Σκάνδαλο στα κατεχόμενα: Φόβοι ότι δεκάδες παιδιά γεννήθηκαν από λάθος δότες

Τουλάχιστον 30 παιδιά, τα περισσότερα από τα οποία είναι Βρετανοί υπήκοοι, ενδέχεται να έχουν συλληφθεί μέσω εξωσωματικής γονιμοποίησης (IVF) στα Κατεχόμενα της Κύπρου με σπέρμα ή ωάρια διαφορετικών δοτών από εκείνους που είχαν επιλέξει οι γονείς τους.

Σύμφωνα με έρευνα του BBC, οι οικογένειες είχαν επιλέξει προσεκτικά ανώνυμους δότες, λαμβάνοντας υπόψη στοιχεία όπως το ιατρικό ιστορικό, η εμφάνιση, η προσωπικότητα, η εκπαίδευση και τα ενδιαφέροντά τους. Σήμερα, όμως, εκφράζουν φόβους ότι στις θεραπείες γονιμότητας μπορεί να χρησιμοποιήθηκε γενετικό υλικό άλλων δοτών.

Τα μισά από τα 30 παιδιά γεννήθηκαν έπειτα από θεραπείες στο Dogus IVF Centre. «Είναι απολύτως σκανδαλώδες», δήλωσε μία από τις μητέρες, η Ρέιτσελ, η οποία έμαθε πρόσφατα ότι ο δότης σπέρματος που χρησιμοποιήθηκε στη δική της περίπτωση δεν ήταν εκείνος που είχε επιλέξει.

Στη φροντίδα αρκετών από τους συγκεκριμένους ασθενείς στο Dogus είχαν εμπλακεί τρία πρόσωπα: η Δρ Φιρντέβς Ουγκούζ Τιπ, ο Δρ Σεβκέτ Αλπτούρκ και η συντονίστρια ασθενών Τζούλι Χόντσον. Ορισμένοι γονείς υποψιάζονται ότι μπορεί να παραπλανήθηκαν από μέλη του προσωπικού. Η Φιρντέβς αρνείται οποιαδήποτε παράνομη ενέργεια, ενώ, σύμφωνα με το BBC, ο Αλπτούρκ και η Χόντσον δεν απάντησαν στα σχετικά ερωτήματα.

Παράλληλα, το BBC αναφέρει ότι η Cryos International, η μεγαλύτερη τράπεζα σπέρματος στον κόσμο, έχει θέσει την κλινική Dogus σε «μαύρη λίστα» από το 2016.

Δημοφιλής προορισμός για θεραπείες γονιμότητας

Στα Κατεχόμενα, περιοχή που αναγνωρίζεται ως κράτος μόνο από την Τουρκία και όπου δεν εφαρμόζεται το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι κλινικές γονιμότητας λειτουργούν υπό διαφορετικό ρυθμιστικό πλαίσιο. Πολλές προσελκύουν ασθενείς από το εξωτερικό προβάλλοντας χαμηλότερο κόστος, υψηλά ποσοστά επιτυχίας και μεγάλη επιλογή δοτών σπέρματος και ωαρίων.

Η περιοχή έχει εξελιχθεί σε δημοφιλή προορισμό για Βρετανούς που αναζητούν θεραπείες γονιμότητας στο εξωτερικό.

Πώς ξεκίνησαν οι αποκαλύψεις

Η υπόθεση ήρθε αρχικά στο φως τον Μάρτιο, όταν μια μικρή ομάδα γονέων εξέφρασε την υποψία ότι είχε παραπλανηθεί σχετικά με την ταυτότητα των δοτών.

Μετά τις καταγγελίες, το αρμόδιο υπουργείο Υγείας ανακοίνωσε την έναρξη επίσημης έρευνας. Σύμφωνα με το BBC, ωστόσο, δεν έχει ανταποκριθεί σε επανειλημμένα αιτήματα για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με την πορεία της.

Έκτοτε, περισσότεροι γονείς επικοινώνησαν με το βρετανικό δίκτυο, περιγράφοντας περιπτώσεις με ανησυχητικές ομοιότητες.

