Η χώρα όπου το «μπράβο» μπορεί να φέρει αμηχανία: Ο άγραφος νόμος του Jantelagen

Οι Σουηδοί εκτιμούν την ισότητα, αντιπαθούν τη καυχησιολογία και την επιδειξιμανία και είναι φημισμένοι για τη διστακτικότητά τους να ξεχωρίζουν, ωστόσο είναι επίσης έντονα ατομικιστές και ξέρουν πώς να γιορτάζουν. Η ιδέα του Jantelagen, που μετρά έναν αιώνα ζωής, βοηθά στην ερμηνεία αυτών των αντιφάσεων και προσφέρει στους επισκέπτες ένα συναρπαστικό «κλειδί» για την αποκωδικοποίηση της σουηδικής κουλτούρας.

Όπως αναφέρει η συντάκτρια του BBC, Daniel Seifert, ως μια Σουηδή που μεγάλωσε στο εξωτερικό πάντα την συνάρπαζαν οι άγραφοι κανόνες που διαμορφώνουν τη σουηδική κουλτούρα. Κάποτε έπιασε την κουβέντα με μια συντοπίτισσα της Σουηδή σε ένα πάρτι. Ήταν 4 Ιουλίου και συζητούσαν γιατί η χώρα τους δε γιόρταζε την εθνική της εορτή τόσο θερμά όσο οι Αμερικανοί. Χωρίς πυροτεχνήματα, χωρίς παρελάσεις, πώς κι έτσι;

«Ε, θα ήταν αρκετά αμήχανο, έτσι δεν είναι;» είπε. «Όλη αυτή η αυτο-προβολή. Είναι λίγο υπερβολικό», πρόσθεσε, χαμηλώνοντας τη φωνή της, λες και υπήρχε ένας Αμερικανός που στεκόταν λίγα εκατοστά μακριά από το τραπέζι τους.

Όπως εξήγησε, το να γιορτάζεις τη χώρα σου με πυροτεχνήματα (και επομένως για τον εαυτό σου) θυμίζει αυτοεπιβράβευση και επιδειξιομανία —δύο πράγματα που αποτελούν ανάθεμα για το μεγαλύτερο μέρος της Σκανδιναβίας. 

Ένας ταπεινός κώδικας συμπεριφοράς

Για να κατανοήσουν αυτή την αποστροφή προς την αυτοπροβολή, ακόμη και κάτω από τον μικρότερο προβολέα, πολλοί Σουηδοί επισημαίνουν το Jantelagen, ή τον Νόμο του Jante. Έναν άγραφο κοινωνικό κώδικα ριζωμένο σε ολόκληρη τη Σκανδιναβία που εκτιμά την ταπεινοφροσύνη, την ισότητα και το να μην τοποθετείς τον εαυτό σου πάνω από τους άλλους.

«Η Σουηδία είναι η πιο ανοιχτή κοινωνία, διοικούμενη από τους πιο εσωστρεφείς ανθρώπους» — Lola Akinmade Akerstrom

Ο όρος προέρχεται από το σατιρικό μυθιστόρημα του Δανο-Νορβηγού συγγραφέα Άξελ Σάντεμοσε του 1933, A Fugitive Crosses His Tracks, που διαδραματίζεται στη φανταστική πόλη Jante. Ο Σάντεμοσε χρησιμοποίησε το Jante για να στηλιτεύσει τον φορμαλισμό και τον κομφορμισμό της σκανδιναβικής ζωής των μικρών πόλεων, παραθέτοντας 10 «νόμους» σχεδιασμένους να επαναφέρουν απότομα στη θέση του οποιονδήποτε θεωρούσε τον εαυτό του εξαιρετικό.

Κανόνες όπως «δεν πρέπει να πιστεύεις ότι είσαι κάτι ιδιαίτερο» και «δεν πρέπει να πιστεύεις ότι είσαι εξυπνότερος από (οποιονδήποτε άλλο)» αφήνουν στον αναγνώστη έναν εσκεμμένα πληγωμένο εγωισμό και αυτός ακριβώς είναι ο στόχος.

Ο Σουηδός ηθοποιός, Αλεξάντερ Σκάρσγκαρντ, υπογράμμισε μάλιστα το Jantelagen στο The Late Show With Stephen Colbert ως τον λόγο για τον οποίο κρύβει τα υποκριτικά του βραβεία, ώστε να αποφύγει να φανεί καυχησιάρης.

Σχεδόν έναν αιώνα μετά, οι νόμοι του Σάντεμοσε παραμένουν αξιομνημόνευτοι και ευρέως αποδεκτοί, βοηθώντας το Jantelagen να επιβιώσει ως πολιτισμική συντομογραφία.

