Ο «πόλεμος» του air condition: Πώς τα κλιματιστικά έγιναν ζήτημα πολιτικής διαφωνίας σε χώρες που «βράζουν» από καύσωνα

Το απόγευμα της περασμένης Κυριακής, η θερμοκρασία στο Βρανδεμβούργο έφτασε μια ανάσα από τους 42 βαθμούς, ακολουθώντας το μοτίβο καύσωνα των τελευταίων ημερών σε διάφορες ευρωπαϊκές πόλεις. Ιταλία, Γερμανία, Ισπανία και Βρετανία βίωσαν έναν εφιάλτη και η δυσκολία του καλοκαιριού έχει και συνέχεια, καθώς οι επιστήμονες έχουν προειδοποιήσει ότι το σούπερ Ελ Νίνιο θα φέρει ακραίες θερμοκρασίες. Στους 41,7 αυτούς βαθμούς της Γερμανίας, μόλις το 6% των νοικοκυριών είχε ως όπλο σωτηρίας το air condition...

Παρότι γνωρίζουμε ήδη ότι έρχονται δύσκολες ημέρες, όπως επίσης και ότι το μέλλον ούτως ή αλλως προδιαγράφεται δυσοίωνο λόγω της κλιματικής κρίσης, η περιορισμένη χρήση κλιματισμού έχει βρεθεί στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης. Όπως γράφει ο Guardian αναλύοντας τι συμβαίνει στη Γερμανία, το ζήτημα έχει εξελιχθεί σε μια ιδιότυπη «πολιτισμική και πολιτική σύγκρουση», προκαλώντας προβληματισμό στους ειδικούς της δημόσιας υγείας, οι οποίοι ζητούν περισσότερα κλιματιστικά για τις ευάλωτες ομάδες, αλλά ταυτόχρονα εκφράζουν επιφυλάξεις για τη μαζική εγκατάστασή τους σε ιδιωτικές κατοικίες.

Οι «άλλες λύσεις» και η ισορροπημένη προσέγγιση

«Μεγάλο μέρος των επενδύσεων στην Ευρώπη κατευθύνθηκε σωστά σε μακροπρόθεσμες λύσεις, όπως η δημιουργία σκιάς, η θερμομόνωση των κτιρίων και οι χώροι δροσιάς, αντί για μηχανικά συστήματα ψύξης», εξηγεί ο Χανς Κλούγκε, επικεφαλής του ευρωπαϊκού γραφείου του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ). Ο ίδιος υποστηρίζει μια ισορροπημένη προσέγγιση στη χρήση κλιματισμού, ώστε να προστατεύονται όσοι διατρέχουν τον μεγαλύτερο κίνδυνο. «Και οι δύο προσεγγίσεις έχουν τον ρόλο τους», τονίζει.

Μελέτες δείχνουν ότι τα μέτρα προσαρμογής έχουν μειώσει κατά περίπου 75% τους θανάτους από θερμοκρασίες που πριν από είκοσι χρόνια θεωρούνταν ακραίες. Ωστόσο, τα κύματα καύσωνα έχουν γίνει ακόμη πιο έντονα. Σύμφωνα με εκτιμήσεις του ΠΟΥ, περισσότεροι από 200.000 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους από τη ζέστη στην Ευρώπη τα τελευταία τέσσερα χρόνια, ενώ οι ειδικοί ζητούν ταχύτερες παρεμβάσεις.

Ο πολιτικός αντίλογος για την προστασία του περιβάλλοντος

Ο πρωτοφανής καύσωνας του Ιουνίου εκτιμάται ότι θα προκαλέσει χιλιάδες ή ακόμη και δεκάδες χιλιάδες θανάτους, αριθμός σημαντικά υψηλότερος από εκείνον που καταγράφεται στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου επίσης επικρατούν ακραίες θερμοκρασίες, αλλά περίπου το 90% των κατοικιών διαθέτει κλιματισμό.

Οι ειδικοί συμφωνούν σχεδόν ομόφωνα ότι τα κλιματιστικά πρέπει να εγκατασταθούν κατά προτεραιότητα σε χώρους όπου είναι απαραίτητα, όπως νοσοκομεία, μονάδες φροντίδας ηλικιωμένων, σχολεία και μέσα μαζικής μεταφοράς.

Ωστόσο, τις τελευταίες ημέρες η δημόσια συζήτηση κυριαρχείται από πολιτικές αντιπαραθέσεις, με κατηγορίες ότι τα παραδοσιακά κόμματα εμποδίζουν τη διάδοση του κλιματισμού στο όνομα της προστασίας του περιβάλλοντος.

