Χάος στη Νότια Αφρική: Διαδηλωτές επιτίθενται σε μετανάστες και τους δίνουν διορία να φύγουν

Η Νότια Αφρική έχει γίνει ένα εχθρικό μέρος για μετανάστες χωρίς έγγραφα, καθώς πλησιάζει η προθεσμία που έθεσαν διαδηλωτές για να εγκαταλείψουν τη χώρα. «Είμαι πολύ φοβισμένη και συγκλονισμένη», είπε η Εσνάτ Τζόζεφ, μια 36χρονη γυναίκα από το Μαλάουι, καθώς προσπαθούσε να ηρεμήσει τα ενός έτους τρίδυμά της που έκλαιγαν.

Είχε διαφύγει από το σπίτι της σε έναν άτυπο οικισμό στο λιμάνι της Ντέρμπαν, στην επαρχία KwaZulu-Natal, αναζητώντας καταφύγιο σε ένα ανοιχτό χωράφι, όπου έως και 7.000 μετανάστες - κυρίως από το Μαλάουι - άρχισαν να συγκεντρώνονται με τα υπάρχοντά τους πριν από δύο εβδομάδες.

«Οι άνθρωποι ήρθαν στο σπίτι μου και μου είπαν: “Πρέπει να φύγετε. Δεν θέλουμε να μείνετε άλλο εδώ, πρέπει να πάτε στη χώρα σας.” Ήταν δέκα και κρατούσαν όπλα», είπε η Τζόζεφ στο BBC, περιγράφοντας πώς η ομάδα Νοτιοαφρικανών ανδρών κρατούσε μαχαίρια και μαστίγια. «Τραυμάτισαν τον σύζυγό μου στο κεφάλι και στον λαιμό. Τον κρατούσαν από τον λαιμό σαν να ήθελαν να τον σκοτώσουν. Χάρη στον Θεό επέζησε, αλλά είναι στο νοσοκομείο».

Πολλοί άλλοι στο χωράφι, όπου οργανώσεις βοήθειας μοιράζουν κουβέρτες και τρόφιμα, αναφέρουν παρόμοιες απειλές από σπίτι σε σπίτι.

Το κίνημα κατά των μεταναστών «March and March»

Αυτό ακολουθεί μια σειρά κυρίως ειρηνικών διαδηλώσεων φέτος, με επικεφαλής την αντι-μεταναστευτική ομάδα March and March, το κόμμα της αντιπολίτευσης ActionSA και άλλους, οι οποίοι έχουν θέσει ως προθεσμία την 30ή Ιουνίου για την αποχώρηση των μεταναστών χωρίς έγγραφα. Με ραβδιά στα χέρια, οι διαδηλωτές φωνάζουν «Mabahambe» - μια λέξη στα ζουλού που σημαίνει «πρέπει να φύγουν». Καθώς η αντίστροφη μέτρηση συνεχίζεται, ο πρόεδρος Σίριλ Ραμαφόζα προειδοποίησε την Τρίτη (16/6) τους Νοτιοαφρικανούς ότι η «μετατροπή ευάλωτων ανθρώπων σε αποδιοπομπαίους τράγους» δεν αποτελεί λύση στα σύνθετα οικονομικά προβλήματα της χώρας.

Η Τζόζεφ ήρθε στη Νότια Αφρική πριν από τρία χρόνια και εργαζόταν ως οικιακή βοηθός πριν αποκτήσει τα παιδιά της. Το νομικό της καθεστώς δεν είναι σαφές, λέει ότι έχασε το διαβατήριο και άλλα έγγραφά της σε μια ληστεία. Σκοπεύει να επιστρέψει στο Μαλάουι με ένα από τα λεωφορεία που οργανώνει το προξενείο του Μαλάουι με τη βοήθεια δωρεών για να απομακρυνθούν οι απελπισμένοι πολίτες του από την Ντέρμπαν.

Η Γκάνα, η Μοζαμβίκη, η Νιγηρία και η Ζιμπάμπουε έχουν επίσης οργανώσει επαναπατρισμούς με αεροπλάνα ή λεωφορεία τις τελευταίες εβδομάδες - με περίπου 3.500 μετανάστες να έχουν ήδη επιλέξει να φύγουν.

