400 ευρώ τον χρόνο στα σκουπίδια: Οι 3 λόγοι που πετάμε το φαγητό και οι καταναλωτικές παγίδες

Την ώρα που η κλιματική κρίση εντείνεται και το κόστος διαβίωσης πιέζει ασφυκτικά τους οικογενειακούς προϋπολογισμούς, εκατομμύρια τόνοι βρώσιμων τροφίμων καταλήγουν καθημερινά στα σκουπίδια των ευρωπαϊκών νοικοκυριών. Μια νέα ανάλυση αποκαλύπτει το μέγεθος της κατασπατάλησης πόρων στην Ευρώπη και χαρτογραφεί τις καταναλωτικές συνήθειες που διογκώνουν το πρόβλημα.

Σύμφωνα με την έρευνα που έφερε στο φως το theconversation.com, η Ευρώπη σπαταλά τεράστιες ποσότητες τροφίμων, τη στιγμή που εκατομμύρια άνθρωποι σε όλο τον κόσμο έρχονται αντιμέτωποι με το φάσμα της πείνας. Οι γεωπολιτικές αναταράξεις στην Ουκρανία και τη Μέση Ανατολή έχουν προκαλέσει σοβαρούς κινδύνους στις εφοδιαστικές αλυσίδες, ενώ η συνεχιζόμενη κρίση ακρίβειας οδηγεί πολλές οικογένειες σε οικονομικό αδιέξοδο.

Οι κίνδυνοι για την επισιτιστική ασφάλεια αναμένεται να αυξηθούν κατακόρυφα

Χωρίς την άμεση ενίσχυση της περιβαλλοντικής βιωσιμότητας, τη θωράκιση της εφοδιαστικής αλυσίδας και τη διασφάλιση προσιτών τιμών για τον καταναλωτή, οι κίνδυνοι για την επισιτιστική ασφάλεια αναμένεται να αυξηθούν κατακόρυφα. Παρά ταύτα, τα νοικοκυριά εξακολουθούν να απορρίπτουν τεράστιες ποσότητες φαγητού που θα μπορούσαν να έχουν καταναλωθεί. Η πρακτική αυτή δεν αποτελεί απλώς μια ανεύθυνη σπατάλη, αλλά μεταφράζεται σε χαμένες θερμίδες, απώλεια χρημάτων και επιβάρυνση του περιβαλλοντικού αποτυπώματος.

Η πρόσφατη ανάλυση ερευνητικής ομάδας για τα ευρωπαϊκά νοικοκυριά δείχνει ότι αναλογούν περισσότερα από 70 κιλά απορριμμάτων τροφίμων ανά άτομο ετησίως. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς τους, οι οποίοι βασίζονται στον μέσο όρο σπατάλης τροφίμων στην ΕΕ και το Ηνωμένο Βασίλειο σε συνάρτηση με τα τρέχοντα πληθυσμιακά δεδομένα, εκτιμάται ότι το 2025 χάθηκαν 69 εκατομμύρια τόνοι τροφίμων στην ευρωπαϊκή ήπειρο και τη Βρετανία. Το φαινόμενο, βέβαια, είναι παγκόσμιο: το 2022 -το τελευταίο έτος για το οποίο υπάρχουν επίσημα στοιχεία- τα νοικοκυριά, το λιανεμπόριο και ο κλάδος της εστίασης σπατάλησαν συνολικά 1,052 δισεκατομμύρια τόνους τροφίμων σε όλο τον πλανήτη.

Βάσει στοιχείων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, μια τετραμελής οικογένεια θα μπορούσε να εξοικονομήσει περίπου 400 ευρώ (346 λίρες) ετησίως, εάν περιόριζε τα τρόφιμα που καταλήγουν στα σκουπίδια. Το ζήτημα, ωστόσο, δεν είναι αμιγώς οικονομικό. Οι βασικές αιτίες του προβλήματος εντοπίζονται στην ελλιπή ενημέρωση, στις υπερβολικές ανησυχίες για την ασφάλεια των προϊόντων που θεωρούνται αλλοιωμένα, καθώς και στροφή προς τις έτοιμες λύσεις διατροφής που υπαγορεύει ο σύγχρονος τρόπος ζωής.

Ακολουθούν οι κυριότεροι λόγοι για τους οποίους οι Ευρωπαίοι πετάνε στα σκουπίδια το φαγητό τους, καθώς και οι ενδεδειγμένες λύσεις για την αναστροφή της κατάστασης.

Αγορές: Γιατί ψωνίζουμε περισσότερα από όσα καταναλώνουμε

Οι εμπορικές προσφορές και οι ψυχολογικοί παράγοντες που οδηγούν σε αγορές πανικού ωθούν τους καταναλωτές στην υπερκατανάλωση. Προωθητικές ενέργειες όπως «τριπλάσια ποσότητα στην τιμή των δύο» ή «ένα συν ένα δώρο» παρασύρουν τους αγοραστές στο να γεμίζουν το καλάθι τους με προϊόντα που δεν χρειάζονται. Η πίεση χρόνου κατά την επίσκεψη στο σούπερ μάρκετ και το να ψωνίζει κανείς με άδειο στομάχι επιτείνουν το πρόβλημα. Η έρευνα αυτή αποδεικνύει ότι ο σωστός προγραμματισμός είναι καθοριστικός: όσοι ελέγχουν τα αποθέματα του ψυγείου τους και χρησιμοποιούν λίστα αγορών καταγράφουν σημαντικά μικρότερες απώλειες.

