«Δικά σου τα γλυκά πρωινά αυτού του κόσμου»: Τι συμβαίνει στον εγκέφαλό μας και κολλάμε τόσο με κάποια τραγούδια;

Από το «Ακρογιαλές δειλινά» και το «δικά σου, όλα τ' άνθη που βλέπω στους δρόμους», μέχρι το «έχω ένα μικράκι ελεφαντάκι» και το «Τζάμπο Λαμπιόνια...», υπάρχουν τραγούδια και jingles που μας κολλούν στο μυαλό και δεν μπορούμε να τα ξεκολλήσουμε με τίποτα.

Μπορεί να ξεκινήσουμε από το να μας αρέσει ένας ρυθμός και να φτάσουμε να τον σιχαθούμε τόσο που «αν τον ακούσω άλλη μια φορά...» ή μπορεί να τον μισούμε από την αρχή, αλλά να μην μπόρούμε να αντισταθούμε στο να τον ακούμε συνέχεια μέσα στο κεφάλι μας. Πολύ περισσότερο, από το να τον τραγουδήσουμε και να τον κολλήσουμε και σε άλλους...

20 δευτερόλεπτα αρκούν...

Αυτό το φαινόμενο έχει όνομα. Είναι γνωστό ως musical earworm (μουσικό σκουλήκι στο αυτί, αν επιχειρήσουμε να κάνουμε μια απλοϊκή μετάφραση) και κάπου εδώ προκύπτουν δύο ερωτήματα. Τι προκαλεί ένα μουσικό σκουλήκι και τι κάνει κάποια τραγούδια πιο πιθανό να κολλήσουν στο κεφάλι σας από άλλα;

Σύμφωνα με το medium.com, τα μουσικά σκουλήκια ορίζονται ως τμήματα μουσικής που έρχονται στο μυαλό χωρίς κάποιο πραγματικό ακουστικό ερέθισμα ή σκόπιμη ανάκληση.

Ο όρος «ohrwurm» επινοήθηκε πριν από 100 χρόνια από τον Γερμανό ψυχίατρο Cornelius Eckert. Από τότε, έρευνες έχουν δείξει ότι τα earworms έχουν συνήθως επαναλαμβανόμενο χαρακτήρα, με περίπου 20 δευτερόλεπτα ενός τραγουδιού να πληρούν τα κριτήρια.

Η ποπ μουσική είναι ένα γόνιμο έδαφος για τα earworms λόγω των επαναλαμβανόμενων μοτίβων και των πιασάρικων ρεφρέν της. Ωστόσο, υπό τις σωστές συνθήκες, σχεδόν κάθε μουσικό είδος έχει τη δυνατότητα να κολλήσει στο μυαλό σας.

Αυξημένα μουσικά ερεθίσματα

Τα ερεθίσματα έχουν αυξηθεί πολύ με δεδομένο ότι ακούμε πλέον τραγούδια στον αρκετό χρόνο που περνάμε στο αυτοκίνητο, στις πολλές διαφημίσεις που βλέπουμε, στις εφαρμογές αλλά και από δική μας επιλογή για να ψυχαγωγηθούμε.

Πάνω από έναν αιώνα πριν, οι περισσότεροι άνθρωποι έπρεπε να πηγαίνουν σε πάρτι ή συναυλιακούς χώρους για να ακούσουν μουσική. Δεν υπήρχαν ραδιόφωνα, στερεοφωνικά ή MP3 players που οι άνθρωποι μπορούσαν να ανοίξουν και να παίξουν τη δική τους προσωπική λίστα αναπαραγωγής.

Σήμερα όμως, οι άνθρωποι περιβάλλονται από μουσική όπου κι αν πάνε οπότε τα earworms έχουν συνεχή πρόσβαση στο μυαλό και τις αναμνήσεις μας.

Τι κάνει ένα τραγούδι να κολλάει στο μυαλό;

Η επιστήμη πίσω από τα earworms έχει τις ρίζες της στον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλός μας επεξεργάζεται και αποθηκεύει τη μουσική. Όταν ακούμε μουσική, εμπλέκονται διάφορα μέρη του εγκεφάλου, όπως ο ακουστικός φλοιός, ο κινητικός φλοιός και άλλες περιοχές που είναι υπεύθυνες για τη μνήμη και την επεξεργασία των συναισθημάτων.

Με όλες αυτές τις περιοχές να ενεργοποιούνται, δημιουργείται μια πολύπλοκη επικάλυψη νευρικής δραστηριότητας που κάνει τη μουσική ένα από τα πιο αξιομνημόνευτα ερεθίσματα.

Όταν εμφανίζονται τα earworms, πιστεύεται ότι οι περιοχές του εγκεφάλου που εμπλέκονται στην επεξεργασία της μουσικής κολλούν, με αποτέλεσμα να βιώνουμε μουσικές αναμνήσεις ακούσια.

Υπάρχουν διάφορες θεωρίες για το τι κάνει ένα τραγούδι ιδιαίτερα αγαπητό στα earworms

Απλές, επαναλαμβανόμενες και «πιασάρικες» μελωδίες

Ο εγκέφαλός μας είναι εκ φύσεως προγραμματισμένος να αναγνωρίζει μοτίβα. Η επαναλαμβανόμενη μουσική μπορεί να δημιουργήσει νευρωνικούς βρόχους, οι οποίοι ενισχύουν τη μνήμη και την οικειότητα, καθιστώντας τέτοια τραγούδια επιρρεπή σε earworms. Εδώ εμπίπτουν τα διαφημιστικά jingles, τα οποία έχουν σχεδιαστεί ακριβώς με αυτόν τον σκοπό, να κολλούν στο μυαλό μας.

