Το φαινόμενο των συχνών αναταράξεων: Πώς η κλιματική κρίση αλλάζει τις πτήσεις

Ήταν ένα αποπνικτικά ζεστό απόγευμα στη νοτιοδυτική Μιανμάρ, στις 21 Μαΐου 2024. Για την περιοχή γύρω από τη λεκάνη του ποταμού Ιραουάντι προβλέπονταν τροπικές καταιγίδες, βροχοπτώσεις και μέγιστες θερμοκρασίες 36°C.

Ψηλά στον ουρανό, η ζέστη και η υγρασία των μουσώνων δημιουργούσαν μια τεράστια ανοδική στήλη υδρατμών, σχηματίζοντας ένα πανύψηλο καταιγιδοφόρο νέφος, το οποίο έφτανε σε ύψος 35.000 ποδιών, δηλαδή πάνω από 10.500 μέτρα.

Από το έδαφος, το σύννεφο θα έμοιαζε με κάτι βγαλμένο από παιδικό εικονογραφημένο βιβλίο: μια απαλή, αφράτη λευκή μάζα. Για την πτήση SQ321 της Singapore Airlines, όμως, που περνούσε ακριβώς από πάνω του, το σύννεφο δεν ήταν καθόλου ακίνδυνο.

Στην καμπίνα του Boeing 777, οι επιβάτες ξυπνούσαν για το πρωινό τους, ενώ απέμεναν τρεις ώρες για την ολοκλήρωση του ταξιδιού από το Λονδίνο στη Σιγκαπούρη. Για τους 210 ταξιδιώτες που επέβαιναν στο αεροσκάφος, οι προηγούμενες δέκα ώρες είχαν κυλήσει χωρίς απρόοπτα. Η φωτεινή ένδειξη για τις ζώνες ασφαλείας ήταν σβηστή.

Ορισμένοι επιβάτες κινούνταν στον διάδρομο, άλλοι χρησιμοποιούσαν τις τουαλέτες, ενώ το πλήρωμα καμπίνας ετοίμαζε τα καρότσια για το σερβίρισμα.

Θρίλερ στον αέρα

Στις 14:19 και 23 δευτερόλεπτα, τοπική ώρα, το αεροσκάφος άρχισε να ταρακουνιέται από μέτριες αναταράξεις, οι οποίες διήρκεσαν 17 δευτερόλεπτα, και άναψε η ένδειξη για τις ζώνες ασφαλείας.

Στη συνέχεια, όπως περιέγραψε ένας επιβάτης, ήταν «σαν να είχε εκραγεί μια χειροβομβίδα».

Μέσα σε μόλις 4,6 δευτερόλεπτα, κάθε επιβάτης που δεν ήταν δεμένος εκτοξεύτηκε προς την οροφή, δεχόμενος δύναμη ίση με 1,5 φορές τη βαρύτητα και αμέσως μετά έπεσε ξανά στο πάτωμα.

Επιβάτες ανέφεραν ότι άκουγαν ανθρώπους να ουρλιάζουν από τον πόνο, ενώ αίματα έτρεχαν από τα πρόσωπα τραυματιών. Τα πάνελ της οροφής είχαν σπάσει από τη δύναμη με την οποία προσέκρουσαν πάνω τους τα σώματα.

Ένας άνθρωπος έχασε τη ζωή του και 79 τραυματίστηκαν σοβαρά. Οι αναταράξεις είχαν διαρκέσει λίγο περισσότερο από 21 δευτερόλεπτα.

Κυριότερη αιτία τραυματισμών

Παρότι το περιστατικό της πτήσης SQ321 ήταν μια ακραία περίπτωση που έγινε πρωτοσέλιδο σε όλο τον κόσμο, οι αναταράξεις αποτελούν την κυριότερη αιτία τραυματισμών επιβατών και πληρωμάτων σε ατυχήματα χωρίς θανατηφόρα κατάληξη, σύμφωνα με τη Διεθνή Ένωση Αερομεταφορών (IATA).

