Το «Όχι» της Πόλης: Από την «ξύλινη πόρτα του Προξενείου», στα βουνά της Πίνδου

Ο Γενικός Πρόξενος, Κωνσταντίνος Κούτρας, εκφώνησε μια ξεχωριστή και τολμηρή ομιλία, ανασύροντας από τη λήθη τη συμβολή των Κωνσταντινουπολιτών στο έπος του 1940 και στέλνοντας ένα σαφές μήνυμα προς όσους επιλέγουν να κρατούν «ίσες αποστάσεις μεταξύ θύτη και θύματος».

Κάτω από τον βαρύ, συννεφιασμένο και σχεδόν βροχερό ουρανό της Βασιλεύουσας, η Ομογένεια της Κωνσταντινούπολης τίμησε την Επέτειο της «28ης Οκτωβρίου 1940» με τον τρόπο που τα τελευταία χρόνια έχει μάθει να τιμά τις μεγάλες Εθνικές Επετείους: Με την Εκκλησία στο επίκεντρο και την Ελλάδα πάντοτε στο πλευρό της.

Η ημέρα ξεκίνησε στον Ιερό Καθεδρικό Ναό των Εισοδίων της Θεοτόκου στο Πέραν, με τη Θεία Λειτουργία για την εορτή της Αγίας Σκέπης της Θεοτόκου, ιερουργούντος του Πρωτοσυγκέλλου του Οικουμενικού Πατριαρχείου, Μητροπολίτη Αγκύρας, Γρηγορίου. Εκεί τελέστηκε πανηγυρική δοξολογία χοροστατούντος του Μητροπολίτη 40 εκκλησιών, Ανδρέα.

Μετά το πέρας της πανηγυρικής Λειτουργίας, το πολυπληθές εκκλησίασμα, με τη συμμετοχή Προέδρων των ομογενειακών κοινοτήτων, Αρχόντων του Οικουμενικού Πατριαρχείου, διευθυντών των ομογενειακών σχολείων, εκπαιδευτικών, μαθητών σχολείων, καθώς και μελών της Ομογένειας, κατευθύνθηκε προς το Γενικό Προξενείο της Ελλάδος.

Εκεί τελέστηκε πανηγυρική δοξολογία και ακολούθησε η κατάθεση δάφνινου στεφάνου από τον Πρέσβη κ. Κωνσταντίνο Κούτρα, Γενικό Πρόξενο της Ελλάδας στην Κωνσταντινούπολη, στο προσφάτως ανακαινισμένο περιστύλιο και αναδειχθέν μνημείο, όπου αναγράφονται τα ονόματα των Κωνσταντινουπολιτών που έπεσαν κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Στο «σπίτι της Ελλάδας στην Κωνσταντινούπολη», όπως αρέσκεται να αποκαλεί το Προξενείο ο κ.Κούτρας, εκφώνησε μια ομιλία με ιδιαίτερη αναφορά στους μαθητές της Πόλης. Γνωρίζοντας πως το ωρολόγιο πρόγραμμα των σχολείων της δεν περιλαμβάνει την ελληνική ιστορία, τους κάλεσε να «ξεφυλλίσουν μαζί» του τις σελίδες που λείπουν από τα βιβλία τους, ανασύροντας από τη λήθη πτυχές μιας ιστορίας που ο χρόνος είχε σχεδόν σκεπάσει και που σπάνια βρίσκουν θέση σε επετειακή ομιλία.

«Έξω από αυτή την ξύλινη πόρτα»

Η ξύλινη πόρτα του Προξενείου, δεν αποτελεί απλώς την είσοδο ενός διπλωματικού κτιρίου, αλλά, όπως υπενθύμισε ο κ. Κούτρας, υπήρξε το κατώφλι μιας σελίδας της ιστορίας που σπάνια ακούγεται. Εκεί ακριβώς, το πρωί της 28ης Οκτωβρίου 1940, την ώρα που στην Αθήνα ηχούσαν οι σειρήνες, εκατοντάδες Έλληνες της Πόλης, Έλληνες υπήκοοι αλλά και Ρωμιοί με τουρκική υπηκοότητα, συγκεντρώθηκαν για να εγγραφούν στους καταλόγους των εθελοντών.

«Δεν τους επέβαλε κανείς να έρθουν», υπογράμμισε ο Γενικός Πρόξενος, υπενθυμίζοντας πως όσοι είχαν τουρκική υπηκοότητα γνώριζαν καλά πως, φεύγοντας για το Μέτωπο, θα έχαναν την ιθαγένειά τους και δεν θα ξανάβλεπαν ποτέ τα σπίτια και τους γονείς τους. Παρά ταύτα, περί τους 600 Κωνσταντινουπολίτες επιβιβάστηκαν στα τρένα του Σιδηροδρομικού Σταθμού στο Σιρκετζί, πέρασαν τον Έβρο και βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή του Αλβανικού Μετώπου.

Η διαδρομή τους δεν σταμάτησε εκεί, καθώς, μετά την κατάρρευση του Μετώπου, πολλοί από αυτούς, μαζί με νέους που διέφυγαν με καΐκια από τα μικρασιατικά παράλια, κάποιοι εκ των οποίων χάθηκαν στα παγωμένα νερά του Αιγαίου, συνέχισαν τον αγώνα με τις ελληνικές δυνάμεις της Μέσης Ανατολής, στο Ελ Αλαμέιν και στο Ρίμινι. «Η Ρωμιοσύνη της Πόλης έδωσε το δικό της αίμα για την ελευθερία», επισήμανε εμφατικά ο κ. Κούτρας.