Ο Στέφαν Ντάλμπεργκ, καθηγητής πολιτικών επιστημών στο Mid Sweden University, έχει γράψει μια επιστημονική εργασία για τη σύγχρονη κληρονομιά του Jantelagen. Βλέπει τους κανόνες λιγότερο ως αυστηρούς νόμους που διέπουν τη σουηδική συμπεριφορά. Αντίθετα, εξηγεί, «κατανοούνται καλύτερα ως μια πολιτισμική συντομογραφία για ένα σύνολο γνωστών νορμών […] που μπορείτε να αναγνωρίσετε καθημερινά στις σουηδικές αλληλεπιδράσεις. Οι διαφορές status τείνουν να υποβαθμίζονται, οι κοινωνικές σχέσεις είναι σχετικά ανεπίσημες και η επιδεικτική αυτοπροβολή μπορεί να αντιμετωπιστεί αρνητικά».

Οι επισκέπτες στη Σουηδία πιθανότατα θα το δουν αυτό στην πράξη όταν συνομιλούν με ντόπιους. Κάντε ένα κομπλιμέντο σε έναν Σουηδό για τα αγγλικά του, για παράδειγμα, και μπορεί γρήγορα να το υποβαθμίσει —αλλάζοντας στα σουηδικά και μουρμουρίζοντας, «Asch, det ar ju inte flyτande…» (Έλα καλέ, δεν είναι ότι τα μιλάω και άπταιστα…). Ο Σάντεμοσε θα ήταν υπερήφανος.

Αυτές οι ιδιότητες φαίνονται επίσης στις καθημερινές σουηδικές τελετουργίες, από το Fredagsmys —τα ανεπιτήδευτα «χαλαρά Παρασκευιάτικα βράδια» με φίλους ή οικογένεια— έως το Lordagsgodis («Σαββατιάτικα γλυκά») που εφαρμόζεται από τους γονείς ως η μοναδική ημέρα που τα παιδιά μπορούν να απελευθερώσουν την αγάπη τους για τα γλυκά μετά από μια εβδομάδα ταπεινής εγκράτειας.

Η αντίθετη όψη του Jante

Το Jantelagen έχει μια άλλη, λιγότερο εμφανή πλευρά. Σε μια κουλτούρα όπου η αναζήτηση των προβολέων συνήθως αποδοκιμάζεται, η σουηδική επιφυλακτικότητα μπορεί να εξαφανιστεί στα πάρτι, όταν η παράδοση των snappsvisor (όλο και πιο τολμηρά τραγούδια που τραγουδιούνται δυνατά ενώ καταναλώνονται γενναίες ποσότητες aquavit) και οι εμφατικοί λόγοι δημιουργούν ασφαλείς κοινωνικούς χώρους για να ανοιχτεί κανείς. Έτσι, ενώ το Jantelagen χρησιμοποιείται συχνά ως αιτιολογία για τη σουηδική επιφυλακτικότητα και συστολή, μπορεί επίσης να αποκαλύψει το αντίστροφο.

Όπως σημειώνει ο Ντάλμπεργκ, «το "Μην νομίζεις ότι είσαι καλύτερος από οποιονδήποτε άλλο" μπορεί να διαβαστεί και με την αντίθετη έννοια: μην υποθέτεις ότι κάποιος είναι καλύτερος από εσένα απλώς και μόνο επειδή είναι πλουσιότερος, πιο επιτυχημένος ή έχει έναν πιο περίβλεπτο τίτλο».

Με τόσα πολλά να κοχλάζουν κάτω από την επιφάνεια, η Σουηδία μπορεί να φανεί παραπλανητικά πολύπλοκη. Ευτυχώς, υπάρχουν μαθήματα σχεδιασμένα να βοηθήσουν τους απορημένους ξένους. Η Υβόν Γκόσνερ διευθύνει την Learn Swedish Culture AB —και οι δουλειές πάνε εξαιρετικά. «Συνειδητοποίησα ότι υπήρχε μεγάλη ζήτηση για πρακτικές γνώσεις σχετικά με τη σουηδική κουλτούρα, ειδικά για ξένους που προσπαθούν να πλοηγηθούν στη ζωή εδώ», λέει. «Πολλοί ένιωθαν χαμένοι ή παρεξηγημένοι στις καθημερινές καταστάσεις, ή ακόμα και όταν προσπαθούσαν να κάνουν Σουηδούς φίλους».

