ΝΑΖΑ: Γιατί η ταινία που εξόργισε το Ισραήλ δεν θα προβληθεί στις 7 Οκτωβρίου

«Κατόπιν αιτήματος των σκηνοθετών και σε ένδειξη σεβασμού προς τα θύματα της τρομοκρατικής επίθεσης της Χαμάς το 2023, οι εταιρείες διανομής της ταινίας NAZA, Filmtrade και Tanweer, αναβάλλουν όλες τις προγραμματισμένες προβολές της ταινίας στις 7 Οκτωβρίου».

Με αυτή τη λιτή ανακοίνωση έγινε γνωστό ότι το πολυσυζητημένο «NAZA» των Γιουβάλ Άμπραχαμ (Yuval Abraham) και Ρέιτσελ Σορ (Rachel Szor) δεν θα προβληθεί στις σκοτεινές αίθουσες, την Τετάρτη 7 Οκτωβρίου, ενώ οι προβολές του συνεχίζονται κανονικά από την επόμενη ημέρα. Το αίτημα για την αναβολή των προβολών της συγκεκριμένης ημέρας προήλθε από τους ίδιους τους δημιουργούς του ντοκιμαντέρ, σε ένδειξη σεβασμού προς τα θύματα της επίθεσης της Χαμάς στο Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου 2023.

Η απόφασή τους αποκτά ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον αν συνδεθεί με όσα έχουν συμβεί τους τελευταίους μήνες γύρω από την ταινία και τους ίδιους. Ο Άμπραχαμ και η Σορ έχουν βρεθεί στο επίκεντρο σφοδρών αντιδράσεων στο Ισραήλ για το «NAZA», ένα ντοκιμαντέρ που επιχειρεί να φωτίσει εκ των έσω τον τρόπο με τον οποίο επιλέγονται και εγκρίνονται στρατιωτικοί στόχοι στη Γάζα και το πώς υπολογίζονται οι πιθανές απώλειες αμάχων.

Όποιος έχει δει το «NAZA» καταλαβαίνει γρήγορα γιατί η ταινία έχει προκαλέσει τόσο μεγάλο ντόρο. Πρόκειται για ένα εξαιρετικά καλογυρισμένο, ψύχραιμο και την ίδια στιγμή συνταρακτικό ντοκιμαντέρ, το οποίο δεν μένει μόνο στις εικόνες από τους βομβαρδισμούς και την καταστροφή στη Γάζα. Προχωρά ένα βήμα πιο πίσω και αναζητά τι προηγείται ενός πλήγματος. Ποιοι επιλέγουν τον στόχο, με ποια δεδομένα, ποια συστήματα χρησιμοποιούνται και πώς υπολογίζεται ο αριθμός των αμάχων που ενδέχεται να χάσουν τη ζωή τους.

Για να το κάνει αυτό, ο Άμπραχαμ και η Σορ στρέφονται σε ανθρώπους που γνώριζαν τον συγκεκριμένο μηχανισμό από μέσα. Στην ταινία μιλούν, με αλλοιωμένα χαρακτηριστικά και φωνές, 24 Ισραηλινοί στρατιώτες και στελέχη των υπηρεσιών πληροφοριών, οι οποίοι διατηρούν την ανωνυμία τους και περιγράφουν τα συστήματα παρακολούθησης, συλλογής πληροφοριών και επιλογής στόχων που χρησιμοποιήθηκαν στη Γάζα. Πολλές από αυτές τις συνεντεύξεις γυρίστηκαν κρυφά, τη νύχτα, σε ταράτσες του Τελ Αβίβ.

