Της Δικαιοσύνης Ήλιε Νοητέ

Των Θάνου Γεωργούντζου και Διονύση Φωτόπουλου

Η Δικαιοσύνη δεν αποτελεί μόνο θεμέλιο του κράτους δικαίου, αλλά και παράγοντα βιώσιμης ανάπτυξης. Συνιστά προϋπόθεση σταθερότητας, προσέγγισης επενδύσεων και οικονομικής ευημερίας. Και τούτο, διότι η ποιότητα, η διαφάνεια, η προβλεψιμότητα και η ταχύτητα του συστήματος επίλυσης διαφορών, επηρεάζουν άμεσα το επενδυτικό περιβάλλον, τη ροή των κεφαλαίων και τη λειτουργία των επιχειρήσεων – άρα και την ίδια την αναπτυξιακή δυναμική μίας χώρας.

Στην Αρχαία Αθήνα η Δικαιοσύνη αποτελούσε υπόθεση του πολίτη. Από την Ηλιαία έως την Εκκλησία του Δήμου, η συμμετοχή, η λογοδοσία και η ταχύτητα της δικαστικής κρίσης αποτελούσαν τις βάσεις μίας ευνομούμενης πολιτείας. Το ζητούμενο χωρίς αμφιβολία παραμένει διαχρονικά το ίδιο: Η Δικαιοσύνη πρέπει να είναι κοντά στον πολίτη, διαφανής, αποτελεσματική και προσβάσιμη.

Βεβαίως, είναι σαφές ότι οι λεγόμενες «μακροχρόνιες παθογένειες» της Ελληνικής Δικαιοσύνης δημιουργούν σημαντικά εμπόδια στην οικονομική ανάκαμψη και τη βιώσιμη ανάπτυξη της χώρας. Για τον λόγο αυτόν η ριζική αναδιαμόρφωση του ελληνικού δικαιοδοτικού συστήματος, με εκτεταμένες μεταρρυθμίσεις που στοχεύουν στον εκσυγχρονισμό και στη σύγκλιση με τα ευρωπαϊκά πρότυπα, είναι πιο επιτακτική από ποτέ.

Οι Παθογένειες του Ελληνικού Συστήματος Απονομής Δικαιοσύνης

Το βασικό πρόβλημα είναι ένα: Η καθυστέρηση στην απονομή της Δικαιοσύνης.

Οι σημερινοί ρυθμοί απονομής της Δικαιοσύνης – αστικής, ποινικής και διοικητικής – είναι μη ανεκτοί, καθιστώντας την αναποτελεσματική. Στο πλαίσιο αυτό, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έχει κατ’ επανάληψη καταδικάσει τη χώρα μας για παραβίαση του δικαιώματος σε δίκαιη δίκη, όπως αυτό κατοχυρώνεται στο Άρθρο 6 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, διαπιστώνοντας σημαντικές καθυστερήσεις που υπερβαίνουν τον εύλογο χρόνο διεξαγωγής μίας δίκης, ενώ έχει αποφανθεί η χώρα μας παρουσιάζει στρέβλωση συστημικού χαρακτήρα, τόσο στη διοικητική όσο και στην πολιτική και την ποινική Δικαιοσύνη, γεγονός που συνεπάγεται επιβράδυνση των ρυθμών ανάπτυξης και ανασφάλεια δικαίου για τις επιχειρήσεις.

Αίτια των καθυστερήσεων αποτελούν οι αδυναμίες στην οργάνωση και λειτουργία του συστήματος: Η ανορθολογική χωροταξική κατανομή των δικαστηρίων, οι ελλείψεις υλικοτεχνικής υποδομής και η καθυστέρηση στη μετάβαση στην ηλεκτρονική δικαιοσύνη και στην ενσωμάτωση εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης. Επιπλέον, οι ατέλειες και η πολυπλοκότητα της νομοθεσίας, η αναποτελεσματική λειτουργία της Διοίκησης και η συχνά καταχρηστική της συμπεριφορά προς τους ιδιώτες (λ.χ. με την εξάντληση των παρεχόμενων από τον νόμο δικονομικών ευχερειών), καθιστούν τη δικαστική εμπλοκή με το Δημόσιο ανασχετικό παράγοντα ανάληψης επενδυτικών πρωτοβουλιών και ρίσκων.

Σύμφωνα δε με πρόσφατη έκθεση του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, η αποτελεσματικότητα του ελληνικού δικαστικού συστήματος παραμένει μεταξύ των χαμηλότερων στην ΕΕ, επηρεάζοντας αρνητικά την οικονομική απόδοση της χώρας.

Μεταρρυθμίσεις σε Εξέλιξη

Η Πολιτεία οφείλει να παρέχει ένα σαφές και αποτελεσματικό νομικό πλαίσιο που να εμπνέει εμπιστοσύνη στους επενδυτές, καθώς και ένα αξιόπιστο σύστημα εναλλακτικών μέσων επίλυσης διαφορών (ADR), όπως η διαιτησία και η διαμεσολάβηση, τα οποία επιτρέπουν την ταχεία και οικονομική διευθέτηση των υποθέσεων, παρέχοντας ευελιξία, ασφάλεια και εμπιστοσύνη. Όταν, όμως, μία διαφορά φθάνει στη Δικαιοσύνη, είναι κρίσιμο η απόφαση να εκδίδεται σε εύλογο χρόνο, ώστε οι δικαστικές διαδικασίες να μην αποθαρρύνουν ή ματαιώνουν επενδυτικές πρωτοβουλίες.