Στοιχεία της Ομοσπονδιακής Υπηρεσίας Αεροπορίας των ΗΠΑ καταγράφουν περίπου δώδεκα σοβαρούς τραυματισμούς ετησίως από αναταράξεις μόνο στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Οι αναταράξεις μπορεί να οφείλονται σε πολλούς παράγοντες, συμπεριλαμβανομένων γεωγραφικών χαρακτηριστικών, όπως τα βουνά. Οι δέκα διαδρομές με τις περισσότερες αναταράξεις στον κόσμο βρίσκονται όλες πάνω από τις Άνδεις ή τα Ιμαλάια.

Ορισμένες μορφές αναταράξεων, όπως εκείνες που προκαλούνται από τα βουνά και οι αναταράξεις από το ίχνος άλλων αεροσκαφών, είναι σχετικά καλά κατανοητές και μπορούν να αποφευχθούν. Οι πιλότοι ανέκαθεν έπρεπε να αντιμετωπίζουν τις «λακκούβες» του ουρανού στο πλαίσιο της δουλειάς τους.

Ωστόσο, η απειλή των αναταράξεων σε ολόκληρο τον κόσμο αυξάνεται εξαιτίας της κλιματικής κρίσης. Οι πιλότοι δεν θα πρέπει να αντιμετωπίσουν μόνο τη μεγαλύτερη συχνότητα και ένταση αυτών των φαινομένων, αλλά και μια σημαντική αύξηση των αναταράξεων καθαρού αέρα: ενός αόρατου και σε μεγάλο βαθμό μη ανιχνεύσιμου φαινομένου, το οποίο εμφανίζεται κυριολεκτικά από το πουθενά.

Πετώντας πάνω από έναν κυκλώνα

Ο Ρίτσαρντ Γούντγουορντ είναι πρώην δοκιμαστής πιλότος της Βασιλικής Αυστραλιανής Πολεμικής Αεροπορίας και πρώην κυβερνήτης Airbus A380 της Qantas, όπου εργάστηκε επί 32 χρόνια.

Έχει πετάξει σε δρομολόγια σε όλο τον κόσμο και έχει αντιμετωπίσει πολλές δύσκολες καιρικές συνθήκες, μεταξύ άλλων πετώντας πάνω από έναν κυκλώνα. Όπως λέει, η πτήση ήταν παραδόξως ομαλή και το ραντάρ είχε απεικονίσει το φαινόμενο με εξαιρετική ακρίβεια.

Μια μεγάλη απειλή

Ωστόσο, ο Γούντγουορντ επισημαίνει ότι οι αεροπορικές εταιρείες και ο κλάδος των αερομεταφορών συνειδητοποιούν ολοένα και περισσότερο την απειλή που προκαλεί η υπερθέρμανση του πλανήτη.

«Η ένταση των καταιγίδων και των θυελλωδών φαινομένων γενικότερα θα αυξηθεί, επειδή, καθώς θερμαίνεται ο πλανήτης, η ενέργεια που τροφοδοτεί αυτά τα φαινόμενα θα γίνει πολύ μεγαλύτερη», αναφέρει.

Οι αναταράξεις από καταιγίδες — οι οποίες προκάλεσαν το περιστατικό της πτήσης SQ321 — δημιουργούνται όταν ισχυρά ανοδικά ρεύματα αέρα ακολουθούνται από ισχυρά καθοδικά ρεύματα, καθώς ο αέρας και οι υδρατμοί ψύχονται.

Μπορεί να εμφανιστούν αρκετές χιλιάδες πόδια πάνω από τα σύννεφα και σε απόσταση έως και 20 μιλίων, δηλαδή πάνω από 30 χιλιομέτρων, από κάθε πλευρά τους.

Αυτό μπορεί να είναι ιδιαίτερα επικίνδυνο, λέει ο Γούντγουορντ, δεδομένου ότι «μια συνηθισμένη καταιγίδα περιέχει περισσότερη ενέργεια από ένα πυρηνικό όπλο».

Αυτή η τεράστια ποσότητα ενέργειας γίνεται ορατή μέσω των κεραυνών, οι οποίοι μερικές φορές φτάνουν ακόμη και στο διάστημα, σύμφωνα με τον ίδιο. Εκδηλώνεται, όμως, και με τη μορφή αναταράξεων.

