Όταν η Πολιτική Προσποιείται την Ουδετερότητα

Τα τελευταία χρόνια, στο πλαίσιο της ελληνικής πολιτικής πραγματικότητας, παρατηρείται η ανάδυση νέων ή υπό διαμόρφωση πολιτικών κομμάτων και σχηματισμών που αυτοπαρουσιάζονται ως υπερβατικοί των ιδεολογιών. Με αιχμή του λόγου τους τη διάκριση ανάμεσα στο «νέο» και το «παλαιό πολιτικό σύστημα», υιοθετούν μια ρητορική αποπολιτικοποίησης και τεχνοκρατικής διαχείρισης, προβάλλοντας τη «μη ιδεολογία» ως πολιτικό πλεονέκτημα.

Το ζήτημα, ωστόσο, δεν είναι απλώς θεωρητικό. Η μετατόπιση της πολιτικής από πεδίο σύγκρουσης κοινωνικών συμφερόντων σε πεδίο τεχνικής διαχείρισης δεν συνιστά μεταδημοκρατική ωρίμανση, αλλά αποδυνάμωση της δημοκρατικής πολιτικής. Γι’ αυτό και η κριτική της «μη ιδεολογίας» δεν αποτελεί ιδεολογική εμμονή, αλλά πράξη δημοκρατικής υπεράσπισης.

Κάθε πολιτική απόφαση ενσωματώνει συγκεκριμένες παραδοχές για την οικονομία, την κοινωνική οργάνωση και την κατανομή της ισχύος. Όταν αυτές οι επιλογές παρουσιάζονται ως ουδέτερες, αποκρύπτεται το γεγονός ότι ευνοούν συγκεκριμένα κοινωνικά συμφέροντα και επιβαρύνουν άλλα.

Η διάκριση «νέο–παλιό» λειτουργεί έτσι ιδεολογικά. Το «νέο» δεν ορίζεται ως εναλλακτικό κοινωνικοοικονομικό σχέδιο, αλλά ως αποτελεσματικότερη διαχείριση του ίδιου οικονομικού πλαισίου. Με αυτόν τον τρόπο, η πολιτική αντιπαράθεση απομακρύνεται από τα θεμελιώδη ερωτήματα της πολιτικής οικονομίας — ποιος παράγει τον κοινωνικό πλούτο, ποιος τον ιδιοποιείται και ποιος αποφασίζει για την κατανομή του. Ερωτήματα που αφορούν άμεσα τους εργαζόμενους και τα φτωχά κοινωνικά στρώματα, αλλά αποσιωπώνται στο όνομα της «ρεαλιστικής» διακυβέρνησης. Όταν η πολιτική παρουσιάζεται ως υπέρβαση του «αριστερά–δεξιά» στο όνομα της δήθεν κοινής λογικής και της αποτελεσματικής διαχείρισης, η ιδεολογία δεν εξαφανίζεται· απλώς αποκρύπτεται.

Από την οπτική της πολιτικής θεωρίας, η ιδεολογία αποτελεί το πλαίσιο μέσα στο οποίο οι οικονομικές συγκρούσεις αποκτούν πολιτική μορφή. Οι ανταγωνισμοί στο οικονομικό πεδίο —ιδίως μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας— δεν μετατρέπονται αυτομάτως σε πολιτικά διακυβεύματα. Χρειάζονται ιδεολογική άρθρωση για να γίνουν αντικείμενο συλλογικής διεκδίκησης. Όταν αυτή απουσιάζει, οι κοινωνικές ανισότητες δεν καταργούνται· παγιώνονται. Η ιδεολογική σαφήνεια δεν αντιστρατεύεται τη σοβαρότητα της πολιτικής· είναι η προϋπόθεσή της. Χωρίς ιδεολογία δεν υπάρχει υπεύθυνη σύγκρουση, αλλά μόνο διαχείριση χωρίς λογοδοσία.

Η ιδεολογία δεν συνιστά απλώς ένα σύνολο θέσεων, αλλά το ερμηνευτικό πλαίσιο μέσω του οποίου συγκροτούνται πολιτικά προτάγματα, ιεραρχούνται κοινωνικά προβλήματα και καθίστανται νοητές συγκεκριμένες μορφές πολιτικής παρέμβασης.

Διαφορετικά ιδεολογικά σχήματα παράγουν διαφορετικές αναγνώσεις των κοινωνικών αντιθέσεων και, συνακόλουθα, διαφορετικές κατευθύνσεις πολιτικής δράσης, οι οποίες αποτελούν αντικείμενο δημοκρατικής σύγκρουσης και επιλογής. Η επίκληση της «καμίας ιδεολογίας», αντιθέτως, στερεί την πολιτική από το αναγκαίο αυτό ερμηνευτικό υπόβαθρο και, με τον τρόπο αυτό, ακυρώνει την ίδια τη δυνατότητα συγκρότησης πολιτικής σύγκρουσης.

Η αποπολιτικοποίηση, επομένως, δεν είναι ουδέτερη. Λειτουργεί αντικειμενικά εις βάρος των εργαζομένων, καθώς παρουσιάζει μια συγκεκριμένη οικονομική τάξη πραγμάτων ως φυσική και αναπόφευκτη. Η επίκληση της ουδετερότητας της αγοράς, της δημοσιονομικής πειθαρχίας ή της «αντικειμενικότητας» των οικονομικών δεικτών συγκαλύπτει τις κοινωνικές συγκρούσεις και περιορίζει τη δυνατότητα πολιτικής αμφισβήτησης.

Εντέλει, η «μη ιδεολογία» δεν μπορεί να εκληφθεί ως ουδέτερο πολιτικό πρόταγμα, αλλά ως μηχανισμός αποπολιτικοποίησης των κοινωνικών και οικονομικών ανταγωνισμών. Υπό αυτή την έννοια, η κριτική της δεν αφορά ιδεολογικές προτιμήσεις, αλλά τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο συγκροτείται και λειτουργεί το δημοκρατικό πολιτικό πεδίο.