Συναισθηματική σύνδεση

Τα τραγούδια που προκαλούν έντονα συναισθήματα, είτε θετικά είτε αρνητικά, είναι πιο πιθανό να γίνουν earworms. Σκεφτείτε τη νοσταλγία, τη θλίψη, τη χαρά ή οποιαδήποτε άλλη συναισθηματική σύνδεση.

Πρόσφατο και οικείο

Σύμφωνα με το φαινόμενο της πρόσφατης μνήμης, τα τραγούδια που έχουμε ακούσει πρόσφατα είναι πιο επιρρεπή στο να κολλήσουν στο μυαλό μας, απλά και μόνο επειδή είναι φρέσκα στη μνήμη μας. Ομοίως, τα τραγούδια με τα οποία είμαστε εξοικειωμένοι συχνά γίνονται κολλητικά, καθώς ο εγκέφαλός μας έχει ήδη σχηματίσει ισχυρές νευρικές συνδέσεις που σχετίζονται με αυτά και βρίσκει άνεση στην επεξεργασία τους. Όσο πιο οικείο είναι ένα τραγούδι, τόσο πιο εύκολο είναι για τον εγκέφαλό μας να το αναπαράγει χωρίς εξωτερικά ερεθίσματα.

Στιγμές ευπάθειας: Βαρεμάρα, άγχος και άλλες διαταραχές

Κατάσταση χαμηλού γνωστικού φορτίου — που αναφέρεται στην ποσότητα των πόρων της λειτουργικής μνήμης που χρησιμοποιούνται — έχει επανειλημμένα συσχετιστεί με την εμφάνιση του φαινομένου του earworm. Αυτό συχνά αναφέρεται ως στιγμές «περιπλάνησης του νου» ή «ονειροπόλησης», όπου ο νους είναι ελεύθερος να σκέφτεται αυθόρμητα. Άλλες στιγμές χαμηλού γνωστικού φορτίου είναι όταν βαριόμαστε, γεγονός που μας κάνει πιο ευάλωτους σε τέτοιες αυθόρμητες σκέψεις (όχι μόνο μουσικές).

H τρέχουσα διάθεση του ατόμου 

Σε περιόδους υψηλού γνωστικού φορτίου, όπως όταν νιώθουμε υπερβολική πίεση ή άγχος, υπάρχει μια σύνδεση με την εμφάνιση περισσότερων κολλητικών μελωδιών. Το άγχος και η ανησυχία μπορούν να επηρεάσουν τη μνήμη με διάφορους τρόπους, συχνά ανάλογα με τη συναισθηματική σημασία της μνήμης που σχηματίζεται ή ανακαλείται.

Οι κολλητικές μελωδίες είναι μια μορφή στοχασμού, στην οποία τα συστήματα μνήμης μας κολλάνε σε ένα βρόχο. Αυτό κάνει τα άτομα με διαταραχές της διάθεσης, όπως άγχος, μετατραυματικό στρες (PTSD) και ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή (OCD), πιο ευάλωτα στα earworms, καθώς ο εγκέφαλός τους είναι προγραμματισμένος να αναμασά και να αναστοχάζεται.

Για τα άτομα με PTSD, τα τραγούδια που σχετίζονται με το τραύμα τους μπορεί να εμφανίζονται ως ενοχλητικές σκέψεις, εντείνοντας την αγωνία τους κατά τη διάρκεια των αναδρομών στο παρελθόν.

Ακόμη και σε άτομα που δεν πάσχουν από τέτοιες διαταραχές, τα earworms μπορούν να δημιουργήσουν έναν φαύλο κύκλο, όπου το άγχος μπορεί να προκαλέσει περισσότερα earworms και το αντίστροφο. Αυτός ο κύκλος μπορεί να οδηγήσει σε αίσθημα υπερβολικής πίεσης και αυξημένα επίπεδα άγχους, αποδεικνύοντας την περίπλοκη σχέση μεταξύ μουσικής, γνωστικής λειτουργίας και συναισθηματικής ευεξίας.

Ξεφεύγοντας από τον φαύλο κύκλο: Πώς μπορώ να απαλλαγώ από ένα earworm;

Τα earworms μπορεί να είναι εξαιρετικά ενοχλητικά και ακόμη και διαταρακτικά. Ορισμένες μελέτες έχουν προτείνει πιθανές λύσεις για να απαλλαγείτε από αυτό το μουσικό «κνησμό»:

Ακούστε το τραγούδι: Το να ακούσετε ολόκληρο το τραγούδι (και όχι μόνο το απόσπασμα που σας έχει κολλήσει στο μυαλό) μπορεί να κλείσει τον γνωστικό κύκλο και να σας βοηθήσει να ικανοποιήσετε αυτή την ανάγκη.

Αποσπάστε την προσοχή σας: Ασχοληθείτε με μια δραστηριότητα που θα μετατοπίσει την προσοχή του εγκεφάλου σας.

Βρείτε ένα άλλο τραγούδι για να το αντικαταστήσετε: Η επιλογή ενός άλλου τραγουδιού για να ακούσετε μπορεί να αντικαταστήσει το earworm με μια λιγότερο ενοχλητική μελωδία ή να το ανακατευθύνει σε κάτι άλλο.

Μασήστε τσίχλα: Όσο περίεργο και αν ακούγεται, μια μελέτη που διεξήχθη από ερευνητές του Πανεπιστημίου του Reading αποκάλυψε ότι η κινητική δραστηριότητα που εμπλέκεται στο μάσημα τσίχλας μπορεί να επηρεάσει την ικανότητα «ακοής» της μουσικής, βοηθώντας στη θεραπεία του earworm και στη μείωση των συνολικών εκούσιων και ακούσιων μουσικών σκέψεων.