Είναι το Ιράν ο νικητής του πολέμου; Οι «ενέσεις» ανάτασης στην οικονομία του και τα ερωτηματικά

Μήνες πολέμου και αποκλεισμού έχουν πλήξει σοβαρά το Ιράν. Το πολεμικό του ναυτικό βρίσκεται στον βυθό του Περσικού Κόλπου. Η πολεμική του αεροπορία έχει καταστραφεί. Η οικονομία του βρίσκεται σε ερείπια. Ωστόσο, όταν καταλαγιάσει η σκόνη, το ιρανικό καθεστώς ενδέχεται να βρεθεί σε καλύτερη οικονομική κατάσταση από ό,τι πριν από την έναρξη του πολέμου.

Το μνημόνιο κατανόησης 14 σημείων μεταξύ του Ιράν και των ΗΠΑ περιλαμβάνει την αποδέσμευση παγωμένων ιρανικών περιουσιακών στοιχείων, σημαντική άρση κυρώσεων, μια τεράστια χρηματοδοτική επένδυση και την άδεια προς το Ιράν να πωλεί το πετρέλαιό του.

Πολλά εξακολουθούν να παραμένουν αβέβαια σχετικά με τη συμφωνία, την οποία Αμερικανοί αξιωματούχοι δηλώνουν ότι θα υπογραφεί στην Ελβετία την Παρασκευή (19/6). Παρ' όλα αυτά, τα οικονομικά κίνητρα θα μπορούσαν να δώσουν στην ιρανική κυβέρνηση τα κεφάλαια για να ανοικοδομήσει την οικονομία και ενδεχομένως να εξομαλύνει τις σχέσεις της με ξένους επενδυτές. Αυτό θα αποτελούσε καθοριστική εξέλιξη, σύμφωνα με το CNN.

Πωλήσεις πετρελαίου

Το σημαντικότερο και πιο άμεσο στοιχείο είναι ότι η συμφωνία αποκαθιστά την κύρια κινητήρια δύναμη της οικονομίας του καθεστώτος: την πώληση πετρελαίου. Τώρα που οι κυρώσεις αίρονται, το Ιράν μπορεί να πουλήσει ελεύθερα δεκάδες εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου που βρίσκονται αποθηκευμένα σε δεξαμενόπλοια στη θάλασσα. Είναι επίσης πιθανό να μπορεί να πουλά περίπου 2 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου την ημέρα - περίπου ένα τρίτο περισσότερο από ό,τι πριν από τον πόλεμο, σύμφωνα με τον Χόρχε Λεόν, επικεφαλής γεωπολιτικής ανάλυσης της συμβουλευτικής εταιρείας Rystad.

Και επειδή οι πωλήσεις αυτές θα πραγματοποιούνται πλέον νόμιμα, το Ιράν δεν θα χρειάζεται να προσφέρει μεγάλες εκπτώσεις. «Αυτό φαίνεται να είναι μια αρκετά καλή συμφωνία για το Ιράν», δήλωσε ο Λεόν. Το καθεστώς αντλεί περίπου το 50% των εσόδων του από τις πωλήσεις πετρελαίου, σύμφωνα με την Υπηρεσία Πληροφοριών Ενέργειας των ΗΠΑ.

Για να παρακάμπτει τις αμερικανικές κυρώσεις, το Ιράν βασιζόταν επί χρόνια σε έναν λεγόμενο «σκιώδη στόλο» δεξαμενόπλοιων για να πουλά το πετρέλαιό του - σχεδόν αποκλειστικά στην Κίνα. Όμως, ο αμερικανικός αποκλεισμός των τελευταίων δύο μηνών ουσιαστικά εμπόδισε κάθε εξαγωγή ιρανικού πετρελαίου από τον Περσικό Κόλπο. Η συμφωνία αναφέρει ότι το αμερικανικό Υπουργείο Οικονομικών θα χορηγήσει άμεσα στο Ιράν εξαιρέσεις από τις κυρώσεις ώστε να μπορεί να μεταφέρει, να ασφαλίζει, να πωλεί και - κυρίως - να εισπράττει τα έσοδα από το πετρέλαιό του μέσω χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων.

Εάν όμως η εξαίρεση από τις κυρώσεις διαρκέσει μόνο για την 60ήμερη παράταση της εκεχειρίας μετά την υπογραφή της συμφωνίας, οι διεθνείς αγοραστές ενδέχεται να μην είναι πρόθυμοι να συνεργαστούν, προειδοποίησε ο Χομαγιούν Φαλάκσαχι, αναλυτής της αγοράς πετρελαίου στην Kpler. Ωστόσο, το Ιράν συμφώνησε επίσης να επιτρέψει για 60 ημέρες τη δωρεάν διέλευση μέσω των Στενών του Ορμούζ, γεγονός που ενδέχεται στη συνέχεια να του επιτρέψει να επαναφέρει τα τέλη διέλευσης περίπου 1 δολαρίου ανά βαρέλι πετρελαίου, αποφέροντας περίπου 2 εκατομμύρια δολάρια ανά δεξαμενόπλοιο που διασχίζει τη θαλάσσια οδό.

