Μπορεί όντως ο Τραμπ να αναστείλει εμπορικές σχέσεις με την Ισπανία; Η απάντηση δεν είναι καθόλου απλή

Με διάθεση να επιτεθεί σε όσους θεωρεί ότι δεν στήριξαν τις ΗΠΑ στον πόλεμο με τον Ιράν προσήλθε στη Σύνοδο του ΝΑΤΟ ο Ντόναλντ Τραμπ και μια από τις πρώτες του ανακοινώσεις ήταν ότι έχει ήδη δώσει εντολή στον υπουργό Οικονομικών των ΗΠΑ, Σκοτ Μπέσεντ, να διακόψει κάθε εμπορική δραστηριότητα με την Ισπανία, χαρακτηρίζοντάς την έναν «τρομερό εταίρο» εντός της Συμμαχίας.

Η κίνηση αυτή αποτελεί την απάντηση της Ουάσιγκτον στην απόφαση που είχε λάβει η Μαδρίτη τον περασμένο Μάρτιο, όταν ξεκαθάρισε ότι οι ΗΠΑ δεν μπορούν να χρησιμοποιούν τις κοινές στρατιωτικές βάσεις στο ισπανικό έδαφος για επιχειρήσεις κατά του Ιράν, κλείνοντας ταυτόχρονα τον εναέριο χώρο της για τα αμερικανικά πολεμικά αεροσκάφη.

Ο Τραμπ είχε απειλήσει και στο πρόσφατο παρελθόν τη χώρα της Ιβηρικής Χερσονήσου αλλά πίσω από τις βαρύγδουπες δηλώσεις, κρύβονται σημαντικά ερωτήματα. Μπορούν πραγματικά οι Ηνωμένες Πολιτείες να αναστείλουν τις εμπορικές σχέσεις με μια ευρωπαϊκή χώρα όπως η Ισπανία;

Η απάντηση είναι σύνθετη, καθώς η Ισπανία δεν εμπορεύεται μόνη της.

Ενιαία οντότητα

Το βασικό στοιχείο που συχνά παραβλέπεται είναι η νομική δομή πάνω στην οποία στηρίζεται το διεθνές εμπόριο της Ευρώπης. Οι ΗΠΑ δεν συναλλάσσονται εμπορικά με την Ισπανία ως μια απομονωμένη χώρα, αλλά με την Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία αποτελεί τελωνειακή ένωση με κοινή εμπορική πολιτική.

Από τη δημιουργία της Ενιαίας Αγοράς το 1993, οι αποφάσεις σχετικά με τους δασμούς, τις εμπορικές συμφωνίες και τα μέτρα προστασίας του εμπορίου των κρατών-μελών ανήκουν αποκλειστικά στην αρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Αυτό σημαίνει ότι οι εξωτερικές εμπορικές σχέσεις της Ευρώπης διαχειρίζονται σε ευρωπαϊκό και όχι σε εθνικό επίπεδο.

Μάλιστα, όταν τα κράτη-μέλη της ΕΕ συναλλάσσονται μεταξύ τους, οι συναλλαγές αυτές δεν χαρακτηρίζονται νομικά ως «εξαγωγές». Για παράδειγμα, όταν μια ισπανική εταιρεία πουλά προϊόντα στη Γαλλία, η πράξη θεωρείται «ενδοκοινοτική παράδοση». Στις εμπορικές στατιστικές καταγράφεται ως αποστολή από τη χώρα προέλευσης και άφιξη στη χώρα προορισμού.

Αυτό δείχνει πόσο βαθιά ενσωματωμένη είναι η εμπορική πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Όσον αφορά το εμπόριο με χώρες εκτός ΕΕ, η Ένωση λειτουργεί σε μεγάλο βαθμό ως μία ενιαία οικονομική και νομική οντότητα.

Η διαφοροποίηση

Βέβαια, αυτό δεν ισχύει σε όλους τους τομείς. Στην άμυνα, για παράδειγμα, τα κράτη-μέλη λειτουργούν μέσω διεθνών συνεργασιών και συμμαχιών, όπως το ΝΑΤΟ. Στον τομέα όμως του εξωτερικού εμπορίου, η ΕΕ αποτελεί ουσιαστικά ένα ενιαίο μπλοκ.

Αυτό σημαίνει ότι, στην πράξη, οποιοδήποτε σημαντικό εμπορικό μέτρο εναντίον ενός κράτους-μέλους της ΕΕ θα επηρεάσει αναπόφευκτα ολόκληρη την ευρωπαϊκή αγορά.

Τα εμπόδια στην απομόνωση ενός κράτους-μέλους

Η νομική δομή της ΕΕ συνδυάζεται με μια οικονομική πραγματικότητα: μεγάλο μέρος της ευρωπαϊκής οικονομίας λειτουργεί ως ένα ενιαίο δίκτυο παραγωγής.

Πολλά ευρωπαϊκά προϊόντα που εξάγονται περιλαμβάνουν εξαρτήματα ή πρώτες ύλες που έχουν παραχθεί σε διαφορετικές χώρες.