Σήμερα, βρίσκονται σε εξέλιξη ριζικές μεταρρυθμίσεις που θα αναδιαμορφώσουν το παρόν και το μέλλον της ελληνικής Δικαιοσύνης, αξιοποιώντας σημαντικά χρηματοδοτικά εργαλεία. Μεταξύ αυτών επισημαίνονται, η μεταφορά μέρους της δικαστηριακής ύλης σε δικηγόρους και το κτιριακό πρόγραμμα κατασκευής, αναβάθμισης και εκσυγχρονισμού των κτιριακών υποδομών των δικαστηρίων στην Αττική ύψους περίπου 210 εκ. ευρώ, το οποίο θα ολοκληρωθεί σταδιακά έως τα μέσα Σεπτεμβρίου 2026 – έργο που εντάσσεται στο ευρύτερο πανελλαδικό πρόγραμμα αναβάθμισης των κτιριακών υποδομών της Δικαιοσύνης, ύψους περίπου 500 εκ. ευρώ.

Στόχος των μεταρρυθμίσεων είναι η επιτάχυνση της απονομής Δικαιοσύνης, ώστε ο χρόνος έκδοσης τελεσίδικων αποφάσεων να προσεγγίσει τις 650 ημέρες – δηλαδή, τον ευρωπαϊκό μέσο όρο – έναντι των 1.550 ημερών (!) που απαιτούνται σήμερα. Η βελτίωση της αποδοτικότητας και της αξιοπιστίας του δικαστικού συστήματος είναι αναγκαίο να ιδωθεί όχι μόνο ως εκπλήρωση θεσμικού καθήκοντος, αλλά και ως καταλύτης οικονομικής και επενδυτικής ανάπτυξης.

Όταν, άλλωστε, κανείς αναφέρεται στην τριάδα «Δικαιοσύνη – Οικονομία – Ανάπτυξη», ενδεχομένως να γοητεύεται περισσότερο από τις δύο τελευταίες έννοιες. Και όχι άδικα: Η μεν οικονομία προσφέρει τα μέσα, η δε ανάπτυξη δείχνει το μέλλον. Κι όμως, χωρίς το πρώτο θεμέλιο, τη Δικαιοσύνη, και οι δύο κινδυνεύουν να μετατραπούν σε «γράμματα κενά περιεχομένου».

Παράθυρο Ευκαιρίας : Η Ελληνική Προεδρία του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Σε λιγότερο από δύο χρόνια, τον Ιούλιο του 2027, η Ελλάδα θα βρεθεί ξανά στο τιμόνι του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αναλαμβάνοντας την εκ περιτροπής εξάμηνη Προεδρία. Στο πλαίσιο αυτό, η χώρα μας έχει την ευκαιρία να αναδείξει τη Δικαιοσύνη ως κεντρικό άξονα του ευρωπαϊκού της αφηγήματος, ως θεσμό δηλαδή που προάγει τη δημοκρατία, την ανάπτυξη και την ανθεκτικότητα, τοποθετώντας «ψηλά στην ατζέντα» την «εκλεκτική συγγένεια» Δικαιοσύνης-Οικονομίας-Ανάπτυξης.

Η μεταρρύθμιση της Δικαιοσύνης, με έμφαση στην αποτελεσματικότητα, τη διαφάνεια και την αξιοποίηση της τεχνολογίας, δεν αποτελεί μόνο εθνική και ιστορική αναγκαιότητα αλλά και πρόταγμα που συνδέεται άρρηκτα με τη θεώρηση της Ελλάδας και εν συνόλω της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως προνομιακών προορισμών απορρόφησης ξένων επενδύσεων, οι οποίες θα αποτελέσουν πολύτιμο «οξυγόνο» για την επίτευξη κοινών ευρωπαϊκών στόχων, όπως η πράσινη μετάβαση, η ενεργειακή απεξάρτηση, η ανθεκτικότητα των εφοδιαστικών αλυσίδων και η διασφάλιση κρίσιμων πρώτων υλών, η ψηφιακή εγρήγορση και η ενθάρρυνση της καινοτομίας, η εξοπλιστική αυτοτέλεια, το reskilling και upskilling του ανθρώπινου δυναμικού.

Η Ελλάδα έχει την ευκαιρία μέσα από την Προεδρία του 2027 να αναδείξει ότι η Δικαιοσύνη αποτελεί μοχλό θεσμικής ανανέωσης και ανταγωνιστικού επενδυτικού πλεονεκτήματος για το μέλλον – δικαιώνοντας, ίσως, τα λόγια του εθνικού μας ποιητή, Οδυσσέα Ελύτη: «Της Δικαιοσύνης Ήλιε Νοητέ».

Ο Θάνος Γεωργούντζος και ο Διονύσης Φωτόπουλος είναι δικηγόροι.