Οι Αρχές της Νότιας Αφρικής δήλωσαν ότι οι περισσότεροι από 500 Νιγηριανοί που επαναπατρίστηκαν πρόσφατα βρίσκονταν παράνομα στη χώρα, κάτι που όμως αμφισβητήθηκε από τις νιγηριανές αρχές. Φτάνοντας στο Λάγος την περασμένη εβδομάδα μετά από σχεδόν εννέα χρόνια στη Νότια Αφρική, ο Μπέντζαμιν, ένας επαναπατρισμένος που έδωσε μόνο το μικρό του όνομα, είπε στο BBC: «Οι Νοτιοαφρικανοί δεν συμπαθούν τους ξένους, ειδικά τους Νιγηριανούς. Η Νότια Αφρική δεν είναι μέρος για να ζεις, είναι μέρος όπου μπορείς να χάσεις τη ζωή σου ανά πάσα στιγμή».

Πού εντοπίζονται οι ρίζες

Οι διοργανωτές των διαδηλώσεων αρνούνται ότι οι ενέργειές τους είναι ξενοφοβικές. Λένε ότι έχουν κουραστεί από άλλους Αφρικανούς που «καταχρώνται το σύστημα» και, όπως είπε η ηγέτιδα του March and March, Τζακίντα Νγκομπέζε-Ζούμα, «παίζουν το χαρτί του θύματος». «Αν μπεις στη Νότια Αφρική με διαβατήριο που σου επιτρέπει να μείνεις για 30 ημέρες, όταν γίνονται 50 ημέρες, όταν γίνονται δύο χρόνια, όταν γίνονται πέντε χρόνια, ξέρεις ότι παραβιάζεις τον νόμο», είπε στο BBC σε μια διαδήλωση στο Ντέρμπαν. «Δεν μπορούμε να επιτρέψουμε η Νότια Αφρική να μετατραπεί σε καταφύγιο προσφύγων για όλα τα αποτυχημένα αφρικανικά κράτη… κάθε χώρα δίνει προτεραιότητα στους πολίτες της και θέλουμε η κυβέρνηση της Νότιας Αφρικής να κάνει το ίδιο».

Τα τελευταία στοιχεία δείχνουν ότι η Νότια Αφρική φιλοξενεί πάνω από τρία εκατομμύρια μετανάστες, περίπου το 5% του πληθυσμού - οι περισσότεροι από γειτονικές χώρες της νότιας Αφρικής. Όμως τα στατιστικά δεν καταγράφουν τους πολύ περισσότερους μετανάστες που πιστεύεται ότι βρίσκονται στη χώρα χωρίς έγγραφα, ένα σημείο έντονης διαφωνίας για τους διαδηλωτές.

Η οργή τους έχει ρίζες στην αυξανόμενη δυσκολία της χώρας, καθώς αντιμετωπίζει αυξανόμενη ανεργία των νέων και οικονομική ανισότητα. Η Νότια Αφρική έχει ένα από τα υψηλότερα ποσοστά ανεργίας στον κόσμο, 32,7%, σύμφωνα με τη Στατιστική Υπηρεσία της Νότιας Αφρικής, η οποία κατέγραψε 350.000 απώλειες θέσεων εργασίας το πρώτο τρίμηνο του 2026 - οι περισσότερες από τις οποίες αφορούσαν νέους. Ωστόσο, η πιο ανεπτυγμένη οικονομία της ηπείρου παραμένει πόλος έλξης για πολίτες φτωχότερων χωρών που ρισκάρουν τη ζωή τους για να βρουν δουλειά, όπως φύλακες ασφαλείας και οικιακοί βοηθοί.

