Vegans μετά το hype - Τραμπ και υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα φρενάρουν τον βιγκανισμό;

Το πιθανότερο είναι πως ούτε ο Βρετανός υπέρμαχος των δικαιωμάτων των ζώων Donald Watson, παρά την αισιοδοξία που τον διέκρινε τον Νοέμβριο του 1944, όταν πρότεινε το ακρωνύμιο vegan (βίγκαν) σε λιγοστούς ομοϊδεάτες του, δεν μπορούσε να φανταστεί πως o «Economist» θα ανακήρυσσε το 2019 «Year of the Vegan». Το διεθνούς εμβέλειας βρετανικό οικονομικοπολιτικό περιοδικό προέβλεπε τότε την επερχόμενη «έκρηξη» του βιγκανισμού βασισμένο στο αυξανόμενο ενδιαφέρον των Millennials και της GenZ για τη χορτοφαγική διατροφή, τη μεγάλη απήχηση vegan συνταγών και vegan lifestyle στα σόσιαλ μίντια, την αλματώδη ανάπτυξη φυτικών εναλλακτικών προϊόντων, ακόμη και για το ίδιο το κρέας, και την είσοδο κολοσσών των σούπερ μάρκετ και του fast food στη no-meat αγορά. 

Τότε που η αποχή από το κρέας «ήταν το μέλλον»

Αγορά και οικονομία σηματοδοτούσαν μια εν εξελίξει διατροφική μετατόπιση, η οποία συμπαρέσερνε μαζί της celebrities, chefs, διαιτολόγους και πάσης φύσεως influencers –όλοι τους εκτός εισαγωγικών. Ήταν η στιγμή που ο βιγκανισμός από περιθωριακό κίνημα κάποιων «γραφικών ακτιβιστών» γινόταν mainstream τάση. Οι επικοί καβγάδες ανάμεσα σε πολωμένα διαδικτυακά τρολ δύσκολα επισκίαζαν το γεγονός ότι η αυτή η μυστήρια για την πλειονότητα διατροφική (και όχι μόνο) επιλογή είχε κάποιες «άβολες αλήθειες» με το μέρος της: εμφανιζόταν απείρως φιλικότερη στην ανθρώπινη υγεία και το φυσικό περιβάλλον και πολύ πιο συμπονετική απέναντι στα ζώα και τις συνθήκες εκτροφής και διαβίωσής τους. Ακόμη και το Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ των ελίτ καλούσε τον Γενάρη του 2019 σε στροφή προς φυτικές πηγές πρωτεϊνών, υποστηρίζοντας πως «η αποχή από το κρέας θα απέτρεπε εκατομμύρια μάταιους θανάτους», ενώ την ίδια εποχή έρευνες με επικεφαλής του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης συμπέραιναν ότι «η ανθρωπότητα θα έπρεπε να περικόψει κατά 90% την κατανάλωση κρέατος, αν ήθελε να αποφύγει την επιδείνωση της κλιματικής αλλαγής στο μέλλον». Μια διατροφική επανάσταση έμοιαζε πιο αναγκαία από ποτέ -και αρκετοί την καλωσόριζαν.

Ο βιγκανισμός επτά χρόνια μετά το ορόσημο του 2019

Τα πράγματα δεν κύλησαν τελικά ακριβώς έτσι. Μια σειρά από άρθρα των τελευταίων μηνών που βλέπουν το φως της δημοσιότητας σε Βρετανία, ιστορική «έδρα» του vegan κινήματος, και ΗΠΑ, παραδοσιακός trendsetter του πλανήτη, εντοπίζουν σήμερα στον βιγκανισμό και στην αγορά του έντονα σημάδια «κόπωσης». Καταγράφουν σερί από λουκέτα σε vegan εστιατόρια, μειωμένη διαφήμιση σε plant-based προϊόντα, αθόρυβη απόσυρση vegan πιάτων που κάποτε είχαν ενταχθεί πανηγυρικά σε μενού, πτώση πωλήσεων στις plant-besed παραλλαγές κρεατικών/τυροκομικών, επιστροφή των σεφ υψηλού προφίλ στις ζωικές πρωτεΐνες –όπως o Daniel Humm του «Eleven Madison Park», πάλαι ποτέ μοναδικού vegan restaurant με 3 αστέρια Michelin, που πλέον σερβίρει επιλεκτικά και κρέας ή ψάρι–, διακριτική ή όχι και τόσο διακριτική στροφή διασημοτήτων όπως η Beyonce,  η Serena Williams, η Jenna Ortega, η Miley Cyrus από τη σκληρή χορτοφαγία σε «μεικτές» διατροφές.

