17 Νοεμβρίου: Το θέατρο απέναντι στην εξουσία, 53 χρόνια μετά το Πολυτεχνείο
Άγγελος ΓεραιουδάκηςΠενήντα τρία χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από την εξέγερση του Πολυτεχνείου, ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της νεότερης ελληνικής Ιστορίας. Η 17η Νοεμβρίου παραμένει συνδεδεμένη με τον αγώνα για δημοκρατία και ελευθερία, ενώ εξακολουθεί να προσφέρει αφορμές για συζήτηση γύρω από τη σχέση των πολιτών με την εξουσία, τα ανθρώπινα δικαιώματα και την αξία της συλλογικής δράσης.
Αυτά τα ζητήματα απασχολούν και αρκετές από τις παραστάσεις που παρουσιάζονται φέτος στις αθηναϊκές σκηνές. Άλλες επιστρέφουν σε σκοτεινές περιόδους της ελληνικής Ιστορίας, άλλες εξετάζουν τις συνέπειες της πολιτικής καταπίεσης και άλλες αντλούν το υλικό τους από πραγματικές ιστορίες ανθρώπων που βρέθηκαν αντιμέτωποι με την κρατική βία. Παρότι τα περισσότερα έργα δεν αναφέρονται ευθέως στο Πολυτεχνείο, έχουν πολλά να πουν για όσα εξακολουθεί να συμβολίζει η σημερινή επέτειος.
Η δικτατορία και ο φόβος στην ελληνική σκηνή
Μία από τις πιο άμεσα συνδεδεμένες με την επέτειο επιλογές είναι η «Γέννηση ενός φασίστα – Η απολογία του Θεόφιλου Τσάφου», του Νίκου Κούνδουρου, που παρουσιάζεται στον Μικρό Κεραμεικό. Το έργο γράφτηκε με αφορμή μια γυναικοκτονία που συγκλόνισε την ελληνική κοινωνία στη διάρκεια της δικτατορίας. Ο Κούνδουρος επιχειρεί να εισχωρήσει στον ψυχισμό του δράστη, εξετάζοντας τον φανατισμό, τη βία και τους μηχανισμούς που μπορούν να διαμορφώσουν μια φασιστική συνείδηση. Τη σκηνοθεσία υπογράφει η Γιώτα Κουνδουράκη και τον μονόλογο ερμηνεύει ο Νίκος Πανόπουλος. Η παράσταση επιστρέφει για τέταρτο κύκλο, ενώ ειδικά σήμερα, 17 Νοεμβρίου, παρουσιάζεται με ελεύθερη είσοδο, με σειρά προτεραιότητας. Ακολουθούν ακόμη δύο παραστάσεις, στις 24 Νοεμβρίου και την 1η Δεκεμβρίου.
Παράλληλα, η παράσταση «Μια ζωή – Ο μονόλογος μιας μοδίστρας» παρουσιάζεται για τρίτη χρονιά στο θέατρο Πτι Παλαί, με τη Νένα Μεντή στον ομώνυμο ρόλο. Σε κείμενο και σκηνοθεσία Πέτρου Ζούλια, παρακολουθούμε μια ηλικιωμένη γυναίκα που ετοιμάζεται να εγκαταλείψει το ατελιέ όπου εργάστηκε για δεκαετίες. Καθώς μαζεύει τα πράγματά της, ανακαλεί γεγονότα που σημάδεψαν τόσο την προσωπική της ζωή όσο και την ιστορία της Ελλάδας. Από τις εξορίες και τις πολιτικές διώξεις του Εμφυλίου μέχρι τη δικτατορία, την εξέγερση του Πολυτεχνείου και τα γεγονότα των επόμενων δεκαετιών, οι αναμνήσεις της συνδέονται με τις κοινωνικές και πολιτικές αλλαγές της χώρας. Η ηθοποιός έχει αναφερθεί στη σχέση της με εκείνη την εποχή, δηλώνοντας ότι έζησε «πολύ δύσκολα μέσα στη Χούντα», διατηρώντας παράλληλα την ελπίδα ότι τα πράγματα θα άλλαζαν.
