Πώς οδηγήθηκε η Ισπανία ξανά σε εκλογές - Η αλληλουχία κρίσεων που «ροκάνισε» τη θέση του Σάντσεθ

Ο Πέδρο Σάντσεθ αποφάσισε να προκηρύξει εκλογές μερικούς μήνες νωρίτερα από το προβλεπόμενο, μετά την ήττα της κυβέρνησης την Παρασκευή (2/10) στην ψηφοφορία για τα δύο νομοθετικά διατάγματα σχετικά με τη στέγαση.

Ο Ισπανός πρωθυπουργός έκανε έναν απολογισμό μιας ιδιαίτερα δύσκολης κοινοβουλευτικής περιόδου και ζήτησε μεγαλύτερη στήριξη για το προοδευτικό εγχείρημα, το οποίο «κόπηκε» την Παρασκευή, όταν διαπιστώθηκε ότι δεν διαθέτει πλειοψηφία στο Κογκρέσο ούτε για την έγκριση έκτακτων μέτρων για τη στέγαση.

«Πριν από περισσότερα από τρία χρόνια, οι κάλπες αποφάσισαν να εμπιστευθούν ξανά μια προοδευτική κυβέρνηση συνασπισμού. Κληθήκαμε να διαχειριστούμε πρωτοφανείς καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, να κινηθούμε μέσα σε μια πολύ δύσκολη διεθνή συγκυρία - χρειάστηκε να εργαστούμε με ένα ιδιαίτερα συγκρουσιακό Κογκρέσο. Χρειάστηκε να αντιπαρατεθούμε με πολύ ισχυρές ελίτ που δεν κατεβαίνουν στις εκλογές, αλλά θέλουν να ελέγχουν τη χώρα μας. Και με τη χειρότερη αντιπολίτευση στην ιστορία, που μπλοκάρει πολιτικές οι οποίες ήταν καλές για τη χώρα και τις σαμποτάρει από τις περιφέρειες», δήλωσε ο Σάντσεθ.

Τώρα, όπως σημειώνει και η El Pais, θα πραγματοποιηθεί έκτακτο Υπουργικό Συμβούλιο για να ολοκληρωθεί η διαδικασία προκήρυξης των εκλογών. Αύριο (6/10) θα πραγματοποιηθεί η καθιερωμένη συνεδρίαση της Τρίτης, κατά την οποία θα εγκριθούν εκ νέου τα νομοθετικά διατάγματα για τη στέγαση που απέρριψε την Παρασκευή το Κογκρέσο, ώστε να τεθούν προς ψήφιση στη Μόνιμη Αντιπροσωπεία, αν και μέχρι στιγμής στη Μονκλόα εξετάζεται εάν θα κατατεθεί το ίδιο κείμενο ή μια παρόμοια εκδοχή.

Γιατί η συνθήκη διαφέρει από το 2023

Μετά από ένα Σαββατοκύριακο περισυλλογής και πολυάριθμων διαβουλεύσεων με μέλη της κυβέρνησής του, στελέχη του κόμματός του και συμμάχους από άλλους πολιτικούς σχηματισμούς, ο Σάντσεθ αποφάσισε να προχωρήσει στη διάλυση των Κορτές, εννέα μήνες πριν από την ολοκλήρωση της κοινοβουλευτικής περιόδου.

Αυτή τη φορά δεν συνέβη ό,τι το 2023, όταν ο πρωθυπουργός ανακοίνωσε αιφνιδιαστικά την προσφυγή στις κάλπες μόλις λίγες ώρες μετά τη συντριπτική ήττα του PSOE στις δημοτικές και περιφερειακές εκλογές εκείνης της χρονιάς. Αυτή τη φορά ο Σάντσεθ το σκέφτηκε για αρκετές ημέρες και άκουσε τις παροτρύνσεις στελεχών των Σοσιαλιστών και σημαντικών μελών της κυβέρνησής του, που βλέπουν στην παρούσα συγκυρία μια ευκαιρία να αντιμετωπίσουν την εκλογική μάχη υπό κάπως καλύτερες συνθήκες από ό,τι πριν από μερικές εβδομάδες.

Παρότι η επίσημη προεκλογική εκστρατεία δεν θα ξεκινήσει παρά μόνο 15 ημέρες πριν από την ψηφοφορία, η ισπανική πολιτική εισέρχεται πλέον πλήρως σε προεκλογική περίοδο. Κατά κάποιον τρόπο, βρισκόταν ήδη σε αυτήν εδώ και πολλούς μήνες, κυρίως λόγω μιας αντιπολίτευσης που ζητούσε αδιάκοπα τη διεξαγωγή εκλογών σχεδόν από την αρχή της κοινοβουλευτικής περιόδου.

