Οι ΗΠΑ έθεσαν νέες απαιτήσεις για συμφωνία με το Ιράν - Ποιες είναι και τι υποδηλώνουν

Ο αντιπρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, Τζέι Ντι Βανς, κάλεσε το Ιράν να προχωρήσει σε μια «ουσιαστική» μείωση της ικανότητάς του να εμπλουτίζει ουράνιο, στο πλαίσιο μιας συμφωνίας για τον τερματισμό του πολέμου, ένα αίτημα που, σύμφωνα με ειδικούς, ενδέχεται να σηματοδοτεί μια πιο ήπια στάση της Ουάσινγκτον σε σχέση με την προηγούμενη απαίτησή της να εγκαταλείψει πλήρως η Τεχεράνη τον εμπλουτισμό.

Οι δηλώσεις του έρχονται εν μέσω σκληρής ρητορικής από άλλους ανώτερους Αμερικανούς αξιωματούχους. Ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο επανέλαβε ότι το Ιράν δεν μπορεί να αποκτήσει πυρηνικό όπλο, ενώ ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ προειδοποίησε ότι ο πόλεμος θα τελειώσει είτε «με τον καλό τρόπο είτε με τον όχι και τόσο καλό τρόπο».

Στην Τεχεράνη, εν τω μεταξύ, αξιωματούχοι αμφισβητούν κατά πόσο η Ουάσινγκτον επιθυμεί πραγματικά διαπραγματεύσεις, με τον πόλεμο ΗΠΑ-Ισραήλ εναντίον του Ιράν εισέρχεται στον όγδοο μήνα του.

Καθώς οι δύο πλευρές διαμορφώνουν τις θέσεις τους, ο Σάιμον Μέιμπιν, καθηγητής διεθνών σχέσεων στο Πανεπιστήμιο του Λάνκαστερ, δήλωσε στο Al Jazeera ότι το ενδεχόμενο το Ιράν να επιδιώξει την απόκτηση πυρηνικού όπλου παραμένει μακρινό. Οι Ιρανοί διαπραγματευτές ενδιαφέρονται περισσότερο για τις κυρώσεις, τα παγωμένα ιρανικά περιουσιακά στοιχεία, τον αμερικανικό ναυτικό αποκλεισμό και τις συγκρούσεις σε ολόκληρη την περιοχή - ζητήματα που, όπως λέει, εξακολουθούν να αποτελούν τα βασικά εμπόδια για μια συμφωνία.

Τι έχει πει η Ουάσινγκτον

Ο Βανς δήλωσε στο πρακτορείο Reuters ότι το Ιράν πρέπει να αποδείξει τη δέσμευσή του να μην αναπτύξει πυρηνικά όπλα, αλλάζοντας το πρόγραμμα εμπλουτισμού του. «Αν δεν θέλετε πυρηνικό όπλο, τότε γιατί χρειάζεστε καύσιμο εμπλουτισμένο κατά 60%;» είπε. «Αν θέλετε να δείξετε ότι δεσμεύεστε να μην κατασκευάσετε πυρηνικό όπλο, μην παράγετε καύσιμο υψηλού εμπλουτισμού. Αυτό είναι ένα πολύ βασικό προαπαιτούμενο».

Ο εμπλουτισμός ουρανίου το καθιστά κατάλληλο για χρήση ως καύσιμο σε πυρηνικούς αντιδραστήρες ή, σε πολύ υψηλότερα επίπεδα, για πυρηνικά όπλα. Ο Διεθνής Οργανισμός Ατομικής Ενέργειας ανέφερε ότι το Ιράν είχε εμπλουτίσει ουράνιο σε ποσοστό 60%, κάτω από το περίπου 90% που θεωρείται επίπεδο κατάλληλο για την κατασκευή όπλων. Στην αξιολόγησή του τον Μάιο του 2025, ο οργανισμός δεν εντόπισε αξιόπιστες ενδείξεις οργανωμένου πυρηνικού προγράμματος.

Ο Βανς πρόσθεσε ότι οι ΗΠΑ συνομιλούν με τον Ιρανό πρόεδρο Μασούντ Πεζεσκιάν και τον υπουργό Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί, αν και «δεν είναι απολύτως σαφές πώς λαμβάνει αποφάσεις η χώρα τους». Την ίδια ώρα, ο Ρούμπιο, μιλώντας σε δημοσιογράφους στην Αθήνα, κατηγόρησε το Ιράν ότι έχασε αρκετές ευκαιρίες για την επίτευξη συμφωνίας. «Το Ιράν δεν μπορεί να έχει πυρηνικό όπλο, απλά, τελεία, τέλος της ιστορίας», είπε.

Υποστήριξε επίσης ότι το Ιράν «έχει χάσει πλήρως τον έλεγχο» των Στενών του Ορμούζ και ότι η οικονομία του βρίσκεται σε «πλήρη και απόλυτη ελεύθερη πτώση». Υπό τις «καταστροφικές» κυρώσεις, υποστήριξε, «πλησιάζει σε μια κατάσταση στην οποία έχουν βρεθεί ελάχιστες χώρες στον κόσμο».

