Η επόμενη μέρα στο Ισραήλ: Κίνδυνος πολιτικού χάους - Εξασθενεί ο έλεγχος του Νετανιάχου στην εξουσία

Ο... τροχός της πολιτικής μηχανής του Ισραήλ έχει αρχίσει να γυρίζει, ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι τα πράγματα θα οδηγηθούν σύντομα σε λύση.

Στις εκλογές της περασμένης Κυριακής, ο πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου έχασε την κοινοβουλευτική πλειοψηφία που τον διατηρούσε στην εξουσία τα τελευταία τέσσερα χρόνια. Ωστόσο, ο βασικός του αντίπαλος, Γκάντι Άιζενκοτ, εξακολουθεί να έχει μπροστά του ένα δύσκολο έργο προκειμένου να εκθρονίσει τον μακροβιότερο ηγέτη του Ισραήλ, έχοντας λάβει την εντολή σχηματισμού της επόμενης κυβέρνησης.

Όπως γράφει το αμερικανικό δίκτυο CNN σε ανάλυσή του, στα χαρτιά, ο Άιζενκοτ διαθέτει σαφή πλειοψηφία, με 67 από τις 120 έδρες στο κοινοβούλιο του Ισραήλ, την Κνεσέτ. Όμως, οι έδρες αυτές προέρχονται από έξι ιδεολογικά ετερόκλητα κόμματα, από τη δεξιά έως και τα αραβικά κόμματα. Αυτή είναι η πρόκληση που καλείται να αντιμετωπίσει ο Άιζενκοτ, ένας νεοφώτιστος στην πολιτική, στοχεύοντας στην πρωθυπουργία: πώς θα καταφέρει αυτά τα κόμματα να συνεργαστούν, ώστε τόσο να τον στηρίξουν όσο και να τον βοηθήσουν να κυβερνήσει.

Για δεκαετίες, ο Νετανιάχου απολάμβανε την αφοσίωση των πολιτικών κομμάτων εντός του συνασπισμού του. Ακόμη κι όταν τον αμφισβητούσαν, ήταν δεινός στη διαχείριση των διαφωνιών και στη διατήρηση της συνοχής της συμμαχίας του. Ο Άιζενκοτ δεν διαθέτει τέτοια εμπειρία και, παρόλο που έχει βετεράνους πολιτικούς στο πλευρό του, πρέπει τώρα να βρει έναν τρόπο να τους οδηγήσει σε έναν κοινό στόχο: τον σχηματισμό κυβέρνησης που θα αντικαταστήσει τον Νετανιάχου.

Πώς μπορεί να σχηματιστεί η κυβέρνηση;

Στις περισσότερες εκλογές στο Ισραήλ –όπως και σε κάθε κοινοβουλευτική δημοκρατία– ένα κόμμα αναδεικνύεται με τη σαφή στήριξη της πλειοψηφίας του κοινοβουλίου. Στην Κνεσέτ του Ισραήλ, αυτό αντιστοιχεί σε τουλάχιστον 61 από τις 120 έδρες και ο ηγέτης αυτού του σχηματισμού γίνεται πρωθυπουργός.

Μετά τις εκλογές του 2022, ο Νετανιάχου εξασφάλισε 64 έδρες, ενώ στη συνέχεια κέρδισε άλλες τέσσερις όταν προσχώρησε στον συνασπισμό του ένα επιπλέον κόμμα. Αυτό του έδωσε μια άνετη πλειοψηφία 68 εδρών και η κυβέρνηση εξάντλησε ολόκληρη τη θητεία της για πρώτη φορά από το 1988.

Πλέον, ο Νετανιάχου έχει τη στήριξη μόλις 46 βουλευτών, μένοντας πολύ μακριά από την απαιτούμενη πλειοψηφία για να κυβερνήσει. Ο Άιζενκοτ έχει 67 έδρες στο πλευρό του, όμως η κατάσταση περιπλέκεται, καθώς δεν έχουν συμφωνήσει όλα αυτά τα κόμματα να συνεργαστούν.

Θα μπορούσε το Ισραήλ να αποκτήσει κυβέρνηση χωρίς κοινοβουλευτική πλειοψηφία;

Οι εκλογές δημιούργησαν ένα περίπλοκο αδιέξοδο, αφήνοντας και τις δύο πλευρές χωρίς ξεκάθαρο μονοπάτι για τον σχηματισμό κυβέρνησης.