Ο Σάντσεθ είχε βγει ιδιαίτερα ενισχυμένος από την τολμηρή κίνησή του το 2023, όταν διέψευσε όλες τις δημοσκοπήσεις και κατάφερε να παραμείνει στην πρωθυπουργία μέσω συμφωνιών, παρότι δεν ήταν ο υποψήφιος με τις περισσότερες ψήφους στις κάλπες. Τώρα, η πρόκληση εμφανίζεται πολύ πιο δύσκολη. Σχεδόν όλες οι δημοσκοπήσεις ιδιωτικών εταιρειών μετρήσεων δείχνουν ευρεία νίκη της δεξιάς, ακόμη και με ποσοστό άνω του 50% των ψήφων αθροιστικά για το PP και το Vox, τον συνδυασμό που θα αναλάμβανε την κυβέρνηση μετά από οκτώ χρόνια κυριαρχίας της αριστεράς.

Σε τι «ποντάρει» ο Σάντσεθ και οι σκόπελοι

Το χαρτί που θα επιχειρήσει να παίξει ο Σάντσεθ είναι η κινητοποίηση των απογοητευμένων προοδευτικών ψηφοφόρων μετά από μια θυελλώδη κοινοβουλευτική περίοδο, που σημαδεύτηκε από τις διαδηλώσεις για τον νόμο περί αμνηστίας, τις αλλεπάλληλες κρίσεις - από την καταστροφική πλημμύρα DANA έως τη Θέουτα και την τραγωδία του σιδηροδρομικού δυστυχήματος στο Ανταμούζ- και τα σοβαρά σκάνδαλα διαφθοράς στον στενό κύκλο του σοσιαλιστή ηγέτη, τα οποία οδήγησαν στη φυλακή δύο από τους πιο άμεσους συνεργάτες του κόμματος, τον Χοσέ Λουίς Άβαλος και τον Σάντος Σερδάν.

Το PSOE θα καταβάλει τώρα κάθε δυνατή προσπάθεια για να επαναφέρει εκείνα τα τμήματα του εκλογικού σώματος που είναι περισσότερο ευαισθητοποιημένα απέναντι στην κρίση της στέγασης, ένα ζήτημα που ξαφνικά έχει καταλάβει κεντρική θέση στην εθνική πολιτική ατζέντα.

Η αφορμή για την προκήρυξη των εκλογών ήταν η ήττα στο Κογκρέσο, την περασμένη Παρασκευή, των δύο νομοθετικών διαταγμάτων που είχε καταρτίσει η κυβέρνηση ως απάντηση στις κοινωνικές κινητοποιήσεις που ακολούθησαν την έξωση από το σπίτι της στη Μαδρίτη μιας 87χρονης γυναίκας, της Μαρικάρμεν Αμπασκάλ. Η ήττα αυτή ήρθε όταν οι Junts ένωσαν τις ψήφους τους με τη δεξιά αντιπολίτευση, παρά το γεγονός ότι η κυβέρνηση είχε διαπραγματευτεί με τους Καταλανούς αυτονομιστές μέρος του περιεχομένου των διαταγμάτων.

Το κοινοβουλευτικό πλήγμα ανέδειξε αυτό που είχε ήδη γίνει εμφανές εδώ και μήνες: ότι ο Σάντσεθ δεν διαθέτει κοινοβουλευτική πλειοψηφία για να εγκρίνει μέτρα σημαντικού εύρους. Με τον τρόπο αυτό κατέρρευσε και το σχέδιο του πρωθυπουργού να παρουσιάσει τον πρώτο κρατικό προϋπολογισμό ολόκληρης της κοινοβουλευτικής περιόδου, προκειμένου τουλάχιστον να επιχειρήσει μια διαπραγμάτευση με τις κοινοβουλευτικές ομάδες, να παρουσιάσει ένα πλαίσιο μελλοντικών κοινωνικών μέτρων και να παρατείνει τη θητεία του για μερικούς ακόμη μήνες.

Η αλλαγή του πολιτικού σκηνικού μετά την έξωση της Μαρικάρμεν και τις κατασκηνώσεις διαμαρτυρίας για τη στέγαση θεωρείται στο PSOE ευκαιρία για να αντιμετωπίσει τις εκλογές σε ένα κάπως ευνοϊκότερο κλίμα από εκείνο των τελευταίων εβδομάδων. Η κρίση στη Θέουτα και η έντονα αμφισβητούμενη κυβερνητική αντίδραση είχαν πλήξει το ηθικό των Σοσιαλιστών.