Η περισσότερη θερμότητα και οι μεγαλύτερες διαφορές θερμοκρασίας ανάμεσα σε θερμές και ψυχρές περιοχές θα ενισχύσουν ακόμη περισσότερο τις ήδη ισχυρές καταιγίδες.

Το πρόβλημα έχει ήδη εμφανιστεί στην Αυστραλία.

Τον ίδιο μήνα με το περιστατικό της SQ321, ένα Boeing 737 της Qantas αντιμετώπισε σοβαρές αναταράξεις κατά την προσέγγισή του στο αεροδρόμιο του Μπρίσμπεϊν, αφού εισήλθε σε καταιγιδοφόρο νέφος σε ύψος 11.400 ποδιών.

Τρία μέλη του πληρώματος καμπίνας, τα οποία δεν κάθονταν εκείνη τη στιγμή, τραυματίστηκαν. Ένα από αυτά υπέστη κάταγμα στον αστράγαλο.

Ένα άλλο μέλος του πληρώματος, που είχε υποστεί διάσειση η οποία δεν είχε διαγνωστεί, επέστρεψε στην εργασία του και συμμετείχε σε αρκετές επόμενες πτήσεις χωρίς να λάβει ιατρική φροντίδα.

Η έκθεση του Αυστραλιανού Συμβουλίου Ασφάλειας Μεταφορών άσκησε έντονη κριτική στην αντίδραση της αεροπορικής εταιρείας, επισημαίνοντας ότι η επιστροφή του εργαζομένου στην εργασία με αδιάγνωστη διάσειση πιθανότατα έθεσε σε κίνδυνο την ικανότητά του να εκτελεί καθήκοντα κρίσιμα για την ασφάλεια.

Έκτοτε, η Qantas έχει αναθεωρήσει σημαντικά τα πρωτόκολλά της σχετικά με τους τραυματισμούς των μελών του πληρώματος.

«Στην ανατολική Αυστραλία, κατά τη διάρκεια μιας τυπικής θερμής περιόδου, έχουμε πολλές καταιγίδες. Ο θερμός αέρας χαμηλά και ο ψυχρότερος αέρας ψηλότερα δημιουργούν αστάθεια», λέει ο δρ Μίλτον Σπιρ, μετεωρολόγος πρόγνωσης και ερευνητής στη Σχολή Μαθηματικών και Φυσικών Επιστημών του Τεχνολογικού Πανεπιστημίου του Σίδνεϊ.

Η έρευνά του έδειξε ότι οι ατμοσφαιρικές συνθήκες στην ανατολική Αυστραλία ευνοούν ολοένα και περισσότερο την εμφάνιση ισχυρότερων και συχνότερων μικροριπών καταιγίδας, οι οποίες είναι δύσκολο να προβλεφθούν.

Η διαδρομή Μπρίσμπεϊν–Σίδνεϊ κατατάσσεται σταθερά ως η διαδρομή με τις περισσότερες αναταράξεις στην Αυστραλία, εξαιτίας αυτών των ταχέως αναπτυσσόμενων και δυναμικών καταιγιδοφόρων συστημάτων.

«Το καύσιμο των καταιγίδων»

Η φυσική επιστήμη που εξηγεί την αύξηση των ατμοσφαιρικών αναταράξεων εξαιτίας της υπερθέρμανσης του πλανήτη είναι ταυτόχρονα απλή και εξαιρετικά σύνθετη.

«Η επιστήμη είναι αρκετά σαφής σε αυτό το ζήτημα: για κάθε βαθμό αύξησης της θερμοκρασίας, η ατμόσφαιρα μπορεί να συγκρατεί 7% περισσότερους υδρατμούς», λέει ο Τοντ Λέιν, καθηγητής ατμοσφαιρικής επιστήμης στο Πανεπιστήμιο της Μελβούρνης.

«Και οι υδρατμοί είναι το καύσιμο των καταιγίδων».

