Άγνωστες πλευρές της Μικρασιατικής Εκστρατείας

Με αφορμή την εκλογή της Ελίφ Εράλπ που εκλέχτηκε πρόεδρος με το Die Linke στο κρατίδιο του  Βερολίνου - και είναι η δεύτερη Τσερκέζικης καταγωγής πρόεδρος κρατιδίου μετά τον Τζεμ Έζντεμιρ - θυμηθήκαμε μια αποσιωπημένη παράμετρο της μικρασιατικής μας εμπειρίας.

Συζητώντας στην Ελλάδα για τη Μικρασιατική Εκστρατεία και Καταστροφή, βρισκόμαστε  ενώπιον μιας εντελώς σχηματικής και απλοϊκής προσέγγισης, λες και ζούμε ακόμα στις εποχές του Εθνικού Διχασμού.

Σημαντικές παράμετροι αγνοούνται ή αποσιωπούνται, ενώ φαίνεται να μην υπάρχει ουσιαστική γνώση του διεθνούς περιβάλλοντος, όπως διαμορφώθηκε από την εποχή των βαλκανικών πολέμων αλλά και του Α' Παγκοσμίου Πολέμου.

Ενδοοθωμανικές συγκρούσεις

Και μια τέτοια εντελώς άγνωστη παράμετρος της πολύπλοκης μικρασιατικής ιστορίας  είναι αφενός ο εμφύλιος πόλεμος μεταξύ Σουλτανικών και Κεμαλικών εθνικιστών, καθώς και η προσπάθεια γηγενών μουσουλμανικών κοινοτήτων, όπως οι Κιρκάσιοι, να πετύχουν την πολιτική τους χειραφέτηση.

Σε αυτό το πλαίσιο υπήρξε συνεργασία ορισμένων ομάδων Κιρκασίων (Τσερκέζων) με τον Ελληνικό Στρατό κατά τη Μικρασιατική Εκστρατεία (1919–1922). 

Οι Κιρκάσιοι ήταν μουσουλμάνοι του Καυκάσου που είχαν καταφύγει στην Οθωμανική Αυτοκρατορία στα μέσα του 19ου αιώνα εκδιωχθέντες από τη Ρωσία. Κατά την περίοδο 1919–1922, η μουσουλμανική κοινωνία της Μικράς Ασίας χωρίστηκε ανάμεσα σε δύο στρατόπεδα:  

• Τους Εθνικιστές του Μουσταφά Κεμάλ (που επεδίωκαν τη δημιουργία νέου τουρκικού κράτους) 
• Τους Πιστούς στον Σουλτάνο/Υψηλή Πύλη (που θεωρούσαν το κεμαλικό κίνημα παράνομο)

Πολλοί Κιρκάσιοι, λόγω της παραδοσιακής τους αφοσίωσης στον Σουλτάνο αλλά και της επιθυμίας τους για τοπική αυτονομία, ήρθαν σε ένοπλη ρήξη με τους Κεμαλικούς. 

Δύο σημαντικές κιρκασιανές προσωπικότητες ήταν ο Αχμέτ Αζναβούρ και ο Τσερκέζ Ετέμ.

• Ο Ανζαβούρ, Κιρκάσιος αξιωματικός πιστός στον Σουλτάνο, οργάνωσε εξεγέρσεις κατά των Κεμαλικών στη Βορειοδυτική Μικρά Ασία (περιοχές Μπίγα, Γκιονέν, Μπαλουκεσέρ). Τα ένοπλα σώματά του συνεργάστηκαν τακτικά με τις ελληνικές δυνάμεις που προήλαυναν στην περιοχή, καθώς είχαν κοινό εχθρό τον Κεμάλ. 
• Τσερκέζ Ετέμ (Cerkes Ethem) αποτελεί την πιο δραματική προσωπικότητα της περιόδου. Αρχικά, ο Ετέμ ήταν από τους σημαντικότερους συμμάχους του Κεμάλ και ηγέτης των ατάκτων δυνάμεων (Kuva-yi Milliye). Όταν ο Κεμάλ αποφάσισε να διαλύσει τις άτακτες ομάδες για να φτιάξει τακτικό στρατό, ο Ετέμ αντιστάθηκε.  

Μετά την ήττα του από τις κεμαλικές δυνάμεις στις αρχές του 1921, ο Ετέμ και οι εναπομείναντες άνδρες του αυτομόλησαν στις ελληνικές γραμμές. 

Παρότι δεν ανέλαβε εκτεταμένες επιθετικές επιχειρήσεις υπέρ της Ελλάδας, η καταφυγή του στο ελληνικό στρατόπεδο χρησιμοποιήθηκε έντονα από την ελληνική πλευρά για λόγους στρατηγικής και προπαγάνδας. 

Μικρότερες ομάδες Κιρκάσιων ένοπλων και ιππέων λειτούργησαν ως οδηγοί, αναγνωριστικά σώματα ή επικουρικές μονάδες φύλαξης για τον Ελληνικό Στρατό. Στα αρχεία (όπως στο Αρχείο της ΕΡΤ) διασώζονται φωτογραφίες της εποχής με Έλληνες αξιωματικούς στο πλευρό Τσερκέζων ιππέων. 

Το Συνέδριο των Κιρκασίων (1921)

Τον Οκτώβριο του 1921, εκπρόσωποι των Κιρκασίων της Δυτικής Ανατολίας πραγματοποίησαν συνέδριο στη Σμύρνη (υπό την κάλυψη της Ελληνικής Ύπατης Αρμοστείας). Εκεί εξέδωσαν διακήρυξη με την οποία: 

• Καταδίκαζαν το κεμαλικό κίνημα. 
• Ζητούσαν την ίδρυση μιας αυτόνομης Κιρκασιανής περιοχής στη Δυτική Ασία, στην περιοχή της Βιθυνίας, υπό την προστασία των Συμμάχων ή της Ελλάδας.  

Μετά την κατάρρευση του ελληνικού μετώπου το 1922, οι Κεμαλικοί θεωρούσαν τους Κιρκάσιους συλλήβδην «προδότες».

Ο Τσερκέζ Ετέμ και πολλοί άλλοι ηγέτες συμπεριλήφθηκαν στη λίστα των «150 ανεπιθύμητων προσώπων» της Τουρκικής Δημοκρατίας, στους οποίους απαγορεύτηκε η επιστροφή στη χώρα.

Πολλοί Κιρκάσιοι υποχρεώθηκαν σε εκτοπισμούς στο εσωτερικό της Ανατολίας ή κατέφυγαν ως πρόσφυγες στην Ελλάδα, τη Συρία και την Ιορδανία.