Την επομένη της καταγραφής του νέου ρεκόρ θερμοκρασίας στη Γερμανία, ο εκπρόσωπος του ακροδεξιού κόμματος Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) σε θέματα κατασκευών, Μαρκ Μπέρνχαρντ, δήλωσε ότι το κόμμα του θα σταματήσει «τη θυσία των πολιτών στον βωμό της κλιματικής ιδεολογίας», αναφερόμενος μεταξύ άλλων στις απαιτήσεις ενεργειακής απόδοσης των κτιρίων.

«Η κλιματική υστερία οδηγεί σε περισσότερους θανάτους από τη ζέστη εξαιτίας ιδεολογικών λαθών στις κατασκευές, όπως η αποφυγή εγκατάστασης κλιματιστικών», προσθέτει.

Η θέση αυτή αποτελεί σημαντική μεταστροφή σε σχέση με πέρυσι, όταν εκπρόσωπος του ίδιου κόμματος είχε υποβαθμίσει τους θανάτους από τη ζέστη, κάνοντας λόγο για «πανικό λόγω καύσωνα». Παράλληλα, έρχεται σε αντίθεση με τη σθεναρή αντίθεση του AfD στις αντλίες θερμότητας, οι οποίες τα τελευταία χρόνια έχουν μετατραπεί σε πολιτικό σύμβολο για τη γερμανική δεξιά.

Η Γαλλία, η Λεπέν, ο Μασκ και οι Αμερικανοί

Στη Γαλλία, αντίστοιχα, η Μαρίν Λεπέν και ο Εθνικός Συναγερμός έχουν αναδείξει τον κλιματισμό σε βασικό πολιτικό ζήτημα, ενώ παράλληλα αντιτίθενται στις πολιτικές για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής.

Η έντονη ευρωπαϊκή συζήτηση ενισχύθηκε και από σχολιαστές στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι οποίοι παρουσιάζουν την περιορισμένη χρήση κλιματισμού ως ένδειξη ότι η Ευρώπη είναι φτωχότερη, υπερβολικά ρυθμισμένη και ακολουθεί λανθασμένες πολιτικές.

«Οι Ευρωπαίοι απλώς πρέπει να εγκαταστήσουν κλιματιστικά», ανέφερε χαρακτηριστικά κείμενο που δημιουργήθηκε από τεχνητή νοημοσύνη στην πλατφόρμα X, το οποίο αναδημοσίευσε ο Έλον Μασκ και συγκέντρωσε σχεδόν 20 εκατομμύρια προβολές. «Η αμερικανική προσέγγιση στο καλοκαίρι ήταν εξαρχής η σωστή.»

Ο κλιματισμός αποτελεί πλέον καθημερινότητα σε πλούσιες χώρες όπως οι ΗΠΑ, η Ιαπωνία και η Αυστραλία. Ωστόσο, μόνο περίπου 15% των 3,5 δισεκατομμυρίων ανθρώπων που ζουν σε περιοχές με υψηλές θερμοκρασίες διαθέτουν κλιματισμό.

Καθώς τόσο οι θερμοκρασίες όσο και τα εισοδήματα αυξάνονται, η παγκόσμια ζήτηση για συστήματα ψύξης αναμένεται να εκτοξευθεί. Στη Νοτιοανατολική Ασία, ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας εκτιμά ότι ο αριθμός των κλιματιστικών θα αυξηθεί εννέα φορές μεταξύ 2020 και 2040, εφόσον συνεχιστούν οι σημερινές πολιτικές.

Περιβαλλοντική επιβάρυνση και ορυκτά καύσιμα

Οι ειδικοί επισημαίνουν πάντως ότι ο κλιματισμός δεν αποτελεί πανάκεια. Η απόρριψη θερμού αέρα στους δρόμους ενισχύει το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας, ενώ η αυξημένη κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας αυξάνει τον κίνδυνο διακοπών ρεύματος.

Ωστόσο, η περιβαλλοντική επιβάρυνση στην Ευρώπη είναι ολοένα και μικρότερη, καθώς λιγότερο από 30% της ηλεκτροπαραγωγής βασίζεται πλέον σε ορυκτά καύσιμα και περισσότερες από δώδεκα χώρες σχεδιάζουν να τα καταργήσουν πλήρως μέσα στην επόμενη δεκαετία.

Παρότι σε ορισμένες περιοχές πολεοδομικοί κανονισμοί δυσκολεύουν την εγκατάσταση κλιματιστικών σε κατοικίες, υπάρχουν ελάχιστες ενδείξεις ότι η γραφειοκρατία ή οι περιβαλλοντικές ανησυχίες αποτελούν τον βασικό λόγο της χαμηλής χρήσης τους στην Ευρώπη.