Οι διαδηλωτές, όπως η Μέχα Ραμορόλα, επισημαίνουν επίσης τις πιεσμένες δημόσιες υπηρεσίες, με τους Νοτιοαφρικανούς «να παλεύουν για σπάνιους πόρους». «Δυσκολευόμαστε να βάλουμε τα παιδιά μας στα σχολεία. Δυσκολευόμαστε να βάλουμε τους ηλικιωμένους μας στα νοσοκομεία», είπε στο BBC κατά τη διάρκεια πορείας στην πρωτεύουσα Πρετόρια. Υπάρχουν όμως φόβοι ότι αυτές οι διαδηλώσεις μπορεί να οδηγήσουν σε επανάληψη της βίας που ξέσπασε το 2008, όταν 62 άνθρωποι, μεταξύ των οποίων 21 Νοτιοαφρικανοί, σκοτώθηκαν σε ταραχές που ανάγκασαν χιλιάδες να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους. Υπήρξαν επίσης εκρήξεις ξενοφοβικής βίας το 2015, το 2016 και το 2019.

Παραπληροφόρηση και απειλητικό κλίμα φόβου

Τον περασμένο μήνα, η κυβέρνηση της Μοζαμβίκης δήλωσε ότι πέντε πολίτες της σκοτώθηκαν σε ξενοφοβικές επιθέσεις στην επαρχία Western Cape. Ο υπουργός Εξωτερικών της Νότιας Αφρικής αμφισβήτησε τον ισχυρισμό αυτό, λέγοντας ότι δύο Μοζαμβικανοί πέθαναν και ότι οι συνθήκες των θανάτων τους ερευνώνται.

Βίντεο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης τροφοδοτούν την εχθρότητα απέναντι στους μετανάστες. Σε ένα από αυτά, ένας άνδρας από τη Γκάνα παρενοχλείται από διαδηλωτές που του λένε να επιστρέψει στη χώρα του, γεγονός που οδήγησε την Γκάνα να καλέσει τον πρέσβη της Νότιας Αφρικής για να απαιτήσει καλύτερη προστασία των ξένων υπηκόων.

Ένα άλλο ευρέως διαδεδομένο βίντεο δείχνει τον γνωστό διαδηλωτή Νκοσιχόνα Ντανμπαντάμπα, γνωστό ως Phakel'umthakathi και με 1,4 εκατομμύρια ακόλουθους στο Facebook, να πλησιάζει έναν άνδρα που στέκεται στην άκρη του δρόμου και να τον ρωτά για την εθνικότητά του. Όταν εκείνος απαντά ότι είναι από το Κονγκό, ο Ντανμπαντάμπα - φορώντας το χαρακτηριστικό του καπέλο ζουλού - του λέει με ήρεμο τόνο, χωρίς να εξετάζει τη νομική του κατάσταση: «Η 30ή Ιουνίου είναι η προθεσμία, αλλά δεν σημαίνει ότι πρέπει να φύγετε εκείνη την ημέρα. Φύγετε τώρα».

Όμως και μετανάστες που ζουν νόμιμα στη χώρα λένε ότι επίσης στοχοποιούνται, ορισμένοι κατασκηνώνουν έξω από το γραφείο του Υπουργείου Εσωτερικών στο Ντέρμπαν για προστασία. «Έχω το δικό μου έγγραφο που αποδεικνύει το καθεστώς πρόσφυγα στη Νότια Αφρική, αλλά όλοι μας εξακολουθούμε να στοχοποιούμαστε», είπε μια γυναίκα από το Μπουρούντι, η οποία βρισκόταν εκεί με τα τέσσερα παιδιά της. «Φοβάμαι πολύ για τη ζωή μου. Τα παιδιά φοβούνται. Δεν υπάρχει σεβασμός. Όταν περνάς από εδώ, σε βρίζουν. Τα παιδιά δέχονται ύβρεις ακόμα και στο σχολείο», είπε καθώς τυλιγόταν με μια κουβέρτα για να προστατευτεί από το κρύο του χειμώνα στο νότιο ημισφαίριο.