Από αυτόν τον μηχανισμό προέρχεται και ο τίτλος της ταινίας. Το «NAZA» είναι ακρωνύμιο που χρησιμοποιείται στις ισραηλινές υπηρεσίες πληροφοριών για να δηλώσει τον αριθμό των αμάχων που εκτιμάται ότι μπορεί να σκοτωθούν σε ένα αεροπορικό πλήγμα. Εκεί βρίσκεται και ένα από τα πιο σκληρά σημεία του ντοκιμαντέρ, στον τρόπο με τον οποίο ανθρώπινες ζωές μετατρέπονται σε αριθμούς μέσα σε μια διαδικασία που περιλαμβάνει παρακολούθηση, συλλογή δεδομένων, τεχνητή νοημοσύνη, στρατιωτικές εγκρίσεις και τελικά την απόφαση για ένα χτύπημα.

Μέσα από τις μαρτυρίες ανθρώπων που συμμετείχαν σε διαφορετικά στάδια αυτής της διαδικασίας, το «NAZA» εξετάζει κατά πόσο τα όρια για τις πιθανές απώλειες αμάχων μεταβλήθηκαν δραματικά κατά τη διάρκεια του πολέμου στη Γάζα. Ανάμεσα στα περιστατικά που παρουσιάζει βρίσκεται και μαρτυρία σύμφωνα με την οποία εξετάστηκε πλήγμα εναντίον στελέχους της Χαμάς, παρότι οι εκτιμώμενες απώλειες αμάχων έφταναν τις εκατοντάδες.

Περισσότερες από 100 πηγές πίσω από την έρευνα

Ένα από τα βασικά επιχειρήματα που χρησιμοποιήθηκαν εναντίον του ντοκιμαντέρ αφορά την ανωνυμία των ανθρώπων που εμφανίζονται σε αυτό. Ο ισραηλινός στρατός αμφισβήτησε δημόσια το «NAZA», κάνοντας λόγο για σοβαρά πραγματολογικά λάθη και υποστηρίζοντας ότι οι 24 άνθρωποι που μιλούν στην ταινία είχαν περιορισμένη γνώση της συνολικής διαδικασίας έγκρισης των στόχων. Η ομάδα της ταινίας απάντησε αποκαλύπτοντας κάτι που μέχρι τότε ήταν λιγότερο γνωστό. Οι 24 άνθρωποι της ταινίας αποτελούν μόνο ένα μέρος της έρευνας.

Σύμφωνα με τον Guardian, οι δημιουργοί και οι δημοσιογραφικές ομάδες που εργάστηκαν πάνω στο υλικό έχουν μιλήσει τα τελευταία τρία χρόνια με περισσότερες από 100 πηγές που γνωρίζουν τα συστήματα του ισραηλινού στρατού στη Γάζα. Ανάμεσά τους βρίσκονται και υψηλόβαθμα στελέχη που είχαν άμεση συμμετοχή στην έγκριση πληγμάτων. Η διασταύρωση των μαρτυριών, σύμφωνα με τους παραγωγούς, περιλάμβανε διαβαθμισμένα έγγραφα που διέρρευσαν, έλεγχο συγκεκριμένων επιθέσεων και επιβεβαίωση από πρόσθετες εμπιστευτικές δημοσιογραφικές πηγές.

Ο ισραηλινός στρατός, από την πλευρά του, επιμένει ότι οι κανόνες εμπλοκής προβλέπουν διάκριση ανάμεσα σε μαχητές και αμάχους και υποχρεώνουν τους διοικητές να λαμβάνουν μέτρα για τον περιορισμό των απωλειών στον άμαχο πληθυσμό. Αναγνωρίζει τη χρήση συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης για την πρόταση πιθανών στόχων, υποστηρίζει, ωστόσο, ότι η τελική απόφαση για κάθε πλήγμα και για τον κίνδυνο απωλειών λαμβάνεται από αξιωματικούς. Παράλληλα έχει απορρίψει τον ισχυρισμό ότι εγκρίθηκε πλήγμα με αναμενόμενες 500 απώλειες αμάχων για έναν στόχο της Χαμάς. 