Επιστροφή στο κρέας; Ο τραμπισμός, τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα και η ανάποδη πυραμίδα των Αμερικανών

«Η φυτική διατροφή υποτίθεται ότι ήταν το μέλλον. Ύστερα το κρέας επέστρεψε με ορμή» σχολιάζει το New York Magazine, παραθέτοντας σειρά μάλλον αποκαρδιωτικών για τη vegan αγορά στοιχείων, αλλά και για την αύξηση της κατανάλωσης κρέατος μετά την πανδημία στις ΗΠΑ. Πώς το ερμηνεύουν; Πέρα από τα ήδη γνωστά ζητήματα που παραδοσιακά θεωρείται πως «αποτρέπουν» τον κόσμο από την απόλυτη χορτοφαγία (σύνθετοι διατροφικοί κανόνες, ώστε να είναι ισορροπημένη, αυστηροί περιορισμοί, προσωπική κόπωση από το καθημερινό, «ειδικό» μαγείρεμα, ακρίβεια σε vegan σνακ και έτοιμα γεύματα) στο κάδρο πλέον εισβάλλουν και μάλλον απρόσμενες συνιστώσες. Όπως ότι οι ιδεολογικοπολιτικές θέσεις επηρεάζουν τις διατροφικές στάσεις των κοινωνιών –έρευνα καταδεικνύει ότι οι άνθρωποι με συντηρητικές πολιτικές απόψεις έχουν μεγαλύτερες πιθανότητες να εγκαταλείψουν μια χορτοφαγική διατροφή και να επιστρέψουν στην κατανάλωση κρέατος, απ' όσους προσέγγισαν τον βιγκανισμό για λόγους ιδεολογικούς, ηθικής και δικαιοσύνης. Σε μια εποχή που ο αυξανόμενος συντηρητισμός και απ’ τις δυο μεριές του Ατλαντικού βαφτίζει «woke» ακόμη και το «να σου αρέσει το αβοκάντο», όπως με χιούμορ σχολιάζει ο Τζόναθαν Κόου, και η «μάτσο» σλανγκ αποκαλεί κοροϊδευτικά «soy boys» (αγόρια της σόγιας) ό,τι δεν χωρά στα στερεότυπά της περί αρρενωπότητας, είναι εξαιρετικά πιθανό να αποδεκατίζεται ένα διατροφικό (και όχι μόνο) ρεύμα από κόσμο που οδηγήθηκε εκεί απλά «επειδή ήταν τρεντ». Επιπλέον, όταν η Αμερική του προέδρου Τραμπ (γνωστού συν τοις άλλοις για τη στάση του απέναντι στην κλιματική αλλαγή) και του αντιεμβολιαστή υπουργού Υγείας Κέννεντι λανσάρoντας τις νέες οδηγίες σωστής διατροφής 2025-2030, προβάλλει την μπριζόλα στην κορφή της νέας διατροφικής πυραμίδας (γυρίζοντας τη γνωστή μας σχεδόν μεσογειακή πυραμίδα απ’ την ανάποδη), είναι πολύ πιθανό να εγκαταλείψουν τον βιγκανισμό και εκείνοι που στράφηκαν σε αυτόν για να βελτιώσουν την υγεία τους. Άλλωστε το έδαφος μοιάζει ήδη στρωμένο, καθώς η τεράστια γκάμα βιομηχανικών τροφίμων που εμφανίστηκαν ως φυτικές εναλλακτικές για τυριά, βούτυρα, αλλαντικά, μπέργκερ και λουκάνικα, έχουν ήδη πλήξει την «πράσινη» εικόνα του vegan τραπεζιού στα μάτια των πολλών, καθώς πλέον φαντάζει πιο «ανθυγιεινό» και από ένα στοιχειωδώς προσεγμένο συμβατικό τραπέζι. 

Με τα παραπάνω ως δεδομένα προσκαλέσαμε ανθρώπους που με τον έναν ή τον άλλον τρόπο σχετίζονται με τον βιγκανισμό, τη διατροφή ή/και τον αγώνα για τα δικαιώματα των ζώων στην Ελλάδα ζητώντας τους ένα σύντομο σχόλιο.

