Σάλος στη Νορβηγία: Μετατρέπουν τα φιορδ σε χώρους απόρριψης μεταλλευτικών αποβλήτων

Λίγο μετά το κλείσιμο του νορβηγικού χρηματιστηρίου στις 17 Ιουνίου 2026, μερικές δεκάδες κάτοικοι της μικρής πόλης Βέβρινγκ, στη δυτική ακτή της χώρας, είχαν συγκεντρωθεί γύρω από ένα λάπτοπ σε ένα σχολείο.

Περιτριγυρισμένοι από παιδικές ζωγραφιές και παράθυρα που έβλεπαν προς το φιόρδ Φέρντε, άκουσαν τα νέα που έφταναν από το Όσλο. Το Ανώτατο Δικαστήριο της Νορβηγίας είχε αποφανθεί εναντίον της κυβέρνησης: η άδεια για την απευθείας απόρριψη μεταλλευτικών αποβλήτων στο φιόρδ, περίπου 3,2 χιλιόμετρα ανάντη, ήταν παράνομη, έκρινε το δικαστήριο.

Η στιγμή αυτή σηματοδότησε το τέλος μιας 17χρονης μάχης, σύμφωνα με τον Guardian, μιας από τις πιο μακροχρόνιες περιβαλλοντικές διαμάχες που έχουν καταγραφεί στη Νορβηγία τις τελευταίες δεκαετίες.

Στο Όσλο, η Ίνγκβιλντ Φον Άσερβικ, επικεφαλής του προγράμματος της Naturvernforbundet, παρομοίασε τη χαρά που ένιωσε με εκείνη που ένιωσε όταν γέννησε το παιδί της. Για την Αν-Λίνε Τίνγκνες Φέρσουντ, ψαρά τρίτης γενιάς που ζει στις όχθες του φιόρδ στο Βέβρινγκ και εθελόντρια στο τοπικό παράρτημα της οργάνωσης, ήταν περισσότερο μια αίσθηση ανακούφισης. Σαν να έφευγε ένα τεράστιο βάρος από τους ώμους της, είπε.

Μια χαρά που κράτησε λίγο

Αυτά τα συναισθήματα ευφορίας, ωστόσο, κράτησαν λίγο. Ενώ η Φέρσουντ και άλλοι πανηγύριζαν, ένας κυβερνητικός δικηγόρος εμφανίστηκε σε τηλεοπτική πολιτική εκπομπή για να παρουσιάσει τα σχέδια για μια νέα προσωρινή άδεια και να επιτρέψει στο ορυχείο να συνεχίσει στο μεταξύ να απορρίπτει απόβλητα απευθείας στο φιόρδ. Τέσσερις ημέρες αργότερα, το ορυχείο υπέβαλε αίτηση για νέα άδεια και, στα τέλη Σεπτεμβρίου, αυτή χορηγήθηκε από το υπουργείο Κλίματος και Περιβάλλοντος της Νορβηγίας.

«Όταν ακούσαμε ότι η ρύπανση θα συνεχιστεί, ήταν σαν να μας τράβηξαν το χαλί κάτω από τα πόδια», λέει η Φέρσουντ. «Έχουμε απαντήσει σε κάθε επιστολή, έχουμε σχολιάσει κάθε διαβούλευση, έχουμε υποβάλει καταγγελία κάθε φορά που μπορούσαμε. Μας έχουν ρίξει κάτω τόσες πολλές φορές και αυτή θα μπορούσε να ήταν η ευκαιρία για αλλαγή».

Ενώ η κυβέρνηση επιμένει ότι ενεργεί νόμιμα, οι επικριτές υποστηρίζουν ότι η απόρριψη αποβλήτων απειλεί να ρυπάνει ένα από τα πιο παρθένα φιόρδ της Νορβηγίας. Άλλοι ανησυχούν ότι η απόφαση προαναγγέλλει ένα νέο κύμα αδειών για τη ρύπανση των νορβηγικών φιόρδ, καθώς εντείνεται ο ανταγωνισμός για την εξασφάλιση κρίσιμων ορυκτών. «Αυτό δεν αφορά μόνο το φιόρδ, εμάς και τις ζωές μας», λέει η Φέρσουντ. «Αφορά τις Αρχές. Όταν έχεις μια κυβέρνηση που δεν σέβεται το Ανώτατο Δικαστήριο, αλλάζεις το ίδιο το σύστημα».