Η προεκλογική συμμαχία των 53 εδρών του Νετανιάχου συρρικνώθηκε στις 46 έδρες στην 120μελή Κνεσέτ, αφότου η «Ενωμένη Τορά Ιουδαϊσμού» (UTJ), ένα υπερ-Ορθόδοξο κόμμα, επί μακρόν πιστό στον πρωθυπουργό, αρνήθηκε να τον στηρίξει. Η αντιπολίτευση κέρδισε 67 έδρες, αλλά οι 19 από αυτές ανήκουν στα δύο αραβικά κόμματα –την Κοινή Λίστα (Joint List) και το Raam– γεγονός που τα καθιστά καθοριστικά σε κάθε προσπάθεια αντικατάστασης του Νετανιάχου.

Ωστόσο, πολλοί Εβραίοι πολίτες του Ισραήλ, συμπεριλαμβανομένων ορισμένων αντιπάλων του Νετανιάχου, δεν θεωρούν τα αραβικά κόμματα θεμιτούς κυβερνητικούς εταίρους. Παρόλα αυτά, τα αραβικά κόμματα θα μπορούσαν να στηρίξουν έξωθεν μια λεγόμενη κυβέρνηση μειοψηφίας, παρέχοντάς της ένα κοινοβουλευτικό δίχτυ ασφαλείας.

Μια κυβέρνηση μειοψηφίας διαθέτει λιγότερες από τις 61 κοινοβουλευτικές έδρες που απαιτούνται για έναν σταθερό συνασπισμό, αλλά παραμένει στην εξουσία εξασφαλίζοντας την υποστήριξη βουλευτών που δεν συμμετέχουν στο υπουργικό συμβούλιο. Η ισραηλινή νομοθεσία απαιτεί μόνο απλή πλειοψηφία για την ανάληψη καθηκόντων από μια κυβέρνηση, οπότε μπορεί να ορκιστεί εάν οι αντίπαλοί της είναι διχασμένοι και απέχουν από την ψηφοφορία. Η ανατροπή της είναι δυσκολότερη: απαιτεί εποικοδομητική ψήφο δυσπιστίας, δηλαδή πλειοψηφία άνω των μισών βουλευτών που να στηρίζουν μια εναλλακτική κυβέρνηση.

Το σχέδιο του Γκάντι Άιζενκοτ είναι να σχηματίσει αυτό που αποκαλεί «κυβέρνηση εθνικής έκτακτης ανάγκης»: μια κυβέρνηση μειοψηφίας αποτελούμενη από τα τέσσερα εβραϊκά κόμματα της αντιπολίτευσης, τα οποία κατέχουν συνολικά 48 έδρες: το δικό του κόμμα Yashar, το Together –υπό την ηγεσία των πρώην πρωθυπουργών Ναφτάλι Μπένετ και Γιαΐρ Λαπίντ–, το Yisrael Beiteinu του Άβιγκντορ Λίμπερμαν και τους αριστερούς Δημοκράτες, υπό τον Γιαΐρ Γκολάν. Τα αραβικά κόμματα δεν θα συμμετείχαν στον συνασπισμό, αλλά θα εγγυόνταν την κοινοβουλευτική στήριξη για τη διατήρησή του στην εξουσία, με αντάλλαγμα διάφορες παραχωρήσεις.

Το Ισραήλ είχε κυβερνήσεις μειοψηφίας στο παρελθόν, αλλά ποτέ αμέσως μετά από εκλογές. Η δεύτερη κυβέρνηση του Γιτζάκ Ράμπιν μετατράπηκε σε κυβέρνηση μειοψηφίας όταν το υπερ-Ορθόδοξο κόμμα Shas αποχώρησε από τον συνασπισμό του το 1993, επιβιώνοντας για δύο ακόμη χρόνια με εξωτερική στήριξη από τα αραβικά κόμματα.

Μια άλλη πιθανή μεταβλητή είναι η αναζήτηση στήριξης από την «Ενωμένη Τορά Ιουδαϊσμού» (UTJ). Παρότι παραδοσιακός σύμμαχος του Νετανιάχου, το κόμμα αρνήθηκε να τον προτείνει κατά τις μετεκλογικές διαβουλεύσεις με τον πρόεδρο της χώρας, ανοίγοντας το ενδεχόμενο να απέχει από την ψηφοφορία ή ακόμη και να στηρίξει μια κυβέρνηση μειοψηφίας υπό τον Άιζενκοτ, διευρύνοντας το δίχτυ ασφαλείας του πέρα από τα αραβικά κόμματα. Ωστόσο, πιθανότατα θα απαιτούσε ανταλλάγματα.