Από διαφορετική αφετηρία προσεγγίζει τον φόβο η «Παρέλαση» της Λούλας Αναγνωστάκη, που ανεβαίνει στο Studio Μαυρομιχάλη, σε σκηνοθεσία Νεκτάριου Λιονάκη. Δύο αδέλφια ζουν απομονωμένα σε ένα δωμάτιο και παρακολουθούν όσα συμβαίνουν έξω από το παράθυρό τους. Μια παρέλαση γίνεται σταδιακά η αφορμή για να αποκαλυφθεί ένας κόσμος απειλητικός, στον οποίο η ατομική ασφάλεια μοιάζει διαρκώς επισφαλής. Το έργο γράφτηκε τη δεκαετία του 1960, πριν από τη δικτατορία των συνταγματαρχών, και παραμένει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της πολιτικής διάστασης που μπορεί να αποκτήσει το θέατρο μέσα από υπαινιγμούς και συμβολισμούς. Στη συγκεκριμένη παραγωγή πρωταγωνιστούν ο Μανώλης Πίτερης και η Κωνσταντίνα Μάντζιου.
Η εξουσία, η επιτήρηση και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια
Από τις πιο χαρακτηριστικές επιλογές είναι το «1984» του Τζορτζ Όργουελ, που επιστρέφει για δεύτερη χρονιά στο θέατρο Δίπυλον. Ο Γιώργος Παπαγεωργίου αναλαμβάνει τη σκηνοθεσία και την ερμηνεία, με τέσσερις μουσικούς επί σκηνής και θεατρική διασκευή της Έλενας Τριανταφυλλοπούλου. Στο εμβληματικό μυθιστόρημα του Όργουελ, ο Ουίνστον Σμιθ ζει σε ένα καθεστώς που παρακολουθεί τους πολίτες, ελέγχει την πληροφόρηση και επιχειρεί να επιβάλει τη δική του εκδοχή της πραγματικότητας. Ακόμη και οι προσωπικές σκέψεις μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο τιμωρίας. Το έργο, που κυκλοφόρησε το 1949, εξακολουθεί να αποτελεί μια από τις πιο γνωστές λογοτεχνικές προειδοποιήσεις απέναντι στον ολοκληρωτισμό.
Στο «Lebensraum» του Θανάση Τριαρίδη, που παρουσιάζεται στο Red Jasper Cabaret Theatre της Κυψέλης, η σχέση του ατόμου με την εξουσία εξετάζεται μέσα από ένα σκληρό κοινωνικό πείραμα. Μια νεαρή γυναίκα δέχεται να συμμετάσχει σε μια δοκιμασία έναντι αμοιβής. Στην πορεία, οι όροι αλλάζουν και η ίδια βρίσκεται αντιμέτωπη με τον εξευτελισμό και τη βία. Ο τίτλος παραπέμπει στην έννοια του «ζωτικού χώρου», που συνδέθηκε με την επεκτατική ιδεολογία του ναζισμού. Σε σκηνοθεσία Βαγγέλη Μάγειρου, το έργο εξετάζει μέχρι πού μπορεί να φτάσει ένας άνθρωπος όταν δέχεται εντολές από κάποιον που διαθέτει εξουσία πάνω του. Πότε επιλέγει να υπακούσει και πότε αποφασίζει να αντισταθεί;
Ένα άλλο σημαντικό έργο για τις συνέπειες της αυταρχικής εξουσίας είναι «Ο θάνατος και η κόρη» του Άριελ Ντόρφμαν, που παρουσιάζεται στο Θέατρο Αθηνών. Η ιστορία εκτυλίσσεται σε μια χώρα η οποία έχει μόλις επιστρέψει στη δημοκρατία. Μια γυναίκα πιστεύει ότι αναγνωρίζει στο πρόσωπο ενός επισκέπτη τον άνθρωπο που τη βασάνισε και τη βίασε στη διάρκεια του προηγούμενου καθεστώτος. Ο Ντόρφμαν, επηρεασμένος από την ιστορία της Χιλής και τη δικτατορία του Αουγκούστο Πινοσέτ, καταπιάνεται με ένα από τα δυσκολότερα ζητήματα που αντιμετωπίζουν οι κοινωνίες μετά την πτώση ενός αυταρχικού καθεστώτος. Πώς αποδίδεται δικαιοσύνη όταν τα εγκλήματα του παρελθόντος παραμένουν ατιμώρητα; Τη σκηνοθεσία υπογράφουν ο Μανώλης Δούνιας και ο Αιμίλιος Χειλάκης, με πρωταγωνιστές τον Χειλάκη, την Αθηνά Μαξίμου και τον Αντώνη Μυριαγκό.