Χαρακτηριστικό παράδειγμα: ένας Νοτιοαμερικανός πελάτης έφτασε κάποτε στο πάρτι μιας Σουηδέζας με μια ώρα καθυστέρηση, κρατώντας ένα μεγάλο πιάτο με φαγητό ως έκπληξη. Η οικοδέσποινα «δεν ενθουσιάστηκε» καθώς οι καλεσμένοι είχαν ήδη φάει, και το ανάρμοστα μεγάλο πιάτο που έφτασε καθυστερημένα αφέθηκε ανέγγιχτο σε ένα υπνοδωμάτιο. Η Γκόσνερ λέει ότι οι Σουηδοί δίνουν μεγάλη αξία στη συνέπεια και την ευγένεια· αν είστε καλεσμένοι στο σπίτι ενός Σουηδού, προτείνει να στείλετε ένα ευχαριστήριο μήνυμα μετά το πάρτι.

«Υπάρχει μάλιστα ένα σουηδικό αστείο: "Μην ξεχάσεις να στείλεις ευχαριστήριο σημείωμα για το ευχαριστήριο σημείωμα"», προσθέτει. Ένα απρόσκλητο πιάτο φαγητού μπορεί να κινδυνεύσει να φανεί ως δήλωση ότι «το δικό μου φαγητό είναι καλύτερο από το δικό σου», ενώ η παράλειψη αναγνώρισης της ευγένειας κάποιου μπορεί να διαταράξει την αίσθηση της κοινωνικής ισορροπίας.

Σπάζοντας τον σουηδικό πάγο

Η Λόλα Ακινμάντε Άκερστρεμ, Νιγηριανοαμερικανίδα συγγραφέας, ταξιδιωτική αρθρογράφος και φωτογράφος που μετακόμισε στη Σουηδία πριν από περισσότερα από 15 χρόνια, έμεινε αρχικά «έκπληκτη από το άγραφο ήθος» του Jantelagen, καθώς και από τα αντιφατικά στρώματα του εθνικού χαρακτήρα.

«Η Σουηδία είναι η πιο ανοιχτή κοινωνία, διοικούμενη από τους πιο εσωστρεφείς ανθρώπους», λέει. Αν θέλετε να φέρετε σε πραγματικά δύσκολη θέση έναν Σουηδό, συμβουλεύει, απλώς κοιτάξτε τον στα μάτια σε ένα ήσυχο τρένο και πείτε του: «Γεια! Τι κάνεις;». Ωστόσο, δεν είναι ψυχροί, απλώς σέβονται την ιδέα ότι κανείς δεν πρέπει να επιβάλλεται στον χώρο ενός αγνώστου.

Αυτή η προτίμηση για τη λιτότητα επεκτείνεται πέρα από τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις. Ταξιδέψτε στην ύπαιθρο και μπορείτε να τη δείτε να αντικατοπτρίζεται στα αγαπημένα καλοκαιρινά σπίτια του έθνους. «Νομίζω ότι οι Σουηδοί κατέχουν το παγκόσμιο ρεκόρ στο πλήθος των καλοκαιρινών σπιτιών ανά κάτοικο —περίπου ο μισός πληθυσμός έχει πρόσβαση σε ένα», λέει ο Όρβαρ Λέφγκρεν, ομότιμος καθηγητής εθνολογίας στο Lund University. Ωστόσο, αυτά σπάνια είναι επιδεικτικές δευτερεύουσες κατοικίες αντίθετα, αντικατοπτρίζουν γραφικές, αγροτικές αξίες, ακόμη και ανάμεσα σε πλούσιους ιδιοκτήτες.

Κατά την παραμονή τους στη Σουηδία, οι επισκέπτες ενδέχεται επίσης να παρατηρήσουν μικρές σουηδικές σημαίες σε τούρτες γενεθλίων, σε προϊόντα σουπερμάρκετ και κατά τη διάρκεια μαθητικών γιορτών. «Οι Σουηδοί, που λατρεύουν να βλέπουν τους εαυτούς τους ως μη εθνικιστές, είναι στην πραγματικότητα πολύ καλοί στο να κουνάνε τη σημαία», λέει ο Λέφγκρεν.

Και παρά την ήσυχη φήμη τους, «οι Σουηδοί είναι εξαιρετικοί στο να γιορτάζουν», προσθέτει. Τα Χριστούγεννα, το Πάσχα, το Midsummer, τα γενέθλια και οι μαθητικές εξετάσεις γιορτάζονται «με μεγαλύτερη ένταση από ό,τι στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες». Θα μπορούσε κανείς να πει ότι αυτές οι περιστάσεις αναδεικνύουν τους Σουηδούς στα καλύτερά τους —όχι βέβαια ότι θα το έλεγαν οι ίδιοι με τόσο καυχησιολογικό τρόπο, φυσικά.