Ακόμα και μια απλή επίσκεψη στα καταστήματα έχει γίνει εκφοβιστική αυτές τις μέρες, είπε στο BBC μια γυναίκα από το Μαλάουι που εργάζεται ως αισθητικός στο Κέιπ Τάουν και ζει στη Νότια Αφρική εδώ και 16 χρόνια χωρίς νόμιμο καθεστώς. Η ίδια, ο σύζυγός της και η 9χρονη κόρη τους βίωσαν ένα τρομακτικό περιστατικό σε ταξί προς εμπορικό κέντρο: «Ήμασταν σε Uber, μόνο οι τρεις μας, και ο οδηγός μάς ρωτούσε: πού είναι τα χαρτιά σας; Από πού είστε; Μιλάτε διαφορετικά». Η αισθητικός λέει ότι καταλαβαίνει γιατί ο Ραμαφόζα παρουσίασε πρόσφατα σχέδιο δράσης για την αντιμετώπιση της παράτυπης μετανάστευσης, αλλά τόνισε ότι οι άνθρωποι, νόμιμοι ή μη, έχουν δικαίωμα στην ασφάλεια. «Το παιδί μου δεν πηγαίνει καν σχολείο γιατί φοβόμαστε. Είμαστε τρομοκρατημένοι για το τι μπορεί να συμβεί τώρα».

Τα μέτρα της κυβέρνησης για διαχείρισης της κατάστασης

Σε ειδική εθνική ομιλία νωρίτερα αυτόν τον μήνα, ο πρόεδρος προειδοποίησε ότι κανένα άτομο ή ομάδα δεν έχει το δικαίωμα να απαιτεί αποδείξεις εθνικότητας από ανθρώπους σε δημόσιους χώρους και είπε ότι η κυβέρνηση θα λάβει μέτρα εναντίον τους. «Δεν υπάρχει χώρος για ξενοφοβία, ρατσισμό, σεξισμό, αφροφοβία ή οποιαδήποτε άλλη μορφή μισαλλοδοξίας στη Νότια Αφρική», είπε, εξηγώντας τη στρατηγική πέντε σημείων της κυβέρνησης συνασπισμού του για την αντιμετώπιση της κρίσης.

Αυτά περιλαμβάνουν την απόρριψη αιτήσεων ασύλου από άτομα που έχουν περάσει μέσω άλλων «ασφαλών» χωρών, την εισαγωγή ποσοστώσεων για πολιτογράφηση και την επέκταση της χρήσης ψηφιακών ταυτοτήτων σε μη πολίτες. Θα υπάρξουν επίσης ποινές φυλάκισης για εργοδότες που προσλαμβάνουν παράτυπους μετανάστες με χαμηλούς μισθούς. «Βρίσκεις μετανάστη να εργάζεται σε δουλειές που ένας Νοτιοαφρικανός δεν θα δεχόταν κανονικά ή που πληρώνονται λιγότερο από το επιτρεπόμενο, επειδή είναι απελπισμένοι και πιο ευάλωτοι στην εκμετάλλευση», είπε ο αναλυτής καθηγητής Σέπερντ Μππόφο στο BBC.

Ο Ραμαφόζα είπε επίσης ότι θα γίνουν προσπάθειες για την καταπολέμηση της διαφθοράς στο σύστημα. Μια 36χρονη γυναίκα από το Μαλάουι στο Γιοχάνεσμπουργκ, η οποία ζήτησε να μην κατονομαστεί για λόγους ασφαλείας, είπε ότι ήρθε στη Νότια Αφρική με τουριστική βίζα και δωροδοκούσε συνοριοφύλακες για να της σφραγίζουν το διαβατήριο κάθε λίγους μήνες χωρίς να περνά τα σύνορα. «Έχω αποφασίσει να επιστρέψω στο σπίτι μου για λίγο και να κλείσω το κομμωτήριό μου λόγω των απειλών», είπε, εξηγώντας ότι φοβάται για την ασφάλεια των μικρών παιδιών της.