Υπάρχει επίσης ισχυρή συσχέτιση μεταξύ της έντασης μιας καταιγίδας και του μεγέθους των αναταράξεων στο εσωτερικό της.

«Επομένως, εάν έχουμε ισχυρότερες καταιγίδες, αναμένουμε περισσότερες αναταράξεις στο εσωτερικό τους», εξηγεί. «Αυτό οδηγεί επίσης σε περισσότερες αναταράξεις γύρω από τις καταιγίδες».

Οι περισσότεροι τραυματισμοί εντός αεροσκαφών που προκαλούνται από αναταράξεις συνδέονται με καταιγίδες. Ωστόσο, οι καταιγίδες και τα έντονα καιρικά φαινόμενα είναι τουλάχιστον εν μέρει ορατά μέσω των ραντάρ και μπορούν να προβλεφθούν.

Αυτό δεν ισχύει για τις αόρατες αναταράξεις.

Οι αναταράξεις καθαρού αέρα εμφανίζονται συνήθως στα ανώτερα στρώματα της ατμόσφαιρας, στο ύψος πλεύσης των αεροσκαφών, συχνά κοντά στα όρια των αεροχειμάρρων. Οι αεροχείμαρροι είναι στενές ζώνες ισχυρών ανέμων που κινούνται με μεγάλη ταχύτητα στην ατμόσφαιρα.

Οι αναταράξεις καθαρού αέρα μπορούν να μοντελοποιηθούν ή να αναφερθούν από άλλα αεροσκάφη, αλλά δεν είναι δυνατό να ανιχνευθούν εκ των προτέρων με τη χρήση ραντάρ.

Αύξηση κατά 55% στις αναταράξεις

Ανάλυση επιστημόνων του Πανεπιστημίου του Ρέντινγκ, η οποία βασίστηκε σε τέσσερις δεκαετίες ατμοσφαιρικών δεδομένων από το 1979 έως το 2020, διαπίστωσε ότι οι έντονες αναταράξεις καθαρού αέρα αυξήθηκαν κατά 55%. Οι μέτριες και οι ελαφρές αναταράξεις αυξήθηκαν κατά 37% και 17% αντίστοιχα κατά την ίδια περίοδο.

Οι αναταράξεις καθαρού αέρα αναμένεται να αυξηθούν ακόμη και στα πιο αισιόδοξα σενάρια υπερθέρμανσης του πλανήτη.

Με αύξηση της παγκόσμιας θερμοκρασίας κατά 1,5°C σε σχέση με τα προβιομηχανικά επίπεδα, αναμένεται αύξηση των αναταράξεων κατά 27%.

Με αύξηση της θερμοκρασίας κατά 2,75°C, η αύξηση αυτή εκτιμάται ότι θα φτάσει το 56%.

Ο Λέιν, ο οποίος μελετά τα προβλήματα που σχετίζονται με τις αναταράξεις καθαρού αέρα εδώ και 25 χρόνια, τις χαρακτηρίζει «ιδιαίτερο κίνδυνο για τα εμπορικά αεροσκάφη».

Εξηγεί ότι εμφανίζονται όταν αυξάνεται η κατακόρυφη διάτμηση του ανέμου, δηλαδή όταν η ταχύτητα ή η κατεύθυνση του ανέμου μεταβάλλεται σημαντικά μέσα σε μια σχετικά μικρή απόσταση. Αυτό συμβαίνει συχνά κοντά στα όρια των αεροχειμάρρων.

Σύμφωνα με τον Λέιν, η υπερθέρμανση του πλανήτη μπορεί να εντείνει αυτές τις μεταβολές, καθώς επηρεάζει τις διαφορές θερμοκρασίας ανάμεσα στον Ισημερινό και τους πόλους.

Μαθαίνοντας για τις αναταράξεις που έρχονται μέσα από ένα σάιτ

Το 2017, ο Ιγνάσιο Γκαγιέγο-Μάρκος βρισκόταν σε ένα αεροπλάνο στον διάδρομο του αεροδρομίου, περιμένοντας την απογείωση για μια πτήση από τη Μαδρίτη στη Στοκχόλμη.