Οι περισσότεροι αναφέρουν ότι οι κλινικές τούς είχαν διαβεβαιώσει πως θα χρησιμοποιούνταν ελεγμένοι και υγιείς δότες από χώρες της Δυτικής Ευρώπης. Οι αμφιβολίες άρχισαν να εμφανίζονται μετά τη γέννηση των παιδιών.

Έντεκα από τα 30 παιδιά έχουν πλέον υποβληθεί σε εξετάσεις DNA. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα που επικαλείται το BBC, εντοπίστηκαν στοιχεία γενετικής καταγωγής από την Τουρκία ή γειτονικές χώρες, γεγονός που ενίσχυσε τις υποψίες των οικογενειών ότι δεν χρησιμοποιήθηκαν οι δότες που είχαν επιλέξει.

Τα περισσότερα από τα παιδιά που έχουν κάνει μέχρι στιγμής τεστ DNA συνελήφθησαν μέσω IVF στο Dogus μεταξύ 2012 και 2024.

Οι οικογένειες βρίσκονται πλέον αντιμέτωπες με ένα ιδιαίτερα σοβαρό ερώτημα: ποιοι είναι οι πραγματικοί βιολογικοί δότες των παιδιών τους και ποιο είναι το ιατρικό και γενετικό ιστορικό τους;

«Αυτές οι αναφορές είναι βαθιά ανησυχητικές», δήλωσε η Λόρα Μπρίτζενς, ιδρύτρια της φιλανθρωπικής οργάνωσης Donor Conceived UK, υπογραμμίζοντας τη σημασία που έχει για ένα άτομο που έχει συλληφθεί με τη βοήθεια δότη να γνωρίζει την αλήθεια για τη βιολογική του προέλευση.

Την ίδια ώρα, το βρετανικό Foreign Office επικαιροποίησε τις ταξιδιωτικές οδηγίες του, προειδοποιώντας για κινδύνους που συνδέονται με θεραπείες γονιμότητας στα Κατεχόμενα και συστήνοντας σε όσους εξετάζουν το ενδεχόμενο IVF στην περιοχή να πραγματοποιούν ενδελεχή έρευνα πριν προχωρήσουν.

Η περίπτωση της Ρέιτσελ και του 13χρονου γιου της

Η Ρέιτσελ πέρασε χρόνια αναρωτώμενη εάν κατά τη θεραπεία της στο Dogus IVF Centre είχε χρησιμοποιηθεί διαφορετικός δότης σπέρματος από εκείνον που είχε επιλέξει. Μετά τις πρώτες αποκαλύψεις, η ίδια και ο 13χρονος γιος της, Τζόν, αποφάσισαν να κάνουν εξετάσεις DNA. Τα αποτελέσματα, όπως λέει, επιβεβαίωσαν τους φόβους της.

Αρχικά πίστευε ότι επρόκειτο για ένα μεμονωμένο λάθος της κλινικής. Μετά τις νέες αποκαλύψεις, όμως, θεωρεί ότι η υπόθεση μπορεί να έχει πολύ μεγαλύτερες διαστάσεις. Η Ρέιτσελ επέλεξε το Dogus το 2012. Ήταν τότε 39 ετών και χρειαζόταν δότη σπέρματος, ώστε τα ωάριά της να γονιμοποιηθούν στο εργαστήριο και στη συνέχεια να πραγματοποιηθεί εμβρυομεταφορά.

Το πακέτο IVF κόστιζε περίπου 4.000 ευρώ, ποσό σημαντικά χαμηλότερο από το κόστος αντίστοιχης διαδικασίας στο Ηνωμένο Βασίλειο. Σύμφωνα με όσα της είχαν γνωστοποιηθεί, στο πακέτο περιλαμβανόταν σπέρμα δότη από την Cryos International της Δανίας. Η Ρέιτσελ επέλεξε μέσω της Cryos έναν ανώνυμο Δανό δότη, ο οποίος εμφανιζόταν στο προφίλ του με το ψευδώνυμο «Ditto». Στο προφίλ αναφερόταν ότι ήταν θετικός στο ενδεχόμενο να επικοινωνήσει μαζί του κάποιος βιολογικός απόγονός του όταν συμπλήρωνε τα 18 του χρόνια.