Αντίθετα, καθώς η ήπειρος θερμαίνεται σχεδόν δύο φορές ταχύτερα από τον παγκόσμιο μέσο όρο, ολοένα και περισσότεροι κάτοικοι των θερμότερων χωρών επιλέγουν μηχανικά μέσα ψύξης.

Στην Ιταλία και την Ισπανία, περισσότερα από τα μισά νοικοκυριά διαθέτουν πλέον κλιματισμό, ενώ στη Γαλλία το ποσοστό έχει ανέλθει στο 24%, φτάνοντας ακόμη και το 48% στις θερμότερες νότιες περιοχές και μόλις το 10% στον ψυχρότερο βορρά.

Στη Γερμανία, όπου η χρήση κλιματιστικών παραμένει από τις χαμηλότερες στην Ευρώπη — εν μέρει επειδή μεγάλο ποσοστό των κατοίκων ζει σε ενοικιαζόμενα σπίτια — αρκετοί εξακολουθούν να θεωρούν ότι ακόμη και οι πρόσφατοι καύσωνες δεν δικαιολογούν την αγορά μιας τέτοιας συσκευής.

«Αν τα καλοκαίρια συνεχίσουν να γίνονται θερμότερα, θα το σκεφτούμε. Αλλά όταν πρόκειται μόνο για λίγες ημέρες, μπορούμε να το αντέξουμε», λέει η Γκαμπριέλε Βέρνερ, υπάλληλος του τουριστικού γραφείου στο Νόιτσελε.

Αρνητές κλιματικής κρίσης

Σε επίσκεψη του Guardian στο Νόιτσελε και στη γειτονική περιοχή Νάισεμιντε, όπου σχεδόν οι μισοί ψηφοφόροι είχαν στηρίξει το AfD στις τελευταίες εκλογές, η συνηθέστερη αντίδραση απέναντι στον ακραίο καύσωνα ήταν η αδιαφορία, ενώ δεν έλειψαν και όσοι αρνήθηκαν την ύπαρξη της κλιματικής κρίσης.

«Η κλιματική κρίση είναι απλώς μια έκφραση που επαναλαμβάνεται συνεχώς», λέει ο συνταξιούχος ηλεκτρολόγος Ράινχαρντ Λάνγκε. «Όταν ήμουν παιδί έκανε επίσης ζέστη. Απλώς τότε δεν το μεγαλοποιούσαν».

Ο Χανς Κλούγκε εκτιμά ότι η ισχυρή αντίδραση των ευρωπαϊκών Αρχών κατά τον πρόσφατο καύσωνα — με κόκκινους συναγερμούς, κλείσιμο σχολείων και άμεσο άνοιγμα κλιματιζόμενων χώρων — έσωσε πολλές ζωές.

Ωστόσο, σημειώνει ότι απαιτείται ακόμη μεγαλύτερη προσπάθεια ώστε οι ηλικιωμένοι που ζουν μόνοι να δέχονται τακτική υποστήριξη, καθώς αποτελούν τη μεγαλύτερη ομάδα θυμάτων.

«Προτεραιότητα είναι να εξασφαλίσουμε ότι ο κλιματισμός θα φτάσει σε όσους τον χρειάζονται για ιατρικούς λόγους, ενώ παράλληλα θα συνεχίσουμε να επενδύουμε σε δέντρα, πράσινες στέγες και πιο δροσερά κτίρια που προστατεύουν όλους τους πολίτες, ακόμη και εκείνους που δεν μπορούν να εγκαταστήσουν κλιματιστικό στο σπίτι τους.»

Ορισμένοι επιστήμονες υποστηρίζουν ακόμη πιο δυναμικά την εγκατάσταση κλιματισμού σε κοινωνικές κατοικίες, επισημαίνοντας ότι διευρύνεται η ανισότητα ανάμεσα σε όσους μπορούν να δροσίζονται και σε όσους δεν έχουν αυτή τη δυνατότητα.

«Σήμερα καταναλώνουμε τεράστιους ενεργειακούς και υδάτινους πόρους για να ψύχουμε κέντρα δεδομένων», λέει η δρ Κλόι Μπρίμικομπ, κλιματολόγος στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης.

«Οι ανθρώπινες ζωές έχουν μεγαλύτερη αξία από την τεχνητή νοημοσύνη — ή τουλάχιστον έτσι θα έπρεπε να είναι.»