Οι αναλυτές λένε ότι οι δηλώσεις δείχνουν πως η άσκηση πίεσης στην Τεχεράνη παραμένει κεντρικό στοιχείο της προσέγγισης της Ουάσινγκτον, ακόμη και αν η διατύπωση του Βανς αφήνει ανοιχτά ερωτήματα σχετικά με τους πυρηνικούς περιορισμούς που θα ήταν διατεθειμένες να αποδεχθούν οι ΗΠΑ.

Τι έχει πει το Ιράν

Ο Πεζεσκιάν δήλωσε τη Δευτέρα (5/10) ότι οι διαπραγματεύσεις με την Ουάσινγκτον είναι «μάταιες», κατηγορώντας τις ΗΠΑ ότι χρησιμοποιούν τις συνομιλίες ενώ ταυτόχρονα επιδιώκουν την ανατροπή της ιρανικής κυβέρνησης. «Το πρόβλημά μας με τις Ηνωμένες Πολιτείες είναι ότι κάθε φορά που καθόμαστε στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, μας επιβάλλεται αμέσως πόλεμος», δήλωσε κατά τη διάρκεια συνάντησης με τον υπουργό Εξωτερικών της Αρμενίας.

«Μας έχουν επιτεθεί τρεις φορές μέχρι σήμερα μετά από συνομιλίες - αυτό αποδεικνύει ότι δεν επιδιώκουν τον διάλογο. Αντίθετα, στόχος τους είναι να ανατρέψουν την Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν», δήλωσε, σύμφωνα με το επίσημο ιρανικό πρακτορείο IRNA. «Με έναν εχθρό που καταφεύγει καθημερινά σε δολοφονίες, κυρώσεις, πιέσεις και απειλές - και παραβιάζει τις υποσχέσεις του - οι διαπραγματεύσεις καθίστανται μάταιες και ο λαός μας δεν θα αποδεχθεί μια τέτοια προσέγγιση».

Ωστόσο, ο Αραγτσί, απευθυνόμενος σε ξένους πρεσβευτές στην Τεχεράνη στις 4 Οκτωβρίου, δήλωσε ότι «μόνο διαπραγματεύσεις που βασίζονται στη δικαιοσύνη και την αμεροληψία» μπορούν να τερματίσουν τη σύγκρουση, αφήνοντας να εννοηθεί ότι υπάρχει ακόμη περιθώριο να συνεχιστούν οι διαπραγματεύσεις και να ακολουθήσει μια συμφωνία.

Οι δηλώσεις ακολουθούν μια ιρανική πρόταση που παρουσιάστηκε κατά τη διάρκεια της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών στη Νέα Υόρκη στα τέλη Σεπτεμβρίου, με στόχο το άνοιγμα εκ νέου των Στενών του Ορμούζ και την επανέναρξη των διαπραγματεύσεων. Ο Τραμπ απέρριψε στη συνέχεια την πρόταση.

Πώς συγκρίνεται αυτό με προηγούμενες προτάσεις

Η τελευταία πρόταση του Ιράν επιδίωκε να βασιστεί στο μνημόνιο κατανόησης που υπέγραψαν οι δύο χώρες στις 17 Ιουνίου, το οποίο οδήγησε προσωρινά σε αποκλιμάκωση της σύγκρουσης προτού καταρρεύσει. Η νέα πρόταση, που κατατέθηκε πριν από λίγες εβδομάδες, ουσιαστικά συμπύκνωνε το χρονοδιάγραμμα και άλλαζε τη σειρά των βημάτων προς μια διευθέτηση.

Η πρόταση προέβλεπε ότι οι εχθροπραξίες θα σταματούσαν σε όλα τα μέτωπα, συμπεριλαμβανομένης της ισραηλινής επίθεσης στον Λίβανο. Η Ουάσινγκτον θα ήρε τον ναυτικό αποκλεισμό και τις κυρώσεις στο ιρανικό πετρέλαιο και θα απελευθέρωνε τα παγωμένα ιρανικά περιουσιακά στοιχεία. Τα Στενά του Ορμούζ θα άνοιγαν ξανά μετά από επτά ημέρες και στη συνέχεια θα ακολουθούσαν διαπραγματεύσεις για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν.

Οι ειδικοί λένε ότι η πρόταση θα μπορούσε να προσφέρει στον Τραμπ έναν δρόμο για την αποκατάσταση της ναυσιπλοΐας ενόψει των ενδιάμεσων εκλογών στις ΗΠΑ τον Νοέμβριο. Ωστόσο, οι διαφορές σχετικά με τη σειρά των γεγονότων παραμένουν άλυτες.