Παράλληλα, η στρατηγική των καταστημάτων λιανικής παίζει τον δικό της ρόλο. Οι μεγάλες, οικογενειακές συσκευασίες και η έλλειψη εναλλακτικών για μικρότερες μερίδες αναγκάζουν τα μονομελή νοικοκυριά να αγοράζουν ποσότητες που είναι αδύνατον να καταναλώσουν έγκαιρα. Οι μειώσεις τιμών σε προϊόντα που πλησιάζουν στην ημερομηνία λήξης τους σαφώς βοηθούν, αλλά μόνο στην περίπτωση που οι καταναλωτές έχουν μεριμνήσει για την άμεση αξιοποίηση ή την κατάψυξή τους. Οι «έμμεσες παροτρύνσεις» από την πλευρά των σούπερ μάρκετ οφείλουν να συνοδεύονται από πρακτικά εργαλεία διαχείρισης για το σπίτι και να μην αφήνονται στην τύχη.

Όταν τα προϊόντα φτάσουν πλέον στο σπίτι, η καθημερινή διαχείρισή τους κρίνει αν θα καταναλωθούν ή θα απορριφθούν. Η ασάφεια γύρω από τις αναγραφόμενες ημερομηνίες αποτελεί βασική αιτία σπατάλης. Μεγάλη μερίδα των καταναλωτών εκλαμβάνει την ένδειξη «ανάλωση κατά προτίμηση πριν από» ως αυστηρό ορόσημο για την ασφάλεια της υγείας του. Κατά συνέπεια, πετάνε τρόφιμα για να εκμηδενίσουν τον κίνδυνο τροφικής δηλητηρίασης, καθώς ο φόβος αυτός αποδεικνύεται ισχυρότερος από τις ενοχές για τη σπατάλη. Η απλή και ξεκάθαρη σήμανση στις συσκευασίες θα μπορούσε να μειώσει άμεσα τον όγκο των απορριμμάτων.

Εξίσου σημαντικές είναι και οι δεξιότητες στη συντήρηση των τροφίμων. Η αξιοποίηση της κατάψυξης, το μαγείρεμα μεγαλύτερων ποσοτήτων για αποθήκευση και η εφαρμογή της πρακτικής «κατανάλωση κατά σειρά προτεραιότητας των παλαιότερων αποθεμάτων» περιορίζουν δραματικά την αλλοίωση των πρώτων υλών. Είναι ενδεικτικό ότι τα κατεψυγμένα προϊόντα παρουσιάζουν πολύ μικρότερα ποσοστά σπατάλης σε σχέση με τα φρέσκα. Η εκπαίδευση του κοινού σε βασικές τεχνικές αποθήκευσης και γρήγορης συντήρησης αποτελεί μια λύση υψηλής αποτελεσματικότητας και εξαιρετικά χαμηλού κόστους.

Ο προγραμματισμός των γευμάτων αποδεικνύεται συχνά δύσκολη υπόθεση, καθώς οι απαιτητικοί ρυθμοί της καθημερινότητας αναγκάζουν τους ανθρώπους να γευματίζουν βιαστικά, στρέφοντάς τους στα έτοιμα γεύματα. Αυτή η κουλτούρα της ευκολίας διογκώνει τον όγκο των απορριμμάτων. Επιπλέον, οι κοινωνικές συμβάσεις ενθαρρύνουν την υπερβολή, η φιλοξενία, η ευγένεια και η επιθυμία για παροχή ποικιλίας οδηγούν τα νοικοκυριά στο να μαγειρεύουν πολύ περισσότερο από όσο χρειάζεται. Σε συγκεκριμένες κουλτούρες, η αφθονία στο τραπέζι είναι συνώνυμο της φροντίδας -με αποτέλεσμα μεγάλες ποσότητες φαγητού να μένουν τελικά ανέγγιχτες στο πιάτο.

Το επίπεδο του εισοδήματος δεν αρκεί από μόνο του για να ερμηνεύσει το φαινόμενο. Η παρούσα μελέτη δεν έδειξε κάποια γραμμική συσχέτιση ανάμεσα στο εθνικό ΑΕΠ (τον δείκτη που αποτυπώνει το μέγεθος και την ανάπτυξη μιας οικονομίας) και τη σπατάλη τροφίμων στα σπίτια. Οι οικονομικά ισχυρότερες χώρες ενδέχεται να πετάνε λιγότερα τρόφιμα, όμως η τάση αυτή παρουσιάζει διακυμάνσεις και επηρεάζεται άμεσα από τις τοπικές παραδόσεις, τα επίπεδα του τουρισμού και τις εκάστοτε μεθόδους μέτρησης. Οι πραγματικές αιτίες είναι ξεκάθαρα συμπεριφορικές και εξαρτώνται από το κοινωνικό πλαίσιο.

Τα επόμενα βήματα

Η έρευνα προκρίνει τρεις σαφείς κατευθύνσεις για την αναθεώρηση της πολιτικής και την ενίσχυση της ανθεκτικότητας στις αλυσίδες εφοδιασμού μέσω του περιορισμού των απωλειών.

Αρχικά, απαιτείται ριζική αναδιαμόρφωση των μηνυμάτων προς το κοινό, έπειτα είναι αναγκαία η τυποποίηση των ενδείξεων στις ετικέτες ημερομηνίας λήξης και η υλοποίηση εκστρατειών ενημέρωσης. Όταν οι καταναλωτές αντιληφθούν τη διαφορά ανάμεσα στην ποιοτική αλλοίωση και την επικινδυνότητα για την υγεία, η απόρριψη τροφίμων θα μειωθεί αισθητά.