Η εξέλιξη αυτή έρχεται την ώρα που το ζήτημα των μολυσμένων υδάτων στη Νορβηγία βρίσκεται στο επίκεντρο ευρύτερης προσοχής. Πρόσφατη έκθεση έδειξε ότι οι νορβηγικές ιχθυοκαλλιέργειες διοχετεύουν κάθε χρόνο στα φιόρδ και σε άλλα παράκτια ύδατα ποσότητες θρεπτικών ρύπων αντίστοιχες με τα ακατέργαστα λύματα δεκάδων εκατομμυρίων ανθρώπων.

Την ίδια ώρα, οι πληθυσμοί του σολομού του Ατλαντικού στη χώρα βρίσκονται σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα - 155 από τους περίπου 450 ποταμούς της Νορβηγίας όπου ζει σολομός έκλεισαν για αλιεία στην αρχή της φετινής περιόδου.

Τι είναι η υποθαλάσσια απόθεση μεταλλευτικών αποβλήτων

Η υποθαλάσσια απόθεση μεταλλευτικών αποβλήτων (Submarine Tailings Deposition - STD), γνωστή από τους Νορβηγούς επικριτές της απλώς ως «απόρριψη στα φιόρδ», είναι η διαδικασία άντλησης θρυμματισμένων πετρωμάτων και χημικών αποβλήτων στη θάλασσα μέσω αγωγών που φτάνουν εκατοντάδες μέτρα κάτω από την επιφάνεια. Η μέθοδος προτείνεται ως εναλλακτική στην απόρριψη των αποβλήτων στη στεριά, όμως το ίδιο το Νορβηγικό Ινστιτούτο Θαλάσσιων Ερευνών (IMR) προειδοποιεί ότι η STD απελευθερώνει λεπτά σωματίδια τοξικών αποβλήτων, τα οποία μπορούν να συσσωρευτούν σε μικρότερους θαλάσσιους οργανισμούς και να διαταράξουν συνολικά τα οικοσυστήματα.

Η STD απαγορεύεται σε όλη τη Βόρεια Αμερική, την Αυστραλία, τη Ρωσία, τη Βραζιλία, την Κίνα και στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης. Οι λίγες χώρες που εξακολουθούν να επιτρέπουν την πρακτική περιλαμβάνουν την Παπούα Νέα Γουινέα, την Ινδονησία και την Τουρκία.

Το ορυχείο τιτανίου Ένγκεμπο, στο φιόρδ Φέρντε κοντά στο Βέβρινγκ, προτάθηκε για πρώτη φορά από τη Nordic Mining το 2006 και η κυβέρνηση χορήγησε άδεια για την απόρριψη αποβλήτων στο φιόρδ λιγότερο από μία δεκαετία αργότερα. Σε απάντηση, η Naturvernforbundet ξεκίνησε δικαστικές προσφυγές, οι οποίες ανέβηκαν σταδιακά όλα τα επίπεδα του νορβηγικού δικαστικού συστήματος, καταλήγοντας σε ακροαματική διαδικασία διάρκειας μίας εβδομάδας ενώπιον του Ανώτατου Δικαστηρίου την άνοιξη του 2026. Στο μεταξύ, το ορυχείο τέθηκε σε λειτουργία και άρχισε να απορρίπτει απόβλητα στα τέλη του 2024.