Έφη Αχτσιόγλου: Στην εποχή του τραμπισμού ό,τι ενέχει αλληλεγγύη και κατανόηση καταγγέλλεται ως woke

Για την  Έφη Αχτσιόγλου η χορτοφαγία δεν είναι απλώς μια διατροφική τάση, είναι μια στάση ηθική. «Η επιλογή να μην καταναλώνει κανείς ζωικές τροφές θεωρείται από κάποιους μια ιδιαιτερότητα –μια φάση (εξού και μας εντάσσουν σε αυτούς που η αργκό αποκαλεί «φασαίους»). Για μένα είναι απόκριση σε μια ηθική επιταγή αποδοχής του άλλου ως ακριβώς αυτό που είναι: άλλο. Άλλο με συνείδηση εαυτού. Προφανώς μη ανθρώπινη συνείδηση, σύμφωνοι, αλλά πάντως με μια κάποια συνείδηση εαυτού» λέει στο ethnos.gr η πρώην υπουργός Εργασίας και σημερινή βουλεύτρια της Νέας Αριστεράς, που στράφηκε στο βιγκανισμό το 2019. Και συνεχίζει: «Η επιλογή της χορτοφαγίας απορρέει από τη συνεχή προσπάθεια να μπούμε στη θέση του άλλου, να δούμε τον κόσμο μέσα από τα δικά του μάτια, να νιώσουμε τον δικό του πόνο. Υπ’ αυτό το πρίσμα, πράγματι, βιγκανισμός και τραμπισμός δεν πάνε μαζί. Όσο ενισχύεται ο δεύτερος, θα μειώνεται η επιρροή του πρώτου» εκτιμά η κ. Αχτσιόγλου και εξηγεί: «Όταν ο mainstream πολιτικός λόγος αποθεώνει τη βία και τη ματσίλα, τότε ο χώρος για ενσυναίσθηση περιορίζεται. Όταν η γυμνή ισχύς τείνει να παίρνει τη θέση ηθικών (αλλά και νομικών και πολιτικών) κανόνων, που ρυθμίζουν τον κοινωνικό δεσμό, τότε ο χώρος για ευαισθησία απέναντι στο διαφορετικό, στο άλλο, μειώνεται. Και αν μειώνεται η ευαισθησία απέναντι σε ανθρώπινα όντα, φανταστείτε πόσο συρρικνώνεται για τις μη ανθρώπινες μορφές ζωής. Στην εποχή του τραμπισμού οτιδήποτε ενέχει πλέον αλληλεγγύη και κατανόηση καταγγέλλεται ως woke. Ας είναι. Ακριβώς αυτή η σχέση αντιστροφής αναλογίας (τραμπισμού και ενσυναίσθησης) είναι που υπογραμμίζει και την πολιτική σημασία αυτής της ηθικής επιταγής, όχι μόνο απέναντι στο σχετικά διαφορετικό (έναν άλλον άνθρωπο, δηλαδή), αλλά και απέναντι στο ριζικά άλλο (δηλαδή, ένα ζώο)».

Πέτρος Κατσάκος: Η μπριζόλα μπορεί να λειτουργεί ως meme στον πολιτιστικό πόλεμο, αλλά οι κοινωνίες δεν τρώνε με βάση τα memes