Για τη Ρέιτσελ αυτό ήταν καθοριστικό. «Ήθελα το παιδί μου να έχει την επιλογή να μπορεί να επικοινωνήσει με τον δότη», εξήγησε, επισημαίνοντας πόσο σημαντική μπορεί να είναι αυτή η δυνατότητα για ένα παιδί που αναζητά πληροφορίες για τη βιολογική του ταυτότητα.

Σύμφωνα με την ίδια, συντονιστές ασθενών στην κλινική τής είχαν πει ότι η παραγγελία του σπέρματος θα διευθετούνταν από τη Δρ Φιρντέβς. Η Ρέιτσελ ταξίδεψε στα Κατεχόμενα για τη θεραπεία και λίγο αργότερα έμεινε έγκυος.

Οι πρώτες αμφιβολίες εμφανίστηκαν όταν, όπως υποστηρίζει, οι συντονιστές ασθενών δεν της έστειλαν, παρά τα επανειλημμένα αιτήματά της, ιατρική έκθεση που να επιβεβαιώνει ότι είχε χρησιμοποιηθεί το σπέρμα του συγκεκριμένου δότη.

Μετά τη γέννηση του Τζόν, η εμφάνισή του δημιούργησε επιπλέον ερωτήματα, καθώς, σύμφωνα με τη μητέρα του, διέφερε σημαντικά τόσο από τη δική της όσο και από τα χαρακτηριστικά που περιγράφονταν στο προφίλ του δότη.

Δεκατρία χρόνια αργότερα, οι εξετάσεις DNA της Ρέιτσελ και του Τζόν επιβεβαίωσαν ότι εκείνη είναι η βιολογική του μητέρα, αλλά, σύμφωνα με την έρευνα, ο «Ditto» δεν ήταν ο βιολογικός δότης σπέρματος.

Τι απάντησε η Cryos

Μετά την εξέταση των αποτελεσμάτων DNA, το BBC News επικοινώνησε με την Cryos International. Η εταιρεία δήλωσε ότι δεν διαθέτει καταγραφή αποστολής σπέρματος προς την κλινική Dogus.

Η πληροφορία αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς, σύμφωνα με το BBC, η Dogus διαφήμιζε επί σειρά ετών τη συνεργασία της με την τράπεζα σπέρματος. Για τις οικογένειες, η συγκεκριμένη εξέλιξη ενισχύει τις υποψίες ότι μπορεί να παραπλανήθηκαν σχετικά με τους δότες που χρησιμοποιήθηκαν στις θεραπείες τους.

Παραμένει άγνωστο εάν υπάρχουν και άλλες οικογένειες που ενδέχεται να έχουν επηρεαστεί. Η Ρέιτσελ τονίζει ότι όσα αποκαλύφθηκαν δεν αλλάζουν σε τίποτα τη σχέση και την αγάπη της για τον γιο της. Αυτό που την πληγώνει περισσότερο, όπως λέει, είναι ότι ο Τζόν ενδέχεται να έχει στερηθεί τη δυνατότητα να μάθει ποιος είναι ο πραγματικός βιολογικός του δότης και να επικοινωνήσει μαζί του στο μέλλον.

Αμέλεια ή εξαπάτηση;

Ειδικοί στον χώρο της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής στους οποίους παρουσιάστηκαν τα ευρήματα της έρευνας εξέφρασαν έντονη ανησυχία για τον αριθμό των περιπτώσεων.

Η τυχαία χρήση λανθασμένου δότη κατά τη διάρκεια μιας διαδικασίας IVF θεωρείται εξαιρετικά σπάνια. Σύμφωνα με ειδικούς που επικαλείται το BBC, εάν επιβεβαιωθεί ότι κάτι τέτοιο συνέβη επανειλημμένα σε τόσο μεγάλο αριθμό περιπτώσεων, θα μπορούσε να εγείρει σοβαρά ερωτήματα περί αμέλειας ή ακόμη και σκόπιμης παραπλάνησης.

Από τις 15 περιπτώσεις που μέχρι στιγμής συνδέονται με το Dogus IVF Centre, τρία μέλη του προσωπικού εμφανίζονται να είχαν επανειλημμένη εμπλοκή στη φροντίδα των συγκεκριμένων ασθενών.