Από το χειροκρότημα της Βενετίας στις απειλές

Ο Γιουβάλ Άμπραχαμ και η Ρέιτσελ Σορ δεν εμφανίστηκαν ξαφνικά με το «NAZA». Είναι δύο από τους τέσσερις δημιουργούς του βραβευμένου με Όσκαρ ντοκιμαντέρ «Καμιά άλλη γη» («No Other Land»), μαζί με τους Μπασέλ Άντρα και Χαμντάν Μπαλάλ. Η νέα τους ταινία έκανε πρεμιέρα στο Φεστιβάλ Βενετίας, όπου απέσπασε το ειδικό βραβείο της επιτροπής και χειροκροτήθηκε όρθια για περίπου 25 λεπτά, επίδοση που καταγράφηκε ως ρεκόρ για τη διοργάνωση.

Στο Ισραήλ η υποδοχή ήταν τελείως διαφορετική. Οι δύο δημιουργοί βρέθηκαν στο επίκεντρο σκληρής πολιτικής επίθεσης. Ο υπουργός Πολιτισμού Μίκι Ζοχάρ ζήτησε να τους αφαιρεθεί η ισραηλινή υπηκοότητα, ενώ ο Μπενιαμίν Νετανιάχου ανακοίνωσε πρόθεση προώθησης νομοθεσίας που θα επιτρέπει την αφαίρεση υπηκοότητας από ανθρώπους που, κατά τη διατύπωσή του, «δυσφημούν» στρατιώτες του ισραηλινού στρατού. Οι επιθέσεις έφτασαν πολύ πιο μακριά από τις πολιτικές δηλώσεις.

Ακροδεξιοί ακτιβιστές συγκεντρώθηκαν έξω από το σπίτι των γονιών της Ρέιτσελ Σορ, ενώ σε μηνύματα που κυκλοφόρησαν υπήρχαν ακόμη και εκκλήσεις για βία. Δημοσιεύματα έχουν επίσης καταγράψει απειλές κατά των δύο δημιουργών και των οικογενειών τους, καθώς και προσπάθειες εντοπισμού του Άμπραχαμ κατά την επιστροφή του στο Ισραήλ.

Γεμάτες αίθουσες και στην Ελλάδα

Η μεγάλη συζήτηση γύρω από το «NAZA» δεν περιορίζεται στο εξωτερικό. Από τις πρώτες ημέρες κυκλοφορίας του, στην Ελλάδα, το ντοκιμαντέρ έδειξε ότι μπορεί να κινητοποιήσει ένα κοινό πολύ μεγαλύτερο από εκείνο που συνήθως ακολουθεί μια τέτοια κινηματογραφική πρόταση.

Το πρώτο τετραήμερο, από την 1η έως τις 4 Οκτωβρίου, έκοψε 2.122 εισιτήρια από μόλις τέσσερις αίθουσες, οι οποίες ήταν γεμάτες, και βρέθηκε στη 11η θέση του ελληνικού box office. Η δυναμική του συνεχίζεται και τις επόμενες ημέρες, καθώς σήμερα, 6 Οκτωβρίου, οι προβολές των 18:00 και 22:30 στο Cinobo Όπερα εμφανίζονται sold out. Παράλληλα, η παρουσία της ταινίας στη χώρα μας επεκτείνεται και πέρα από την κανονική κινηματογραφική διανομή, αφού το «NAZA» θα προβληθεί και στο 14ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων, προσθέτοντας ακόμη έναν σημαντικό σταθμό στην ελληνική πορεία του.

Ακόμη πιο εντυπωσιακά είναι τα νούμερα και στην Ιταλία. Εκεί το «NAZA» άνοιξε στην πρώτη θέση του box office και μέσα στις δύο πρώτες ημέρες έφτασε περίπου το 1,1 εκατ. ευρώ σε εισπράξεις, ξεπερνώντας ακόμη και την επανακυκλοφορία του «Avengers: Endgame – Encore». Η αρχική κυκλοφορία του είχε προγραμματιστεί για μόλις τρεις ημέρες, η προσέλευση όμως και τα συνεχόμενα sold out οδήγησαν περισσότερους από 150 κινηματογράφους να παρατείνουν τις προβολές.