Το μεταναστευτικό κύμα έφερε στο προσκήνιο ένα ζήτημα που όλοι οι αναλυτές θεωρούν ευνοϊκότερο για τη δεξιά. Με τη στέγαση συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι η πλειοψηφία των πολιτών, ακόμη και σε υψηλά ποσοστά μεταξύ των ψηφοφόρων της δεξιάς, τάσσεται υπέρ μέτρων που προτείνει η αριστερά, όπως ο περιορισμός των ενοικίων.

Ένα ακόμη σημαντικό εμπόδιο που θα πρέπει να αντιμετωπίσει ο Σάντσεθ είναι η αδυναμία του πολιτικού χώρου στα αριστερά του PSOE, ο οποίος το 2023 αποδείχθηκε καθοριστικός για την αποτροπή της νίκης του δεξιού μπλοκ. Αυτό που παλαιότερα ονομαζόταν Sumar και τώρα πρόκειται να μετονομαστεί σε Frente Amplio δεν έχει καν οριστικοποιήσει υποψήφιο. Και, σε αντίθεση με ό,τι συνέβη στις προηγούμενες εκλογές, είναι πιθανό ο συγκεκριμένος χώρος να κατέβει χωρισμένος στα δύο, εάν τελικά δεν αποκατασταθεί η ρήξη με τους Podemos.

Το δεξιό μπλοκ και ο... αστάθμητος παράγοντας των αυτονομιστών

Στο δεξιό μπλοκ επικρατεί ευφορία. Ιδίως μετά τη σημαντική φθορά της κυβέρνησης λόγω της κρίσης στη Θέουτα, στο PP και το Vox έχει επικρατήσει η αίσθηση ότι αυτή τη φορά η νίκη δεν θα τους ξεφύγει. Αυτό, ωστόσο, δεν θα αποτρέψει τη μεταξύ τους μάχη για τον καθορισμό των συσχετισμών δυνάμεων σε περίπτωση που εξασφαλίσουν την πλειοψηφία μετά τις εκλογές. Τα τελευταία τρία χρόνια, το PP παρέμεινε ουσιαστικά στάσιμο γύρω στο 30% των ψήφων, με αποτελέσματα πολύ παρόμοια με εκείνα του 2023, ενώ το Vox ήταν αυτό που κατέγραψε σημαντική άνοδο.

Η προσφυγή στις κάλπες βάζει τέλος σε μία από τις πιο ταραχώδεις και ασυνήθιστες κοινοβουλευτικές περιόδους σχεδόν μισού αιώνα δημοκρατίας. Για πρώτη φορά στη σύγχρονη ιστορία, πρωθυπουργός δεν εξελέγη ο αρχηγός του κόμματος που είχε λάβει τις περισσότερες ψήφους, στην προκειμένη περίπτωση του PP. Ο Σάντσεθ κατάφερε να παραμείνει στην πρωθυπουργία μέσω μιας περίπλοκης και εύθραυστης αριθμητικής συμμαχιών, κυρίως λόγω της εξάρτησής του από τους Junts, το αυτονομιστικό κόμμα του πρώην Καταλανού προέδρου Κάρλες Πουτζντεμόν, ο οποίος έχει διαφύγει στο εξωτερικό.

Οι Junts συμφώνησαν να στηρίξουν την κυβέρνηση Σάντσεθ με αντάλλαγμα έναν νόμο που θα παρείχε αμνηστία στους καταδικασθέντες για την υπόθεση της αποσχιστικής εξέγερσης του 2017. Αυτό προκάλεσε την πρώτη μεγάλη πολιτική θύελλα της κοινοβουλευτικής περιόδου, με τη δεξιά να κατεβαίνει μαζικά στους δρόμους και τον πρώην πρωθυπουργό Χοσέ Μαρία Αθνάρ να καλεί όλους όσοι ενδιαφέρονται να ανατρέψουν την κυβέρνηση: «Όποιος μπορεί, ας κάνει ό,τι μπορεί».