Και η επανεκκίνηση των εξαγωγών πετρελαίου έχει ήδη ξεκινήσει δυναμικά: το Ιράν εξήγαγε με επιτυχία αυτή την εβδομάδα 3,8 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου μέσω των Στενών του Ορμούζ, αφού οι ΗΠΑ συμφώνησαν να τερματίσουν τον ναυτικό αποκλεισμό, σύμφωνα με την εταιρεία ναυτιλιακών πληροφοριών TankerTrackers.

Αποδέσμευση περιουσιακών στοιχείων

Το Ιράν θα μπορούσε να αποκαταστήσει γρήγορα τη διακοπείσα ρευστότητά του, εάν οι Ηνωμένες Πολιτείες αποδεσμεύσουν περισσότερα από 100 δισεκατομμύρια δολάρια ιρανικών κεφαλαίων που σήμερα παραμένουν δεσμευμένα σε τράπεζες ανά τον κόσμο. Αν και ο χρόνος και η έκταση αυτής της αποδέσμευσης δεν είναι ακόμη σαφείς, η συμφωνία αναφέρει ότι τα παγωμένα κεφάλαια και περιουσιακά στοιχεία του Ιράν θα τεθούν «πλήρως στη διάθεση» της Κεντρικής Τράπεζας του Ιράν.

Ιρανικά μέσα ενημέρωσης και αναλυτές εκτιμούν ότι το Ιράν διαθέτει μεταξύ 124 και 167 δισεκατομμυρίων δολαρίων σε δεσμευμένα περιουσιακά στοιχεία - ποσό που αντιστοιχεί περίπου στο ένα τέταρτο της ετήσιας οικονομικής παραγωγής του πριν από τον πόλεμο, σύμφωνα με τον Φρέντερικ Σνάιντερ, ανώτερο συνεργάτη του Middle East Council. Τα πιο άμεσα διαθέσιμα κεφάλαια είναι περίπου 12 δισεκατομμύρια δολάρια που βρίσκονται στο Κατάρ, σημείωσε ο Γκρέγκορι Μπριου, ανώτερος αναλυτής για το Ιράν και την ενέργεια στην Eurasia Group.

Το Ιράν έχει επιμείνει ότι πρέπει να αποκτήσει πρόσβαση σε μεγάλο μέρος των δεσμευμένων κεφαλαίων του πριν συμφωνήσει σε οποιαδήποτε συμφωνία. Ωστόσο, Αμερικανός αξιωματούχος δήλωσε στο CNN την Κυριακή (14/6) ότι «κανένα δεσμευμένο κεφάλαιο δεν θα αποδεσμευτεί εάν οι Ιρανοί δεν εφαρμόσουν τις δεσμεύσεις τους».

Επενδυτικό ταμείο

Η συμφωνία θα μπορούσε να δημιουργήσει ένα επενδυτικό ταμείο ύψους 300 δισεκατομμυρίων δολαρίων, το οποίο θα μπορούσε να συμβάλει σημαντικά στην ανοικοδόμηση της χώρας. Οι αμερικανικές και ισραηλινές επιθέσεις κατέστρεψαν τεράστιο μέρος των ιρανικών υποδομών, συμπεριλαμβανομένων χαλυβουργείων και πετροχημικών εγκαταστάσεων. Οι ιρανικές αρχές υποστηρίζουν ότι οι ζημιές ανέρχονται περίπου στα 270 δισεκατομμύρια δολάρια, αν και αυτό δεν είναι δυνατό να επιβεβαιωθεί ανεξάρτητα.

Θα απαιτηθούν σημαντικοί πόροι και πολύς χρόνος για την αποκατάσταση αυτών των βιομηχανιών, σύμφωνα με τον Αντνάν Μαζαρέι, ανώτερο συνεργάτη του Peterson Institute for International Economics και πρώην αναπληρωτή διευθυντή του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου. Οι λεπτομέρειες παραμένουν ασαφείς, αλλά σύμφωνα με την κυβέρνηση Τραμπ, το επενδυτικό ταμείο θα χρηματοδοτηθεί από ιδιωτικά κεφάλαια και όχι από τους Αμερικανούς φορολογουμένους.

Ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ δήλωσε στους δημοσιογράφους στη σύνοδο της G7 την Τετάρτη (17/6) ότι άλλες χώρες και χρηματοδότες θα μπορούν να επενδύσουν στην ανοικοδόμηση της ιρανικής οικονομίας, αλλά αμφιβάλλει ότι οι ξένοι επενδυτές θα δείξουν ουσιαστικό ενδιαφέρον για αρκετό καιρό. «Αν το κάνουν, καλώς», είπε ο Τραμπ. «Αλλά θα έλεγα ότι δεν θα το κάνουν για κάποιο διάστημα, μέχρι να διαπιστώσουν ποια θα είναι η συμπεριφορά τους».