Ο δημοσιογράφος Πέτρος Κατσάκος, και συγγραφέας του βιβλίου «Ιστορίες χωρίς φωνή» (εκδόσεις Οκτάνα), θεωρεί δεδομένο ότι η συζήτηση για τη χορτοφαγία και τον βιγκανισμό δεν μπορεί πλέον να αποκοπεί από τον ευρύτερο πολιτισμικό πόλεμο που διατρέχει Ευρώπη και ΗΠΑ. Η λεγόμενη «τραμποποίηση» της δημόσιας σφαίρας δεν περιορίζεται, για τον κ. Κατσάκο, μόνο στην πολιτική, αλλά μέσω του Αμερικανού προέδρου και του υπουργού Υγείας του αγγίζει και κάτι φαινομενικά απλούστερο, όπως το φαγητό. «Ο “τραμπισμός” παρουσιάζει την μπριζόλα και το παραδοσιακό fast food ως σύμβολα “κανονικότητας”, ανδρισμού και αντίστασης στη “woke ατζέντα”, ενώ η χορτοφαγία βαφτίζεται ελιτίστικη, ηθικολογική και “μόδα των προοδευτικών”» σημειώνει ο ίδιος, τονίζοντας ωστόσο ότι η σύγκρουση αυτή αφορά περισσότερο το επίπεδο των συμβολισμών παρά την πραγματική διατροφική συμπεριφορά. «Πράγματι, ο αυστηρός βιγκανισμός ως ταυτότητα δείχνει σημάδια κόπωσης, όχι μόνο λόγω πολιτικής πόλωσης, αλλά και εξαιτίας οικονομικού κόστους, κοινωνικής πίεσης και υπερφόρτωσης ηθικών απαιτήσεων. Εκεί που κάποτε υπήρχε ακτιβιστικός ζήλος, σήμερα παρατηρείται σιωπή ή υποχώρηση. Όχι όμως και μαζική επιστροφή στο να τρώμε ζώα. Οι περισσότεροι άνθρωποι τρώνε λιγότερα ζώα από ό,τι πριν δέκα ή είκοσι χρόνια, επιλέγουν φυτικά γεύματα χωρίς να τα φορτίζουν ιδεολογικά και αντιμετωπίζουν τη διατροφή περισσότερο ως ζήτημα υγείας, τιμής και ευκολίας. Το plant-based ενσωματώνεται στην κανονικότητα, παρότι ο βιγκανισμός ως «ηθική διατροφή» αποδυναμώνεται. Με άλλα λόγια, η συντηρητικοποίηση δεν εξαφανίζει τη χορτοφαγία, απλώς την απογυμνώνει από τον πολιτισμικό της ρόλο ως προοδευτικό σύμβολο. Η μπριζόλα μπορεί να λειτουργεί ως meme στον culture war, αλλά οι κοινωνίες δεν τρώνε με βάση τα memes. Τρώνε με βάση το πορτοφόλι τους, την υγεία τους και τις καθημερινές τους ανάγκες. Και υπό αυτό το πρίσμα, η μείωση της κατανάλωσης ζώων φαίνεται πως ήρθε για να μείνει».

Πάνος Χαλόφτης: Η αποσπασματική ανάλυση δεικτών και αριθμών δεν μπορεί να αποδώσει το εύρος ενός κοινωνικού κινήματος

Μια ηθική στάση ζωής με στόχο την παύση της εκμετάλλευσης και της σκληρότητας απέναντι στα ζώα είναι ο βιγκανισμός και για τον Πάνο Χαλόφτη. Μιλώντας στο ethnos.gr o συνιδρυτής της Vegan Life, για την οποία ο βιγκανισμός είναι κίνημα κοινωνικής δικαιοσύνης και όχι τάση, υποστηρίζει ότι στο Vegan Life Festival, το μεγαλύτερο vegan event της χώρας, τα τελευταία χρόνια το ενδιαφέρον τόσο του κοινού όσο και του επιχειρηματικού κόσμου παραμένει σταθερά υψηλό. «Η αποσπασματική ανάλυση δεικτών και αριθμών μπορεί να αποτυπώνει επιμέρους μεταβολές στην αγορά, δεν μπορεί όμως να αποδώσει το εύρος και το βάθος ενός κοινωνικού κινήματος» εκτιμά ο ίδιος, που βλέπει όλο και περισσότερους ανθρώπους να επιθυμούν την εμπλοκή στις δράσεις τους. Κατά τη γνώμη του κ. Χαλόφτη «η συντηρητικοποίηση των πολιτικών και του δημόσιου πολιτικού λόγου δεν απειλεί την ουσία του βιγκανισμού, μπορεί, ωστόσο, να επηρεάσει το πλαίσιο μέσα στο οποίο διεξάγεται η δημόσια συζήτηση, ευνοώντας απλουστεύσεις, ιδεολογικές ταμπέλες και φαινόμενα παραπληροφόρησης». «Για το λόγο αυτό η ανάγκη για ουσιαστική εκπαίδευση καθίσταται πιο κρίσιμη από ποτέ» καταλήγει, θεωρώντας ότι η μετάδοση επιστημονικά τεκμηριωμένης πληροφόρησης και γνώσης είναι δυνατόν να υπάρξει ευαισθητοποίηση και πρόοδος «ανεξάρτητα από τις εκάστοτε πολιτικές συγκυρίες».

Αλίκη Πανοπούλου: Στο παρασκήνιο των διατροφικών αλλαγών καραδοκούν κάθε φορά οι βιομηχανίες τροφίμων και φαρμάκων

Για την κ. Αλίκη Πανοπούλου, σύμβουλο διατροφής, η αντιστροφή της μεσογειακής πυραμίδας από το Αμερικανικό υπουργείο Υγείας δεν σηματοδοτεί τόσο ένα κάλεσμα για «επιστροφή στο κρέας» όσο μια προτροπή προς τους Αμερικανούς, που παλεύουν με την παχυσαρκία, για «επιστροφή στα πλήρη, ανεπεξέργαστα τρόφιμα» και αποχή από την κατανάλωση πολυεπεξεργασμένων υδατανθράκων και λάιτ προϊόντων.