Η Nordic Mining χρηματοδοτείται από επενδυτές, μεταξύ των οποίων η ιαπωνική Iwatani Corporation και τα βρετανικά γραφεία των διεθνών τραπεζών Morgan Stanley, UBS και Goldman Sachs. Άλλες τράπεζες, μεταξύ των οποίων η Standard Chartered και η Citigroup, απαγορεύουν ρητά τη χρηματοδότηση έργων που χρησιμοποιούν τη μέθοδο STD.

Σε ανάρτηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης λίγο μετά την απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου, η Nordic Mining ανέφερε ότι θα συνεχίσει να διαχειρίζεται τα απόβλητά της με τον ίδιο τρόπο, με την ενθάρρυνση Νορβηγών αξιωματούχων. «Έχει ειπωθεί ότι η δραστηριότητά μας είναι παράνομη, ότι πρέπει να κλείσουμε, ότι η δουλειά μας πρέπει να σταματήσει. Αυτή δεν είναι η κατάσταση», ανέφερε, προσθέτοντας ότι συνεχίζει «με τη φιλοδοξία να ενεργεί υπεύθυνα, με σεβασμό στα φιόρδ και τα βουνά, καθώς και στην τοπική κοινωνία γύρω μας».

Που βασίστηκε η νομική διαμάχη

Η νομική διαμάχη για την άδεια επικεντρώθηκε στην ευρωπαϊκή οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα (WFD), η οποία εφαρμόζεται στη Νορβηγία καθώς είναι μέλος του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου. Η οδηγία επιτρέπει σε βιομηχανικές δραστηριότητες να ρυπαίνουν υδάτινα σώματα μόνο όταν υπάρχει «επιτακτικό δημόσιο συμφέρον». Το Ανώτατο Δικαστήριο έκρινε ότι οι λόγοι που είχαν δοθεί όταν χορηγήθηκε αρχικά η άδεια δεν ήταν αρκετά ισχυροί. Η κυβέρνηση, ωστόσο, υποστηρίζει ότι έχουν ενισχυθεί από τότε που η ΕΕ πρόσθεσε το τιτάνιο στον κατάλογό της με τα «κρίσιμα ορυκτά» το 2020.

«Η νορβηγική κυβέρνηση θεωρεί ότι το έργο Ένγκεμπο είναι ιδιαίτερα σημαντικό για τη Νορβηγία και την Ευρώπη», δήλωσε εκπρόσωπος του υπουργείου, επειδή «το βουνό Ένγκεμπο περιέχει ένα από τα μεγαλύτερα γνωστά κοιτάσματα ρουτιλίου στον κόσμο, ενός ορυκτού που περιέχει τιτάνιο. Στην Ευρώπη, η Νορβηγία και η Ουκρανία είναι οι μόνες χώρες με σημαντικά αποθέματα αυτού του είδους».

Νομικοί επιστήμονες έχουν αμφισβητήσει αυτή τη λογική. «Αυτό είναι λάθος. Μια άδεια είτε υπάρχει είτε δεν υπάρχει και η απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου είναι απολύτως σαφής: η άδεια είναι παράνομη», λέει ο Τάρτζεϊ Έλινγκσεν Ρέσβολ, αναπληρωτής καθηγητής διοικητικού και συνταγματικού δικαίου στο Πανεπιστήμιο της Ενδοχώρας της Νορβηγίας. «Η κυβέρνηση επιτρέπει ανοιχτά σε μια εταιρεία να απορρίπτει σωρό αποβλήτων σε ένα φιόρδ παράνομα. Αυτό είναι πρωτοφανές - πλήττει την εμπιστοσύνη και υπονομεύει μια θεμελιώδη δομή του συνταγματικού και διοικητικού δικαίου. Θα πρέπει να αναλάβουν την ευθύνη για το γεγονός ότι έλαβαν μια άκυρη και παράνομη απόφαση, τόσο ηθικά όσο και νομικά».

Ενώ η Nordic Mining περίμενε τη νέα τριετή άδεια, συνέχισε να απορρίπτει απόβλητα στο φιόρδ Φέρντε. Η Okokrim, η κεντρική υπηρεσία της Νορβηγίας για το οικονομικό και περιβαλλοντικό έγκλημα, εξετάζει πλέον το ενδεχόμενο να διερευνήσει κατά πόσο η απόρριψη αποβλήτων ήταν παράνομη.