Θα μπορούσαν τα υπερ-Ορθόδοξα κόμματα να κρίνουν το αποτέλεσμα;

Το βασικό εμπόδιο του Άιζενκοτ αυτή τη στιγμή είναι ο Άβιγκντορ Λίμπερμαν. Ο πρώην υπουργός Άμυνας, Εξωτερικών και Οικονομικών αρνείται να συμμετάσχει σε οποιαδήποτε κυβέρνηση εξαρτάται από τα αραβικά κόμματα, υποστηρίζοντας ότι μια κυβέρνηση μειοψηφίας θα είναι βραχύβια και το μόνο που θα καταφέρει είναι να ενισχύσει τον Νετανιάχου.

Αντ' αυτού, προτείνει μια διαφορετική οδό: έναν συνασπισμό 61 εδρών που θα περιλαμβάνει τα υπερ-Ορθόδοξα κόμματα και θα αποκλείει τα αραβικά. Πιστεύει ότι μόλις σχηματιστεί, ορισμένοι βουλευτές από το κόμμα Λικούντ του Νετανιάχου θα μπορούσαν να αυτομολήσουν.

Ο Λίμπερμαν ήρε το μακροχρόνιο βέτο του απέναντι στα υπερ-Ορθόδοξα κόμματα, όμως το σχέδιό του συγκρούεται με μία από τις βασικές δεσμεύσεις της αντιπολίτευσης: τον τερματισμό της καθολικής απαλλαγής των υπερ-Ορθόδοξων ανδρών από την υποχρεωτική στρατιωτική θητεία. Τα υπερ-Ορθόδοξα κόμματα θέλουν να κατοχυρώσουν αυτή την απαλλαγή, ενώ οι Άιζενκοτ, Λίμπερμαν και άλλοι έκαναν προεκλογική εκστρατεία υπέρ της καθολικής στράτευσης. Οποιαδήποτε συμφωνία θα απαιτούσε μεγάλη ιδεολογική υποχώρηση και παραμένει μακρινή, καθώς το Shas παραμένει πιστό στον Νετανιάχου, ακόμη κι αν το UTJ δείχνει διάθεση ανοίγματος.

Η στρατηγική του Λίμπερμαν κινδυνεύει να υπονομεύσει τη λύση της κυβέρνησης μειοψηφίας του Άιζενκοτ, αλλά οι δύο άνδρες συντονίζουν τις επόμενες κινήσεις τους. Ακόμη και πριν από τον σχηματισμό κυβέρνησης, η αντιπολίτευση σχεδιάζει να χρησιμοποιήσει την κοινοβουλευτική της πλειοψηφία για να αναλάβει τον έλεγχο της Κνεσέτ, αντικαθιστώντας τον διορισμένο από τον Νετανιάχου πρόεδρο της βουλής και άλλους κοινοβουλευτικούς αξιωματούχους, προτού ξεκινήσει να προωθεί νομοσχέδια.

Θα μπορούσαν Άιζενκοτ και Νετανιάχου να μοιραστούν την εξουσία σε μια κυβέρνηση ενότητας;

Ο Νετανιάχου ασκεί έντονες πιέσεις ενάντια σε οποιαδήποτε εβραιο-αραβική πολιτική συνεργασία. Τις τελευταίες ημέρες δημοσίευσε δύο βίντεο ζητώντας «κυβέρνηση εθνικής ενότητας», αλλά τη θέλει μόνο με τους δικούς του όρους: επιμένει να παραμείνει πρωθυπουργός και να συμπεριληφθεί ολόκληρος ο δεξιός και υπερ-Ορθόδοξος συνασπισμός του.

Οι κυβερνήσεις ενότητας σχηματίζονται παραδοσιακά από τα δύο μεγαλύτερα κόμματα του Ισραήλ έπειτα από πολιτικό αδιέξοδο. Μετά τις εκλογές του 1984, ο Σιμόν Πέρες των Εργατικών και ο Γιτζάκ Σαμίρ του Λικούντ κυβέρνησαν μαζί και μοιράστηκαν την πρωθυπουργία βάσει συμφωνίας εκ περιτροπής, ενώ ένωσαν ξανά τις δυνάμεις τους μετά τις εκλογές του 1988.