Η «επιτήδεια ουδετερότητα»

Παράλληλα, ο Γενικός Πρόξενος αντιπαρέβαλε τον ηρωισμό εκείνων των νέων με όσα διαδραματίζονταν την ίδια εποχή «στη διπλωματική σκακιέρα της γειτονιάς μας», καθώς, όπως είπε, η ιστορία διδάσκει όχι μόνο μέσα από τον ηρωισμό αλλά και μέσα από τις συγκρίσεις.

Η επίσημη Τουρκία, ακολούθησε μια πολιτική «επιτήδειας ουδετερότητας»: Αθέτησε τις δεσμεύσεις του Αγγλογαλλοτουρκικού Συμφώνου του 1939 και του Βαλκανικού Συμφώνου, υπέγραψε τον Ιούνιο του 1941, ενώ η Ελλάδα βρισκόταν ήδη υπό γερμανική κατοχή, Σύμφωνο Φιλίας και Μη Επίθεσης με τη ναζιστική Γερμανία και τροφοδοτούσε έως το 1944 τη γερμανική πολεμική βιομηχανία με χρώμιο.

Την ίδια ώρα, στο εσωτερικό της χώρας, η επιστράτευση των μειονοτήτων στα τάγματα αναγκαστικής εργασίας των «Είκοσι Ηλικιών» το 1941 και ο «Φόρος Περιουσίας» του 1942 έστειλαν, όπως υπενθύμισε, τους προγόνους των σημερινών μαθητών στα λατομεία του Άσκαλε, στα βάθη της Ανατολίας.

Η κορύφωση αυτού του «διπλού παιχνιδιού» γράφτηκε, όπως ανέφερε ο κ. Κούτρα, στις 23 Φεβρουαρίου 1945, όταν η κήρυξη πολέμου στη Γερμανία, πέντε ημέρες πριν από την προθεσμία που είχε ορίσει η Γιάλτα για τα ιδρυτικά μέλη του ΟΗΕ, εξασφάλισε στην Άγκυρα θέση στο τραπέζι των νικητών «χωρίς να ρίξει ούτε μία σφαίρα».

«Σας θυμίζει κάτι αυτό;»

Ο Γενικός Πρόξενος συνέδεσε, ωστόσο, το παρελθόν με το παρόν, θέτοντας στο ακροατήριο ένα απλό ερώτημα: «Σας θυμίζει κάτι αυτό;». Αναφερόμενος σε συμμάχους και εταίρους που και σήμερα «παριστάνουν τον επιτήδειο ουδέτερο και κρατούν ίσες αποστάσεις μεταξύ θύτη και θύματος» σε ζητήματα που αφορούν την Ελλάδα και την Κύπρο, διερωτήθηκε τι άραγε εννοούν όσοι προτρέπουν την Αθήνα «να τα βρει με την Τουρκία» και να συζητήσει απαιτήσεις που δεν εδράζονται στο Διεθνές Δίκαιο.

Με αφετηρία την παραπάνω διατύπωση, η μετάβαση στην γεωπολιτική επικαιρότητα ήρθε σχεδόν αβίαστα, με την ομιλία να περνά στο θέμα που κυριαρχεί αυτές τις ημέρες, και που δεν είναι άλλο από την έγκριση του τουρκολιβυκού μνημονίου από τη Βουλή της Βεγγάζης, το οποίο ο κύριος Κούτρας χαρακτήρισε «ανυπόστατο, ψευδεπίγραφο, παράνομο και εξόχως προκλητικό».

Περιγράφοντας τον «ευφάνταστο διαγώνιο θαλάσσιο διάδρομο» που παρακάμπτει την ανατολική Κρήτη, την Κάσο, την Κάρπαθο και τη Ρόδο, εστίασε στη λογική ενός κειμένου που αποδίδει στα ελληνικά νησιά μηδενική νομική επήρεια. Αναφερόμενος, παράλληλα, στις καταδίκες από τις Ηνωμένες Πολιτείες, στην κοινή δήλωση που ανέγνωσε ο υπουργός Εξωτερικών, Γιώργος Γεραπετρίτης, στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, καθώς και στη στάση του Γενικού Γραμματέα του Οργανισμού, προειδοποίησε πως «έπεται συνέχεια».

Η ομιλία έκλεισε όπως είχε αρχίσει, με το βλέμμα στραμμένο στους μαθητές, τους οποίους ο κ. Κούτρας κάλεσε, όταν περπατούν στη Μεγάλη Οδό του Πέραν, μπροστά από τη γαλανόλευκη του Σισμανογλείου Μεγάρου ή περνούν από τον Σιδηροδρομικό Σταθμό του Σιρκετζί, να θυμούνται πως σε κείνα τα μέρη, πριν από 86 χρόνια, νέοι σαν κι αυτούς «έκαναν την υπέρτατη επιλογή ελευθερίας».

Η μέρα παρέμεινε γκρίζα και βροχερή στην Πόλη, όμως στο περιστύλιο του Προξενείου, η επέτειος του «Όχι» έφερε τη δική της λάμψη, φωτίζοντας τη μνήμη σε έναν χώρο με ξεχωριστό ιστορικό συμβολισμό. Εκεί, μπροστά στην «ξύλινη πόρτα», απ’ όπου κάποτε οι εθελοντές της Πόλης ξεκινούσαν για το Μέτωπο.