Οι σκοτεινές σελίδες της ελληνικής Ιστορίας
Η σχέση της ιστορικής έρευνας με το θέατρο βρίσκεται στο επίκεντρο της παράστασης «Οι Δωσίλογοι», που παρουσιάζεται στο θέατρο Χώρα. Η ομάδα Elephas tiliensis, με τους Δημήτρη Αγαρτζίδη και Δέσποινα Αναστάσογλου, μεταφέρει στη σκηνή το ομώνυμο βιβλίο του ιστορικού Μενέλαου Χαραλαμπίδη. Το έργο εξετάζει τη συνεργασία Ελλήνων με τις δυνάμεις Κατοχής κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, τόσο σε πολιτικό και οικονομικό επίπεδο όσο και μέσα από την ένοπλη δράση. Με βάση ιστορικά τεκμήρια και μαρτυρίες, παρουσιάζει την πορεία που ακολούθησε μετά την Απελευθέρωση, από τις δίκες των δωσίλογων μέχρι τις περιπτώσεις ατιμωρησίας. Μια λιγότερο γνωστή πλευρά της νεότερης ελληνικής Ιστορίας έρχεται στο προσκήνιο, υπενθυμίζοντας πόσο δύσκολη μπορεί να αποδειχθεί η αναμέτρηση μιας κοινωνίας με το παρελθόν της.
Στην ίδια ευρύτερη θεματική εντάσσεται και «Το Κιβώτιο» του Άρη Αλεξάνδρου, που συνεχίζεται για ενδέκατη χρονιά στο Studio Μαυρομιχάλη. Στην ιστορία, μια ομάδα ανταρτών αναλαμβάνει, κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου, να μεταφέρει ένα κιβώτιο αγνώστου περιεχομένου, ακολουθώντας τις εντολές της ηγεσίας της. Η αποστολή εξελίσσεται σε μια εξαντλητική δοκιμασία, ενώ σταδιακά αναδεικνύονται η τυφλή υπακοή και οι αντιφάσεις της εξουσίας. Ο Φώτης Μακρής ερμηνεύει τον μονόλογο, σε σκηνοθεσία του ίδιου και της Κλεοπάτρας Τολόγκου. Το μυθιστόρημα του Αλεξάνδρου έχει διαβαστεί ως μια αυστηρή κριτική του δογματισμού, με το ενδιαφέρον του να εκτείνεται πέρα από τα γεγονότα του ελληνικού Εμφυλίου.
Στις 21 Νοεμβρίου προστίθεται στις αθηναϊκές σκηνές και η «Μακρόνησος» του Μιχάλη Παπαδόπουλου, στο θέατρο Εν Αθήναις. Σε σκηνοθεσία Δημήτρη Καρατζιά, τέσσερις γυναίκες αφηγούνται τις εμπειρίες τους από την εξορία, τον εγκλεισμό και τις διώξεις που υπέστησαν στη μετεμφυλιακή Ελλάδα. Το έργο βασίζεται σε πραγματικές μαρτυρίες και αναφέρεται σε μια διαφορετική ιστορική περίοδο από εκείνη του Πολυτεχνείου, συνδέεται όμως με τη σημερινή επέτειο μέσα από το ζήτημα των πολιτικών διώξεων και της υπεράσπισης των ατομικών ελευθεριών.
Η ελευθερία της έκφρασης και η προσωπική αντίσταση
Μια διαφορετική προσέγγιση της νεανικής αμφισβήτησης συναντάμε στο «The Dreamers», που παρουσιάζεται στο Σύγχρονο Θέατρο, σε σκηνοθεσία Κωνσταντίνου Ρήγου. Βασισμένο στο μυθιστόρημα του Γκίλμπερτ Αντέρ, που έγινε ευρύτερα γνωστό μέσα από την ομώνυμη ταινία του Μπερνάρντο Μπερτολούτσι, το έργο μας μεταφέρει στο Παρίσι του Μάη του 1968. Την ώρα που οι φοιτητές ξεσηκώνονται και οι διαδηλώσεις συγκλονίζουν τη γαλλική πρωτεύουσα, τρεις νέοι, ο Μάθιου, ο Τεό και η Ιζαμπέλ, απομονώνονται σε ένα διαμέρισμα, ανακαλύπτοντας τα όρια της φιλίας, της σεξουαλικότητας και της προσωπικής ελευθερίας. Με τους Ινώ Αθανασιάδου, Βασίλη Μπούτσικο και Νικόλα Χαλκιαδάκη στους πρωταγωνιστικούς ρόλους, η παράσταση εξετάζει τη σχέση της ατομικής απελευθέρωσης με τη συλλογική δράση. Παρότι ο γαλλικός Μάης και η εξέγερση του Πολυτεχνείου πραγματοποιήθηκαν σε διαφορετικές πολιτικές συνθήκες, οι δύο ιστορικές στιγμές έχουν ως κοινό σημείο την ενεργό συμμετοχή της νεολαίας, την αμφισβήτηση της εξουσίας και τη διεκδίκηση περισσότερων ελευθεριών.