Ο Νετανιάχου ηγήθηκε επίσης δύο τέτοιων σχημάτων πρόσφατα. Το 2020, κατά τη διάρκεια της κρίσης του Covid και μετά από τρεις άγονες εκλογικές αναμετρήσεις, ο Μπένι Γκαντζ συμμάχησε μαζί του σε μια κυβέρνηση έκτακτης ανάγκης. Ο Γκαντζ επρόκειτο να αναλάβει πρωθυπουργός έπειτα από 18 μήνες, όμως ο Νετανιάχου αναζήτησε διέξοδο προτού παραδώσει τη θέση, οδηγώντας τη χώρα σε νέες εκλογές αρνούμενος να ψηφίσει τον κρατικό προϋπολογισμό.

Μετά την επίθεση της 7ης Οκτωβρίου 2023, ο Γκαντζ και ο Άιζενκοτ συμμετείχαν σε ένα πολεμικό υπουργικό συμβούλιο, αλλά παραιτήθηκαν έπειτα από οκτώ μήνες, επικαλούμενοι απογοήτευση για τους χειρισμούς του Νετανιάχου στον πόλεμο της Γάζας και την έλλειψη στρατηγικής.

Ο Άιζενκοτ απέρριψε τη ρητορική εθνικής ενότητας του Νετανιάχου χαρακτηρίζοντάς την «αξιολύπητο επικοινωνιακό τέχνασμα». «Εάν ο Νετανιάχου θέλει πραγματικά να συνεργαστεί», τόνισε, «θα πρέπει να σπάσει τους δεσμούς του με τους εξτρεμιστές εταίρους του και να ενταχθεί σε μια κυβέρνηση υπό την ηγεσία του Άιζενκοτ».

Ενώ ο Νετανιάχου φαίνεται απρόθυμος να αποκοπεί από ολόκληρο το συνασπισμό του, ορισμένοι αναλυτές εκτιμούν ότι ίσως τελικά δεχτεί να χωρίσει τους δρόμους του με τον υπουργό Εθνικής Ασφάλειας Ιταμάρ Μπεν-Γκβιρ, όχι όμως με τον υπουργό Οικονομικών Μπεζαλέλ Σμότριτς και τα υπερ-Ορθόδοξα κόμματα. Μέχρι στιγμής, δεν έχει δώσει καμία ένδειξη ότι θα έκανε μια τέτοια παραχώρηση και η αντιπολίτευση βλέπει τις εκκλήσεις του για ενότητα κυρίως ως τακτική υπονόμευσης μιας κυβέρνησης που θα μπορούσε να τον αντικαταστήσει.

 Μπορεί ο Νετανιάχου να παραμείνει στην εξουσία;

Ο Νετανιάχου προς το παρόν, παραμένει στη θέση του ως υπηρεσιακός πρωθυπουργός μέχρι να ορκιστεί νέα κυβέρνηση.

Ο Άιζενκοτ έχει στη διάθεσή του 28 ημέρες από την περασμένη Κυριακή για να διαπραγματευτεί με τον συνασπισμό του σχετικά με τα υπουργικά χαρτοφυλάκια, τους προϋπολογισμούς και τις πολιτικές, ενώ εάν δεν έχει βρεθεί λύση, μπορεί να ζητήσει παράταση 14 ημερών. Εάν αποτύχει, η εντολή σχηματισμού κυβέρνησης περνά σε άλλον υποψήφιο για 28 ημέρες.

Εάν ο Νετανιάχου λάβει την εντολή, πιθανότατα θα προσπαθήσει να προσελκύσει κάποιο κόμμα ή μεμονωμένους βουλευτές από την αντιπολίτευση ώστε να ενταχθούν στον συνασπισμό του. Οι Άιζενκοτ, Μπένετ, Λίμπερμαν και Γκολάν έχουν δηλώσει όλοι ότι δεν πρόκειται να συμπορευτούν μαζί του. Καθώς ο συνασπισμός  του υπολείπεται κατά οκτώ έδρες, ο Νετανιάχου θα χρειαζόταν οκτώ μεμονωμένες αποστασίες, γεγονός που θέτει τον πήχη ιδιαίτερα ψηλά.

Ωστόσο, ο χρόνος λειτουργεί υπέρ του. Εάν αποτύχει, η εντολή επιστρέφει στην Κνεσέτ για άλλες 14 ημέρες, προκειμένου να προταθεί κάποιος άλλος υποψήφιος. Εάν αποτύχει και αυτή η προσπάθεια, το πολιτικό αδιέξοδο θα οδηγήσει το Ισραήλ σε έναν νέο γύρο εκλογών – και καθ' όλη τη διάρκεια αυτής της περιόδου, ο Νετανιάχου θα παραμείνει στη θέση του ως υπηρεσιακός πρωθυπουργός.