Η ημέρα ήταν ήρεμη, αλλά ο μηχανικός αναζήτησε από περιέργεια μια πρόγνωση αναταράξεων και διαπίστωσε ότι δεν υπήρχε διαθέσιμη σχετική υπηρεσία για το ευρύ κοινό.

Αυτό τον ώθησε να δημιουργήσει το Turbli.com, έναν ιστότοπο δημόσιας πρόσβασης για την πρόγνωση αναταράξεων. Ο Γκαγιέγο-Μάρκος έχει διδακτορικό στη δυναμική των ρευστών, τον κλάδο που μελετά την κίνηση των υγρών και των αερίων και την αντίδρασή τους στις φυσικές δυνάμεις.

Οποιοσδήποτε μπορεί να χρησιμοποιήσει το Turbli για να ενημερωθεί σχετικά με τις αναμενόμενες αναταράξεις σε μια επερχόμενη πτήση. Ανάμεσα στους περίπου 300.000 μηνιαίους χρήστες του ιστότοπου βρίσκονται τόσο λάτρεις της αεροπορίας όσο και άνθρωποι που φοβούνται τις πτήσεις.

Ο Γκαγιέγο-Μάρκος εξηγεί ότι οι αναταράξεις μπορούν, ως έναν βαθμό, να προβλεφθούν. Παρότι η υπερθέρμανση του πλανήτη ενδέχεται να αυξήσει τη συχνότητα και την έντασή τους, ορισμένες μορφές είναι ευκολότερο να μοντελοποιηθούν από άλλες.

«Οι αναταράξεις καθαρού αέρα μπορούν να προβλεφθούν αρκετά εύκολα όταν σχετίζονται με τους αεροχείμαρρους, οι οποίοι είναι τεράστιες μάζες αέρα που κινούνται με μεγάλη ταχύτητα. Επομένως, η ανάλυση των σημερινών προγνωστικών μοντέλων επιτρέπει την πρόβλεψή τους», αναφέρει.

«Ωστόσο, αναταράξεις καθαρού αέρα εμφανίζονται και κοντά σε καταιγιδοφόρα νέφη. Εκεί είναι δύσκολο να προβλεφθούν, επειδή μια καταιγίδα είναι πολύ μικρή και διαθέτει πολλά χαρακτηριστικά που δεν μπορούν να αποτυπωθούν στα μετεωρολογικά μοντέλα».

«Αυτοί είναι που θα εκτοξευτούν προς την οροφή»

Ο Στιούαρτ Φοξ, διευθυντής πτητικών και τεχνικών λειτουργιών της IATA, αναφέρει ότι η παραδοσιακή πρακτική των πιλότων να βασίζονται σε αναφορές άλλων πιλότων και σε μετεωρολογικές προειδοποιήσεις για την αποφυγή αναταράξεων έχει ορισμένους περιορισμούς.

Όπως εξηγεί, οι πληροφορίες «ενδέχεται να μην είναι διαθέσιμες την κατάλληλη στιγμή και η ποιότητά τους μπορεί να διαφέρει».

Το 2018, η IATA άρχισε να συγκεντρώνει παρατηρήσεις σχετικά με τις αναταράξεις από περίπου 30 αεροπορικές εταιρείες, οι οποίες διαχειρίζονται περισσότερα από 3.700 αεροσκάφη. Τα δεδομένα κοινοποιούνται στις εταιρείες που συμμετέχουν στο πρόγραμμα, μεταξύ των οποίων οι United Airlines, Qatar Airways, Etihad, ANA και Lufthansa.

Το πρόγραμμα χρησιμοποιεί αισθητήρες ενσωματωμένους στα αεροσκάφη για την καταγραφή πληροφοριών σχετικά με τις αναταράξεις και τη σχεδόν άμεση κοινοποίησή τους.

Τα δεδομένα, τα οποία αναλύονται με τη βοήθεια εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης, επιτρέπουν πλέον την παραγωγή προγνώσεων αναταράξεων σχεδόν σε πραγματικό χρόνο.

