσηπτος, η δε ψυχή ρόμβος, η δε τύχη δυστέκμαρτον, η δε φήμη άκριτον», κι’ όποιος κατάλαβε, κατάλαβε…
Εμπνευσμένο από άρθρο του Vann R. Newkirk II στο The Atlantic.