Η αμνηστία δεν μπόρεσε να εφαρμοστεί σε όλους, μεταξύ αυτών και στον Πουτζντεμόν, λόγω των αντιστάσεων του Ανώτατου Δικαστηρίου. Σταδιακά, οι Junts απομακρύνθηκαν από την πλειοψηφία που είχε στηρίξει την κυβέρνηση. Καθώς το ενδιαφέρον μετατοπιζόταν από τα εδαφικά ζητήματα σε οικονομικά και κοινωνικά θέματα, έγινε εμφανές ότι η αριστερή πλειοψηφία της προηγούμενης κοινοβουλευτικής περιόδου είχε εξαφανιστεί. Οι Junts κατέληξαν να ψηφίζουν σε πολλές περιπτώσεις μαζί με τους θεωρητικά σφοδρούς αντιπάλους τους, το PP και το Vox.

Η απώλεια της πλειοψηφίας οδήγησε σε ακόμη μία πρωτοφανή κατάσταση: η θητεία του Σάντσεθ ολοκληρώνεται χωρίς να έχει παρουσιάσει ούτε έναν κρατικό προϋπολογισμό μέσα σε τρία χρόνια. Παράλληλα, το κλείσιμο της κοινοβουλευτικής περιόδου περιλαμβάνει και μια τελευταία ειρωνεία: το ίδιο κόμμα που συνέβαλε στην έναρξή της, οι Junts, προκάλεσε και την ολοκλήρωσή της, λίγες μόλις ημέρες πριν ανοίξει ο δρόμος για την επιστροφή του Πουτζντεμόν στην Ισπανία, η αμνηστία του οποίου συνέβαλε σε μεγάλο βαθμό στη φθορά της εικόνας του Σάντσεθ.

Ένας χαρισματικός ηγέτης απέναντι σε αλλεπάλληλες κρίσεις

Το άλλο μεγάλο μέτωπο που σταδιακά αποδυνάμωσε τον σοσιαλιστή ηγέτη ήταν το δικαστικό. Υπήρξαν αποφάσεις που συζητήθηκαν ελάχιστα, όπως η καταδίκη του Άβαλος ή η έρευνα για την υπόθεση της Λέιρε Ντίας, αλλά και άλλες ιδιαίτερα αμφιλεγόμενες, όπως οι δικαστικές διαδικασίες σε βάρος της συζύγου και του αδελφού του ή εκείνη που κατέληξε στην καταδίκη του πρώην γενικού εισαγγελέα του κράτους, Άλβαρο Γκαρθία Ορτίθ.

Καλύτερα κατάφερε να αντιμετωπίσει άλλες κρίσεις, όπως εκείνη της καταστροφικής DANA στη Βαλένθια τον Οκτώβριο του 2024. Μέχρι που η κρίση στη Θέουτα άνοιξε ένα ακόμη ρήγμα στην αξιοπιστία της κυβέρνησης.

Ο Σάντσεθ έχει καλλιεργήσει σχεδόν έναν θρύλο γύρω από την ικανότητά του να ξεπερνά τις μεγαλύτερες δυσκολίες, από τότε που το 2016 η παλιά φρουρά του PSOE τον εκθρόνισε επειδή αρνήθηκε να στηρίξει την εκλογή του Μαριάνο Ραχόι. Ωστόσο, δεν είχε ποτέ μέχρι σήμερα να ανέβει ένα τόσο ψηλό και απότομο βουνό όσο αυτό των συγκεκριμένων εκλογών, τις οποίες προσπαθούσε επί μήνες να αποφύγει. Μέχρι που τελικά επιβλήθηκε η πραγματικότητα ενός Κοινοβουλίου χωρίς πλειοψηφία.

Βήμα-βήμα ως την κάλπη και τη νέα κυβέρνηση στην Ισπανία

Πλέον, με την ανακήρυξη των εκλογών, ανοίγει μια αυστηρά ρυθμιζόμενη από τον Οργανικό Νόμο για το Γενικό Εκλογικό Καθεστώς (LOREG) περίοδος. Η διαδικασία ακολουθεί συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα και διαρκεί 54 ημέρες, από την επίσημη δημοσίευση της προκήρυξης μέχρι την ημέρα της ψηφοφορίας. Οι βασικές ημερομηνίες, όπως τις καταγράφει η La Vanguardia, είναι οι εξής:

Τρίτη 6 Οκτωβρίου:

• Διάλυση των Κορτές και προκήρυξη των εκλογών
• Δημοσίευση του Βασιλικού Διατάγματος για τη διάλυση των Κορτές και την προκήρυξη των εκλογών στην Επίσημη Εφημερίδα του Κράτους (BOE) και έναρξη ισχύος του. Διάλυση των δύο κοινοβουλευτικών σωμάτων.
• Υποψηφιότητες

Παρασκευή 16 Οκτωβρίου:

• Καταληκτική ημερομηνία για την κοινοποίηση των εκλογικών συμμαχιών των πολιτικών δυνάμεων στην Κεντρική Εκλογική Επιτροπή (10η ημέρα).