Γιατί είναι τόσο επιβλαβής η STD

Παρότι έχουν πραγματοποιηθεί λίγες ολοκληρωμένες μελέτες για τις επιπτώσεις της STD στα θαλάσσια οικοσυστήματα, επιστήμονες έχουν συνδέσει τη ρύπανση από βαρέα μέταλλα που εντοπίζεται σήμερα σε ορισμένα φιόρδ με την εφαρμογή της STD αρκετές δεκαετίες νωρίτερα.

Οι επιπτώσεις είναι ιδιαίτερα επιβαρυντικές όταν τα απόβλητα αλέθονται σε πολύ μικρά κομμάτια, σύμφωνα με τον Τέρτζε φαν ντερ Μέερεν, ερευνητή καθηγητή στο IMR, ο οποίος συνυπέγραψε την απάντηση του Ινστιτούτου στην αίτηση για το ορυχείο Ένγκεμπο και κατέθεσε κατά τις ακροαματικές διαδικασίες ενώπιον του Ανώτατου Δικαστηρίου. «Είναι σαν αλεύρι», λέει ο φαν ντερ Μέερεν, προσθέτοντας ότι τα απόβλητα από το Ένγκεμπο περιλαμβάνουν μια χημική ουσία που διασπάται σε διθειάνθρακα, μια νευροτοξίνη. «Η ανησυχία μας είναι ότι αυτή η λεπτή σκόνη θα περάσει στο υπόλοιπο φιόρδ. Τι θα συμβεί με τα ψάρια που αναπαράγονται σε αυτό το φιόρδ; Δεν γνωρίζουμε».

Το 2016, ο φαν ντερ Μέερεν και άλλοι ερευνητές του IMR ταξίδεψαν στο αρκτικό Ρεππαρφιόρντ, στο Χάμερφεστ, στο απώτατο βόρειο τμήμα της χώρας, όπου ένα ορυχείο χαλκού απέρριπτε απόβλητα για έξι χρόνια τη δεκαετία του 1970. Δεκαετίες αργότερα, εντόπισαν μπακαλιάρους με υψηλότερα επίπεδα μολύβδου, αρσενικού και χρωμίου στους μυς τους σε σχέση με εκείνους στα γειτονικά ύδατα, σύμφωνα με έρευνα που δημοσιεύθηκε φέτος. Άλλες νορβηγικές μελέτες έχουν εντοπίσει ιστορική ρύπανση από STD σε πλαγκτόν, καβούρια και αυγά ψαριών.

Πίσω στο Βέβρινγκ, η Φέρσουντ και άλλοι ακτιβιστές προετοιμάζονται πλέον για μια νέα δικαστική μάχη σχετικά με την προσωρινή άδεια απόρριψης αποβλήτων - αν και η απόρριψη είναι πιθανό να συνεχιστεί για όσο διάστημα χρειαστεί μέχρι να ληφθεί νέα απόφαση.

Θυμάται με νοσταλγία τις πρώτες διαμαρτυρίες κατά του ορυχείου. Σε μία φωτογραφία, που τραβήχτηκε πριν από περισσότερο από μία δεκαετία, διαδηλωτές έχουν συγκεντρωθεί για ένα γεύμα στις όχθες του φιόρδ. Η κόρη της Φέρσουντ, που σήμερα είναι αρχιτέκτονας, ήταν τότε ακόμη παιδί. «Τόσοι από αυτούς τους ανθρώπους έχουν πεθάνει πλέον», λέει. «Το φιόρδ είναι μεγαλύτερο από εμάς. Μας έχει προσφέρει τροφή, εισόδημα, νόημα και μουσική, ψάρια και πουλιά εδώ και χιλιάδες χρόνια. Τώρα μας δίνει την ενέργεια να συνεχίσουμε να αγωνιζόμαστε».