Ορισμένοι κατασκευαστές εξετάζουν επίσης αλλαγές στον σχεδιασμό των αεροσκαφών και την αξιοποίηση προηγμένων αισθητήρων, όπως το Lidar. Η συγκεκριμένη τεχνολογία χρησιμοποιεί ακτίνες λέιζερ για να ανιχνεύει την πυκνότητα της ατμόσφαιρας μπροστά από το αεροσκάφος.

Παράλληλα, ορισμένες αεροπορικές εταιρείες υιοθετούν αυστηρότερη στάση απέναντι στους κινδύνους.

Μετά τους τραυματισμούς στην πτήση SQ321, η Singapore Airlines επέβαλε πολύ αυστηρότερους κανόνες για την καμπίνα όταν αναμένονται αναταράξεις. Το σερβίρισμα των γευμάτων διακόπτεται και τα μέλη του πληρώματος κάθονται στις θέσεις τους.

Σε ορισμένες πτήσεις της ίδιας διαδρομής, είναι πλέον συνηθισμένο η ένδειξη για τις ζώνες ασφαλείας να παραμένει αναμμένη για το μεγαλύτερο μέρος του ταξιδιού.

Ωστόσο, αυτή η προσέγγιση έχει ένα σημαντικό μειονέκτημα.

Το πρόβλημα με τις ζώνες

«Όσες φορές κι αν πεις στους ανθρώπους να δέσουν τις ζώνες τους, υπάρχει πάντα ένα ποσοστό επιβατών στο πίσω μέρος του αεροσκάφους που θεωρεί άβολο να φορά τη ζώνη χαλαρά, για κάποιον ανόητο λόγο», λέει ο Γούντγουορντ.

«Οι άνθρωποι εξακολουθούν να χρειάζεται να πάνε στην τουαλέτα, βαριούνται και, μόλις η ένδειξη της ζώνης ασφαλείας παραμείνει αναμμένη για λίγο, σηκώνονται και πηγαίνουν στην τουαλέτα ούτως ή άλλως.

Και αυτοί είναι που θα εκτοξευτούν προς την οροφή, αν συμβεί ξαφνικά κάτι τέτοιο».

Για όσους φοβούνται τις πτήσεις, υπάρχει ένα καθησυχαστικό στοιχείο που αξίζει να θυμούνται, μαζί με τα μπράτσα του καθίσματός τους: από το 1981, δεν έχει σημειωθεί συντριβή επιβατικού αεροσκάφους που να αποδίδεται αποκλειστικά στις αναταράξεις. Η συγκεκριμένη περίπτωση αφορούσε την πτήση HN431, ενός ολλανδικού αεροσκάφους που έχασε τον έλεγχο αφού εισήλθε σε ανεμοστρόβιλο.

«Η πραγματικότητα είναι ότι, από κατασκευαστική άποψη, τα αεροσκάφη είναι σχεδιασμένα ώστε να αντέχουν πολύ μεγαλύτερες καταπονήσεις από εκείνες που αναμένεται να αντιμετωπίσουν κατά τη συνήθη λειτουργία τους», λέει ο Στιβ Λιμπ, ανώτερος λέκτορας αεροπορίας στο Πανεπιστήμιο Central Queensland.

Το πραγματικό πρόβλημα δεν βρίσκεται τόσο στο ίδιο το αεροσκάφος όσο σε όσα συμβαίνουν μέσα σε αυτό.

Οι αεροπορικές εταιρείες θα πρέπει να συνεχίσουν να προσαρμόζουν τις οδηγίες και τα πρωτόκολλά τους για τους πιλότους, τα πληρώματα καμπίνας και τους επιβάτες, όταν ακούγεται ο χαρακτηριστικός ήχος της ένδειξης για τις ζώνες ασφαλείας.

«Ο μεγαλύτερος περιορισμός των σύγχρονων αεροσκαφών δεν είναι η αξιοπιστία των κινητήρων ή οποιουδήποτε άλλου συστήματος», καταλήγει ο Γούντγουορντ.

«Είναι οι άνθρωποι που βρίσκονται μέσα στο αεροσκάφος».

Με πληροφορίες από τον Guardian