Στο Υπόγειο του Θεάτρου Τέχνης Καρόλου Κουν παρουσιάζεται το «Διαβάζοντας τη Λολίτα στην Τεχεράνη» της Αζάρ Ναφίσι, σε διασκευή της Ηρώς Μπέζου και σκηνοθεσία της Μαρίας Ξανθοπουλίδου. Βασισμένο στο ομώνυμο βιβλίο, το έργο παρακολουθεί μια καθηγήτρια λογοτεχνίας στο Ιράν, η οποία συναντιέται με μια ομάδα νεαρών γυναικών για να διαβάσουν και να συζητήσουν σημαντικά έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Σε μια κοινωνία όπου οι γυναίκες αντιμετωπίζουν αυστηρούς περιορισμούς, οι συναντήσεις αυτές αποκτούν μεγαλύτερη σημασία. Η λογοτεχνία προσφέρει στις ηρωίδες τη δυνατότητα να εκφράσουν προσωπικές σκέψεις, να αμφισβητήσουν κοινωνικούς κανόνες και να συζητήσουν για τη ζωή που επιθυμούν. Η παράσταση συνδέει την ανάγνωση με το δικαίωμα στην ανεξάρτητη σκέψη, έχοντας στο επίκεντρο την ελευθερία των γυναικών.
Μια πραγματική ιστορία βρίσκεται και στη βάση της παράστασης «Το όνομά μου είναι Rachel Corrie», η οποία έκανε πρεμιέρα μόλις χθες στο Δώμα του Θεάτρου του Νέου Κόσμου. Το έργο των Άλαν Ρίκμαν και Κάθριν Βίνερ βασίζεται στα ημερολόγια και στην ηλεκτρονική αλληλογραφία της 23χρονης Αμερικανίδας ακτιβίστριας Ρέιτσελ Κόρι, η οποία έχασε τη ζωή της το 2003 στη Λωρίδα της Γάζας, όταν προσπάθησε να εμποδίσει την κατεδάφιση ενός παλαιστινιακού σπιτιού. Η Ελένη Ευθυμίου σκηνοθετεί τη Γιώτα Κουϊτζόγλου σε έναν μονόλογο που εξετάζει την προσωπική ευθύνη απέναντι στην αδικία και τη βία. Το έργο ασχολείται με την απόφαση ενός νέου ανθρώπου να περάσει από την πολιτική ευαισθητοποίηση στη δράση, γνωρίζοντας ότι αυτή η επιλογή μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες.
Οι ιστορίες και οι εποχές που παρουσιάζουν αυτές οι παραστάσεις διαφέρουν σημαντικά μεταξύ τους. Από τη ναζιστική Κατοχή και τη μετεμφυλιακή Ελλάδα μέχρι τη σύγχρονη Μέση Ανατολή, κάθε εποχή έχει τις δικές της πολιτικές και κοινωνικές ιδιαιτερότητες, που χρειάζεται να εξετάζονται ξεχωριστά. Εκείνο που τις φέρνει κοντά είναι η εξέταση της ανθρώπινης συμπεριφοράς απέναντι στην καταπίεση και η ανάγκη να αναγνωρίζονται τα δικαιώματα που συχνά θεωρούμε δεδομένα. Με αφορμή τη 17η Νοεμβρίου, το αθηναϊκό θέατρο προσφέρει αρκετές τέτοιες αφορμές για σκέψη, μέσα από έργα που αξίζει να γνωρίσει κανείς και πέρα από την επέτειο.