Ένα αυτοκίνητο που συναρμολογείται στη Γερμανία μπορεί να περιλαμβάνει εξαρτήματα κατασκευασμένα στην Ισπανία ή την Ιταλία. Ένα ισπανικό αγροτικό προϊόν μπορεί να υποστεί επεξεργασία ή να διανεμηθεί μέσω άλλης χώρας της ΕΕ πριν εξαχθεί.

Αυτό το φαινόμενο, γνωστό ως παγκόσμιες αλυσίδες αξίας (global value chains), αποτελεί χαρακτηριστικό γνώρισμα του σύγχρονου διεθνούς εμπορίου. Είναι ιδιαίτερα εμφανές στην οικονομία της ΕΕ, όπου το εμπόριο μεταξύ των κρατών-μελών αποτελεί βασικό μέρος των παραγωγικών δικτύων.

Η αλληλεξάρτηση μεταξύ ανεπτυγμένων και στενά συνδεδεμένων οικονομιών σημαίνει ότι η εμπορική απομόνωση μιας μόνο χώρας-μέλους θα ήταν εξαιρετικά δύσκολη. Θα ήταν πολύ πιο περίπλοκη διαδικασία από ό,τι αφήνουν να εννοηθεί οι πολιτικές δηλώσεις και οι τίτλοι των ειδήσεων.

Το διεθνές εμπόριο εξακολουθεί να διέπεται από κανόνες

Τα τελευταία χρόνια, το διεθνές εμπορικό σύστημα έχει δεχθεί έντονες πιέσεις. Εμπορικοί πόλεμοι, οικονομικές κυρώσεις και μονομερή μέτρα έχουν οδηγήσει ορισμένους ειδικούς να αμφισβητήσουν τον ρόλο των παγκόσμιων εμπορικών κανόνων.

Ωστόσο, όπως γράφει στο theconversation.com ο Hernan Nunez Rocha, Καθηγητής και ερευνητής στον τομέα του Εμπορικού Δικαίου, το διεθνές εμπόριο εξακολουθεί να βασίζεται σε ένα σύνολο κανόνων, κυρίως αυτών που έχουν αναπτυχθεί από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου (ΠΟΕ).

Βασικές αρχές του είναι η μη διάκριση μεταξύ εμπορικών εταίρων και η αποφυγή αυθαίρετων περιορισμών στο εμπόριο.

Η πλήρης αναστολή εμπορικών σχέσεων με έναν εμπορικό εταίρο θα έθετε ακόμη μεγαλύτερα ερωτήματα σχετικά με το μέλλον των κανόνων που διέπουν το παγκόσμιο εμπόριο.

Η αντίδραση της ΕΕ θα είναι καθοριστική

Το ζήτημα δεν αφορά μόνο το δίκαιο και την οικονομία, αλλά και τους ευρωπαϊκούς θεσμούς και την πολιτική.

Ακόμη και αν οι ΗΠΑ αποφασίσουν να εφαρμόσουν στοχευμένη εμπορική πίεση, η αντίδραση της ΕΕ θα ειναι ο καθοριστικός παράγοντας.

Εάν οι Βρυξέλλες κρίνουν ότι τα αμερικανικά μέτρα εναντίον της Ισπανίας επηρεάζουν τη λειτουργία της ενιαίας αγοράς, θα μπορούσαν να τα αντιμετωπίσουν ως εμπορική σύγκρουση μεταξύ ΗΠΑ και Ευρωπαϊκής Ένωσης συνολικά.

Σε μια τέτοια περίπτωση, το ζήτημα παύει να είναι διμερές και εξελίσσεται σε μια πολύ ευρύτερη διατλαντική εμπορική διαμάχη.

Αντίθετα, η επιλογή να αντιμετωπιστεί η διαφορά αποκλειστικά μεταξύ Ουάσινγκτον και Μαδρίτης θα είχε ακόμη πιο βαθιές συνέπειες. Θα ισοδυναμούσε με αντιμετώπιση ενός κράτους-μέλους σαν να μην ανήκει στην ΕΕ, σε έναν τομέα που καλύπτεται ξεκάθαρα από τις ευρωπαϊκές συνθήκες.

Δεν υπάρχουν σαφή προηγούμενα για μια τέτοια περίπτωση και μια τέτοια εξέλιξη θα επηρέαζε άμεσα την ενότητα της ενιαίας αγοράς.

Για αυτόν τον λόγο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει επανειλημμένα υπογραμμίσει ότι εμπορικά μέτρα που στοχεύουν ένα κράτος-μέλος πρέπει να αντιμετωπίζονται σε επίπεδο ολόκληρης της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Το κατά πόσο οποιαδήποτε αμερικανική εμπορική κίνηση θα μπορούσε να εφαρμοστεί εξαρτάται τελικά από έναν βασικό παράγοντα: την ικανότητα της ΕΕ να λειτουργήσει ως ενιαίο εμπορικό μπλοκ.