«Αυτά τα σαράντα χρόνια που βρίσκομαι στο χώρο της διατροφής, παρακολουθώ τάσεις να έρχονται, τάσεις να φεύγουν, οδηγίες να εκδίδονται, οδηγίες να αποσύρονται, φάρμακα να εμφανίζονται, φάρμακα να εξαφανίζονται, και τα προβλήματα, που όλα αυτά υποτίθεται ότι θα αντιμετώπιζαν, να παραμένουν άλυτα: παχυσαρκία, καρδιαγγειακά νοσήματα, μεταβολικό σύνδρομο, ινσουλινοαντίσταση, καρκίνος. Στο δε παρασκήνιο των αλλαγών να καραδοκούν κάθε φορά οι βιομηχανίες τροφίμων και φαρμάκων, είτε για να “μας αδυνατίσουν” είτε για να “μας θεραπεύσουν”» λέει η κ. Πανοπούλου στο ethnos.gr και εξηγεί: «Εμφανίστηκαν διατροφές που ενοχοποιούσαν τα κορεσμένα λιπαρά, με αποτέλεσμα να προωθηθούν τα σπορέλαια, οι φυτικές μαργαρίνες, τα light γαλακτοκομικά και τυροκομικά. Εμφανίστηκαν φάρμακα για το αδυνάτισμα, που έκαναν θραύση, και μετά απαγορεύτηκαν γιατί έβλαπταν αλλού. Εμφανίστηκαν άλλες διατροφές, όπως η keto, που ζητούσε υψηλά ποσοστά λίπους και πρωτεΐνης και ελάχιστους υδατάνθρακες, και άνοιξαν κι αυτές ολόκληρη κατηγορία προϊόντων. Εξαπλώθηκαν η μεσογειακή διατροφή, που βασιζόταν στους υδατάνθρακες, και ο βιγκανισμός, που επίτασσε μηδενικό ποσοστό ζωικής πρωτεΐνης, αλλά μαζί τους αυξήθηκε η κατανάλωση υπερεπεξεργασμένων υδατανθράκων με τη μορφή φλέικς, μπαρών δημητριακών, συσκευασμένου ψωμιού, ή φυτικών υποκατάστατων του τυριού, του γιαουρτιού, του κρέατος κ.λπ.». λέει χαρακτηριστικά και καταλήγει: «Οι Αμερικάνοι νομίζω ότι πιάνονται ακριβώς από εκεί και προτείνουν τη νέα αντίστροφη πυραμίδα προκειμένου να στρέψουν τον κόσμο τους στις φυσικές, ανεπεξέργαστες, πλήρεις τροφές, μήπως καταφέρουν να μειώσουν τους υψηλούς δείκτες παχυσαρκίας και των συνεπακόλουθων νοσημάτων. Έχουμε δει άλλωστε ότι μόλις εξαλείψεις συντηρητικά, βελτιωτικά, διογκωτικές ύλες, χρωστικές ουσίες, παράγοντες που δημιουργούν φλεγμονή, βλέπεις και βελτίωση στα αυτοάνοσα νοσήματα και δημιουργείς κορεσμό, που μειώνει τις υπερφαγίες, ρυθμίζει την ινσουλίνη και οδηγεί σε αδυνάτισμα».

Ίσως, τελικά, το ερώτημα δεν είναι «που χάθηκαν οι vegans», όπως αναρωτιούνται τα ξένα δημοσιεύματα, αλλά αν τελείωσε μια συγκεκριμένη φάση του βιγκανισμού: εκείνη που τον ήθελε ταυτόχρονα διατροφική τάση, ηθική στάση, επιδραστικό κίνημα, πολιτισμικό σύμβολο, εποχική μόδα και καταναλωτικό προϊόν. Το hype μπορεί να ξεφουσκώνει, η αγορά να αναπροσαρμόζεται και ο δημόσιος λόγος να γίνεται πιο εχθρικός απέναντι σε ό,τι καλεί για ενσυναίσθηση ή αλληλεγγύη, αυτό όμως δεν σημαίνει ότι εξαφανίζονται οι πρακτικές, οι ανησυχίες, οι έρευνες και τα ερωτήματα που έφεραν τον βιγκανισμό σε πρώτο χρόνο στο προσκήνιο. Ερωτήματα που ακόμη αναζητούν απαντήσεις.