Ο Μέιμπιν δήλωσε ότι η εστίαση της Ουάσινγκτον στον εμπλουτισμό κινδυνεύει να παραβλέψει τις προτεραιότητες της Τεχεράνης. «Οι ΗΠΑ προσπαθούν να αμβλύνουν τη στάση τους στο πυρηνικό ζήτημα απέναντι στους Ιρανούς, αλλά για τους Ιρανούς αυτό δεν είναι το πραγματικό σημείο τριβής. Είναι ο αποκλεισμός, η άρση των κυρώσεων, το ξεπάγωμα των περιουσιακών στοιχείων και ο τερματισμός των συγκρούσεων σε ολόκληρη την περιοχή».

Μια συμφωνία που θα επέτρεπε περιορισμένο εμπλουτισμό θα οδηγούσε επίσης σε συγκρίσεις με την Κοινή Ολοκληρωμένη Δράση (JCPOA) του 2015, που διαπραγματεύτηκε επί προεδρίας Μπαράκ Ομπάμα στις ΗΠΑ. Η συμφωνία περιόριζε το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν με αντάλλαγμα την ελάφρυνση των κυρώσεων. Ο Τραμπ απέσυρε τις ΗΠΑ από τη συμφωνία το 2018.

Ο Μέιμπιν δήλωσε ότι μια πυρηνική συμφωνία ήταν εφικτή πριν από τον τρέχοντα πόλεμο. «Θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι μια πυρηνική συμφωνία ήταν εφικτή σε αρκετές περιπτώσεις. Είχαμε, φυσικά, τη JCPOA, αλλά στη συνέχεια οι Ιρανοί είχαν φτάσει στο σημείο να συμφωνήσουν κάτι παρόμοιο τον Φεβρουάριο και τον Ιανουάριο. Οι συνομιλίες που είχαν διαμεσολαβηθεί τότε έδειχναν ότι θα μπορούσε να επιτευχθεί μια πυρηνική συμφωνία, και όμως ελήφθη η απόφαση να πάμε σε πόλεμο».

Ποια είναι τα άλλα εμπόδια για μια συμφωνία

Ο Μέιμπιν δήλωσε ότι η Τεχεράνη θα χρειαστεί δεσμεύσεις που θα υπερβαίνουν το πυρηνικό ζήτημα. «Νομίζω ότι οι Ιρανοί θα απαιτούσαν την άρση των κυρώσεων, την άρση του αποκλεισμού και το ξεπάγωμα των περιουσιακών στοιχείων ή, τουλάχιστον, έναν οδικό χάρτη προς αυτή την κατεύθυνση, παράλληλα με τον τερματισμό της σύγκρουσης στον Λίβανο και μια μόνιμη εκεχειρία στον Κόλπο».

Η ναυσιπλοΐα μέσω των Στενών του Ορμούζ παραμένει μια ακόμη πηγή αβεβαιότητας, παρά τον ισχυρισμό του Ρούμπιο ότι το Ιράν έχει χάσει τον έλεγχο της θαλάσσιας οδού. Παρότι οι εξαγωγές πετρελαίου από τον Κόλπο έχουν ανακάμψει σημαντικά, οι επιθέσεις σε πλοία συνεχίζονται. Την Τρίτη (6/10), 12 μέλη του πληρώματος ενός δεξαμενόπλοιου με σημαία Παναμά τραυματίστηκαν από άγνωστο βλήμα ενώ διέσχιζαν τα Στενά, σύμφωνα με το υπουργείο Εξωτερικών της Ινδίας.

Οι ροές πετρελαίου από τον Κόλπο, εξαιρουμένου του Ιράν, έφτασαν τον Σεπτέμβριο σε ποσοστό άνω του 81% των επιπέδων πριν από τον πόλεμο, σύμφωνα με την εταιρεία ναυτιλιακών πληροφοριών Kpler. Οι συνολικές εξαγωγές αργού από τη Μέση Ανατολή ξεπέρασαν τα προπολεμικά επίπεδα για 14 ημέρες μέσα στον ίδιο μήνα.

Η ανάκαμψη αυτή θα μπορούσε να μειώσει την πίεση προς τις ΗΠΑ για επίτευξη συμφωνίας, αν και οι συνεχιζόμενες επιθέσεις αφήνουν ανοιχτά ερωτήματα σχετικά με το πόσο ασφαλής είναι η διέλευση. Ο Μέιμπιν δήλωσε ότι η φαινομενική μετατόπιση της Ουάσινγκτον στο ζήτημα του εμπλουτισμού υποδηλώνει ότι παραμένει αβέβαιο κατά πόσο η ναυσιπλοΐα μέσω των Στενών του Ορμούζ έχει αποκατασταθεί πλήρως. «Αν οι Αμερικανοί ήταν βέβαιοι ότι τα Στενά είναι πραγματικά ανοιχτά, τότε θα πίεζαν για μια πιο σκληρή συμφωνία».