Άρση κυρώσεων

Η άρση των κυρώσεων κατά του Ιράν θα μπορούσε να επιτρέψει στις επιχειρήσεις και τις τράπεζές του να εμπορεύονται ελεύθερα αγαθά και χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες με τον υπόλοιπο κόσμο. Αυτό θα μπορούσε να κάνει ορισμένα ξένα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα πιο πρόθυμα να συνεργαστούν με το Ιράν, αν και πολλά πιθανότατα θα διστάσουν, εκτός εάν το αμερικανικό Υπουργείο Οικονομικών εκδώσει συγκεκριμένες άδειες για συγκεκριμένες συναλλαγές.

«Όταν υπάρχει ασάφεια και αβεβαιότητα, οι τράπεζες δεν είναι πρόθυμες να αναλάβουν κινδύνους, επειδή πολλές έχουν τιμωρηθεί αυστηρά από τις ΗΠΑ για συναλλαγές με το Ιράν», δήλωσε ο Μαζαρέι. «Και θα θέλουν διαβεβαιώσεις ότι οι κυρώσεις δεν θα επανέλθουν ξαφνικά». Οποιαδήποτε άρση των κυρώσεων εις βάρος ξένων επενδυτών που συναλλάσσονται με το Ιράν θα αποτελούσε σημαντική αλλαγή σε σχέση με σχεδόν πέντε δεκαετίες αμερικανικής πολιτικής.

Ο Τραμπ και άλλα μέλη της κυβέρνησής του έχουν δηλώσει ότι οι κυρώσεις θα αρθούν μόνο εφόσον το καθεστώς τηρήσει το μέρος της συμφωνίας που του αναλογεί, συμπεριλαμβανομένων των δεσμεύσεων για τον τερματισμό του πυρηνικού του προγράμματος. Ένα σημαντικό ερώτημα παραμένει: δεν είναι σαφές πόση εξουσία έχει ο Τραμπ να άρει μονομερώς τις κυρώσεις. Ένα δύσπιστο Κογκρέσο ίσως χρειαστεί να εγκρίνει μέρος της άρσης τους.

Τι μπορεί να σημαίνουν όλα αυτά

Όλα αυτά προϋποθέτουν ότι η συμφωνία θα τηρηθεί, κάτι που δεν είναι καθόλου εγγυημένο. Ωστόσο, το πλαίσιο αυτό θα μπορούσε να αφήσει το Ιράν σε δραστικά βελτιωμένη οικονομική κατάσταση. Ήδη, οι συναλλαγματικές ισοτιμίες για τα ιρανικά προϊόντα στη μαύρη αγορά έχουν παρουσιάσει κάποια άνοδο - το πρώτο σημάδι πιθανών θετικών εξελίξεων για την ιρανική οικονομία, σύμφωνα με τον Μαζαρέι.

Αυτό θα μπορούσε τελικά να συμβάλει στη μείωση της πίεσης από τον τεράστιο πληθωρισμό του Ιράν, ο οποίος κατά μέσο όρο ξεπέρασε το 50% τους τελευταίους δώδεκα μήνες - το υψηλότερο επίπεδο από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο πληθωρισμός στα τρόφιμα έχει ξεπεράσει κατά πολύ το 100%. Περίπου το 90% του ιρανικού εμπορίου διέρχεται από τον Περσικό Κόλπο, δήλωσε ο Μαζαρέι. Οι ξένες επενδύσεις θα μπορούσαν να συμβάλουν σημαντικά στην αποκατάσταση της οικονομικής δραστηριότητας που μειώθηκε εξαιτίας του αμερικανικού αποκλεισμού των Στενών.

Το Ιράν θα μπορούσε επίσης να χρησιμοποιήσει τα κεφάλαια για να αποκαταστήσει την πρόσβαση στο διαδίκτυο. Η διακοπή της λειτουργίας του διαδικτύου ανάγκασε ορισμένες επιχειρήσεις να απολύσουν εργαζομένους. Επιπλέον, θα μπορούσε να εκσυγχρονίσει τις γερασμένες πετρελαϊκές του υποδομές ώστε να καταστεί πιο ανταγωνιστικό σε παγκόσμιο επίπεδο. Ωστόσο, αυτοί είναι αισιόδοξοι στόχοι για ένα καθεστώς που έχει αποδειχθεί ανίκανο ή απρόθυμο να διατηρήσει τη δική του οικονομία σε βιώσιμη πορεία. «Πέρα από τις κυρώσεις που έχουν πλήξει πολύ σοβαρά το Ιράν, αναμφισβήτητα το βασικό πρόβλημα στη χώρα είναι η κακοδιαχείριση και η διαφθορά», δήλωσε ο Μαζαρέι.

Αυτό σημαίνει ότι, αν η ιστορία αποτελεί οδηγό, ο ιρανικός λαός πιθανότατα δεν θα ωφεληθεί. Χωρίς κατάλληλες δικλίδες ασφαλείας, τα χρήματα θα μπορούσαν αντίθετα να χρησιμοποιηθούν για τη χρηματοδότηση της τρομοκρατίας και μυστικών επιχειρήσεων στη Μέση Ανατολή και πέρα από αυτήν - ακριβώς το είδος της συμπεριφοράς που η κυβέρνηση Τραμπ δήλωσε ότι επιδίωκε να αποτρέψει με την είσοδό της στον πόλεμο.