Η εργαλειοποίηση του ζητήματος ενόψει εκλογών

Η πρόσφατη έξαρση των διαδηλώσεων έρχεται καθώς τα πολιτικά κόμματα προσπαθούν να κερδίσουν υποστήριξη ενόψει των τοπικών εκλογών τον Νοέμβριο. Ορισμένοι αδίστακτοι πολιτικοί έχουν χρησιμοποιήσει παραπληροφόρηση για να ενισχύσουν τον φόβο και την οργή σχετικά με την παράτυπη μετανάστευση, αναρτώντας παλιά βίντεο και μπερδεύοντας την εικόνα της κατάστασης.

Ένας ισχυρισμός - που έχει καταρριφθεί - είναι ότι η Νότια Αφρική έχει 15 εκατομμύρια παράτυπους μετανάστες, που είχε διαδοθεί πριν από πέντε χρόνια από τον ηγέτη του ActionSA Χέρμαν Μασάμπα, ο οποίος διεκδικεί τη δημαρχία του Γιοχάνεσμπουργκ, επανεμφανίζεται συνεχώς. «Τα πολιτικά κόμματα ψάχνουν απεγνωσμένα τρόπους να πείσουν τον κόσμο ότι όλα τα προβλήματά μας φταίνε οι μετανάστες», λέει η νομικός Σάρον Εκκαμπάραμ από το κίνημα Kopanang Africa Against Xenophobia. «Αυτό συμβαίνει εδώ και χρόνια στη Νότια Αφρική και πιο πρόσφατα έχει συνδεθεί με εκλογές».

Η κυβέρνηση συνεχίζει να αντιδρά, με την ειδική της επιτροπή για τη μετανάστευση να ανακοινώνει ότι 40.000 παράτυποι μετανάστες έχουν συλληφθεί φέτος για παραβίαση του νόμου περί μετανάστευσης. Η δημόσια εικόνα αυτής της εκστρατείας - γνωστής ως «Επιχείρηση Νέα Σκούπα» - φαίνεται στο κέντρο του Γιοχάνεσμπουργκ, όπου εδώ και μήνες εκσκαφείς κατεδαφίζουν πρόχειρα καταστήματα από λαμαρίνες στα πεζοδρόμια. Οι Αρχές θεωρούν αυτές τις περιοχές πιθανές «εστίες» εγκληματικότητας και παράτυπων μεταναστών.

Τέτοια μέτρα, όπως και οι διαδηλώσεις, αφήνουν πολλούς μετανάστες με την αίσθηση ότι οι τοίχοι κλείνουν γύρω τους. Το uMkhonto we Sizwe (MK), το τρίτο μεγαλύτερο κόμμα της χώρας με επικεφαλής τον πρώην πρόεδρο Τζέικομπ Ζούμα και με ισχυρή υποστήριξη στο KwaZulu-Natal, δεν υποστήριξε την προθεσμία για αποχώρηση των μεταναστών, αλλά συμμερίζεται το πνεύμα της. «Όλοι συμφωνούμε ότι οι παράτυποι μετανάστες παραβιάζουν τον νόμο… Πρέπει να φύγουν ειρηνικά χωρίς βία ή εκφοβισμό», είπε στο BBC το μέλος του MK Μπονγκισόνι Χανίλε.

Ωστόσο, υπάρχει διάχυτος φόβος σε όλη τη χώρα λόγω της δυσοίωνης προειδοποίησης του Ντανμπαντάμπα, ενός από τους κύριους διαδηλωτές. «Στις 30 Ιουνίου δεν μπορώ να ελέγξω τον λαό της Νότιας Αφρικής», είπε. Σύμφωνα με αναφορές, ουρές οχημάτων έχουν σχηματιστεί στα σύνορα της Μοζαμβίκης, καθώς μετανάστες αγωνιούν να φύγουν. Πίσω στο χωράφι στην Ντέρμπαν, οι τρομοκρατημένοι Μαλαουιανοί - οι περισσότεροι, σύμφωνα με τις Αρχές, χωρίς έγγραφα - δεν μπορούν να περιμένουν να φύγουν. Όταν έφτασε το πρώτο λεωφορείο για να απομακρύνει κάποιους από αυτούς την Κυριακή (14/6), το πλήθος φώναξε στα ζουλού «Siyahamba», που σημαίνει «Φεύγουμε».