Δευτέρα 26 Οκτωβρίου:

• Λήγει η προθεσμία για την υποβολή των ψηφοδελτίων των υποψηφίων στις κατά τόπους εκλογικές επιτροπές (15η έως 20ή ημέρα).

Δευτέρα 2 Νοεμβρίου:

• Επίσημη ανακήρυξη και δημοσίευση των οριστικών υποψηφιοτήτων στην BOE (27η-28η ημέρα).

Οι ημερομηνίες-κλειδιά για τα εκλογικά τμήματα και την επιστολική ψήφο, είναι οι εξής:

• Τρίτη 6 Οκτωβρίου: Ανοίγει η προθεσμία για την υποβολή αιτήσεων επιστολικής ψήφου.
• Σάββατο 31 Οκτωβρίου – Τετάρτη 4 Νοεμβρίου: Δημόσια κλήρωση στους δήμους για τον ορισμό των προέδρων και των μελών των εφορευτικών επιτροπών.
• Πέμπτη 19 Νοεμβρίου: Τελευταία ημέρα για την υποβολή αίτησης επιστολικής ψήφου.
• Τετάρτη 25 Νοεμβρίου: Καταληκτική ημερομηνία για την κατάθεση του φακέλου με την επιστολική ψήφο στα ταχυδρομικά γραφεία.

Σχετικά με την προεκλογική εκστρατεία και την απαγόρευση δημοσκοπήσεων:

• Παρασκευή 13 Νοεμβρίου (00:00): Επίσημη έναρξη της προεκλογικής εκστρατείας, η οποία διαρκεί ακριβώς 15 ημέρες.
• Τρίτη 24 Νοεμβρίου: Τελευταία ημέρα κατά την οποία επιτρέπεται η δημοσίευση ή μετάδοση εκλογικών δημοσκοπήσεων και μετρήσεων.
• Παρασκευή 27 Νοεμβρίου (24:00): Ολοκλήρωση της προεκλογικής εκστρατείας.
• Σάββατο 28 Νοεμβρίου: Ημέρα περισυλλογής. Απαγορεύεται οποιαδήποτε προεκλογική δραστηριότητα.
• Κυριακή 29 Νοεμβρίου: Ψηφοφορία και καταμέτρηση

Ημέρα των εκλογών:

• 08:00: Συγκρότηση των εφορευτικών επιτροπών.
• 09:00: Άνοιγμα των εκλογικών τμημάτων.
• 20:00: Κλείσιμο των καλπών και έναρξη της καταμέτρησης, παράλληλα με τη δημοσιοποίηση των exit polls.

Κομβική ημερομηνία είναι και η 4η Δεκεμβρίου, καθώς θα πραγματοποιηθεί η γενική καταμέτρηση με την ψήφο των Ισπανών του εξωτερικού. Είναι πιθανό από τις 30 Νοεμβρίου να είναι γνωστό σχεδόν το οριστικό αποτέλεσμα των βουλευτικών εκλογών, με εκκρεμότητα τη γενική καταμέτρηση που θα ενσωματώσει τη λεγόμενη ψήφο CERA, δηλαδή την ψήφο των Ισπανών που κατοικούν στο εξωτερικό.

Η διαδικασία αυτή θα ξεκινήσει στις 4 Δεκεμβρίου και, παρότι θα μπορούσε να ολοκληρωθεί ακόμη και την ίδια ημέρα, ο νόμος προβλέπει ότι, ανάλογα με τον όγκο των ψήφων CERA και τυχόν προβλήματα, μπορεί να παραταθεί έως την ένατη ημέρα μετά τις εκλογές, δηλαδή έως τις 8 Δεκεμβρίου.

Το τελευταίο ορόσημο είναι η 24η Δεκεμβρίου, με τη συγκρότηση των Κορτές. Με βάση αυτό το χρονοδιάγραμμα, η καταληκτική ημερομηνία για τη συγκρότηση του Κογκρέσου και της Γερουσίας, η οποία νομικά μπορεί να πραγματοποιηθεί από τις 30 Νοεμβρίου και μετά, είναι η 24η Δεκεμβρίου. Η ακριβής ημερομηνία θα περιλαμβάνεται στο διάταγμα που εγκρίνει σήμερα (5/10) το Υπουργικό Συμβούλιο.