Στο κόκκινο οι παραλίες ωοτοκίας της καρέτα καρέτα: Όλο και λιγότερο χώρο βρίσκει το προστατευόμενο είδος

Σήμα κινδύνου για το μέλλον των σημαντικότερων παραλιών ωοτοκίας της θαλάσσιας χελώνας caretta caretta εκπέμπουν οι περιβαλλοντικές οργανώσεις.

Τουρισμός, φωτορύπανση, αυθαίρετα, ξαπλώστρες ακόμα και μηχανοκίνητα οχήματα στερούν όλο και περισσότερο ζωτικό χώρο για την αναπαραγωγή του προστατευόμενου είδους.

Παρότι η Ελλάδα φιλοξενεί περίπου το 50% των φωλιών της καρέτα καρέτα στη Μεσόγειο, με τον Κόλπο του Λαγανά στη Ζάκυνθο και τον Νότιο Κυπαρισσιακό Κόλπο να συγκεντρώνουν πάνω από το 60%, πρόσφατη αξιολόγηση του WWF Ελλάς και της οργάνωσης ΑΡΧΕΛΩΝ κατέδειξε ότι μόλις το 12% των παραλιών που βρέθηκαν στο μικροσκόπιο κρίθηκαν σε καλή κατάσταση, ενώ το 38% κατατάχθηκε στη χαμηλότερη κατηγορία ποιότητας.

Η εκτεταμένη δράση καταγραφής και αξιολόγησης των βασικών παραλιών ωοτοκίας της καρέτα καρέτα πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της «Συμμαχίας για την Άγρια Ζωή», μιας κοινής πρωτοβουλίας έντεκα περιβαλλοντικών οργανώσεων με στόχο την προστασία των πιο σημαντικών ειδών της ελληνικής πανίδας την περίοδο 2024 - 2025.

Τα αποτελέσματα καταδεικνύουν ότι οι περισσότερες παραλίες όπου αναπαράγεται η θαλάσσια χελώνα βρίσκονται αντιμέτωπες με ένα σύνθετο πλέγμα κινδύνων, από την ανεξέλεγκτη τουριστική ανάπτυξη, τη φωτορύπανση, τα ομπρελοκαθίσματα, την ανθρώπινη παρουσία κατά τις νυχτερινές ώρες έως τα μηχανοκίνητα οχήματα, τα απορρίμματα και τις εκτεταμένες υποδομές που αλλοιώνουν σταδιακά τους φυσικούς βιοτόπους του είδους.

Κατά τη διάρκεια των δύο ετών εφαρμογής του προγράμματος αξιολογήθηκαν συνολικά 167 παραλίες ωοτοκίας σε 16 Περιφερειακές Ενότητες της χώρας, καλύπτοντας περίπου 270 χιλιόμετρα ακτογραμμής. Πρόκειται για περιοχές όπου συγκεντρώνεται περισσότερο από το 90% της ετήσιας δραστηριότητας φωλεοποίησης της καρέτα καρέτα στην Ελλάδα. Στην έρευνα συμμετείχαν περισσότεροι από 120 ενεργοί πολίτες, εθελοντές και εξειδικευμένοι επιστήμονες, οι οποίοι πραγματοποίησαν συστηματικές καταγραφές κατά την περίοδο ωοτοκίας, από τον Μάιο έως τον Οκτώβριο των ετών 2024 και 2025.

Συνολικά συλλέχθηκαν 167 ημερήσια πρωτόκολλα αξιολόγησης, ενώ νυχτερινές καταγραφές πραγματοποιήθηκαν σε 138 παραλίες με την έρευνα να καλύπτει περιοχές στα Ιόνια Νησιά, την Πελοπόννησο, την Κρήτη, την Ήπειρο και τα Δωδεκάνησα, πολλές από τις οποίες εντάσσονται στο δίκτυο Natura 2000.

Μόνο το 12% θεωρείται πραγματικά κατάλληλο για ωοτοκία

Από το σύνολο των παραλιών που αξιολογήθηκαν, μόλις το 12% αξιολογήθηκε ως καλής κατάστασης, το 50% ως μέτριας κατάστασης και το 38% ως χαμηλής κατάστασης διατήρησης. Ουσιαστικά σχεδόν 9 στις 10 παραλίες παρουσιάζουν προβλήματα που επηρεάζουν σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό την αναπαραγωγή της καρέτα καρέτα.

Οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι, αν δεν ληφθούν άμεσα μέτρα, η σταδιακή υποβάθμιση μπορεί να περιορίσει σημαντικά την ικανότητα των ελληνικών ακτών να συνεχίσουν να φιλοξενούν τον σημαντικότερο πληθυσμό θαλάσσιων χελωνών της Μεσογείου.

Την ίδια στιγμή τα ευρήματα δείχνουν ότι οι φυσικές παραλίες αποτελούν πλέον εξαίρεση. Μόλις το 11% των παραλιών χαρακτηρίστηκε ως «ανέπαφο», δηλαδή χωρίς εμφανείς ανθρώπινες παρεμβάσεις. Αντίθετα, το 89% εμφανίζει διαφορετικού βαθμού υποβάθμιση. Συγκεκριμένα:

• 34% διατηρεί σχετικά καλή φυσική εικόνα, με πάνω από το μισό της έκτασης να παραμένει ανέπαφο.

• 33% εμφανίζει σημαντικές ανθρώπινες παρεμβάσεις και οικοδομική δραστηριότητα.

• 22% χαρακτηρίζεται ως πολύ διαταραγμένο, με λιγότερο από το 10% της φυσικής παραλίας να έχει απομείνει χωρίς παρεμβάσεις.

Ο μαζικός τουρισμός αποτελεί την κυριότερη απειλή για τις παραλίες ωοτοκίας. Το 74% των παραλιών εμφάνιζε κάποια μορφή δόμησης, είτε διάσπαρτης είτε συνεχούς. Ξενοδοχεία, beach bars, εστιατόρια και άλλες τουριστικές εγκαταστάσεις καταλαμβάνουν πλέον μεγάλες εκτάσεις κοντά στη ζώνη φωλεοποίησης.

Η ύπαρξη ομπρελών και ξαπλωστρών καταγράφηκε στο 77% των παραλιών και συγκεκριμένα στο 16% κάλυπταν περισσότερο από το μισό πλάτος της παραλίας, ενώ στο 3% κάλυπταν το σύνολο της παραλίας. Το πλέον ανησυχητικό εύρημα είναι ότι στα τρία τέταρτα των παραλιών οι εγκαταστάσεις αυτές επεκτείνονταν μέσα στη ζώνη όπου οι χελώνες αναζητούν σημείο για να φωλιάσουν. 

Σε περίπου 60% των περιπτώσεων οι ξαπλώστρες σχημάτιζαν συνεχείς σειρές, δημιουργώντας ουσιαστικά ένα τεχνητό «τείχος» που δυσκολεύει ή και εμποδίζει την πρόσβαση των θηλυκών χελωνών στην παραλία, ενώ μόνο στο 25% των παραλιών καταγράφηκε οποιαδήποτε προσπάθεια απομάκρυνσης ή διαχείρισης του εξοπλισμού κατά τη διάρκεια της νύχτας.

Την ίδια στιγμή παρόλο που οι νυχτερινές ώρες είναι οι πιο κρίσιμες για την καρέτα καρέτα, καθώς τότε οι θηλυκές χελώνες βγαίνουν στην ακτή για να γεννήσουν, η έρευνα κατέδειξε ότι οι περισσότερες παραλίες παραμένουν εξαιρετικά δραστήριες και μετά τη δύση του ήλιου.

Φωτορύπανση καταγράφηκε στο 71% των παραλιών που αξιολογήθηκαν νυχτερινά, γεγονός που αυξάνει τους κινδύνους δεδομένου ότι τα φώτα αφενός αποθαρρύνουν τις ενήλικες χελώνες από το να προσεγγίσουν την ακτή, ενώ ταυτόχρονα αποπροσανατολίζουν τους νεοσσούς που, μετά την εκκόλαψη, αντί να κατευθυνθούν προς τη θάλασσα, ακολουθούν τις πηγές φωτός προς την ενδοχώρα. Εξίσου υψηλή ήταν και η ανθρώπινη παρουσία, η οποία καταγράφηκε στο 68% των παραλιών κατά τις νυχτερινές ώρες.

Η χρήση βαρέων μηχανημάτων και οχημάτων αποτελεί επίσης ένα μείζον ζήτημα. Βάσει της έρευνας, ενδείξεις μηχανικού καθαρισμού βρέθηκαν στο 12% των παραλιών, ενώ ίχνη αμμοληψίας ή εξόρυξης αδρανών υλικών καταγράφηκαν έως και στο 7%. Παράλληλα, μηχανοκίνητα οχήματα καταγράφηκαν στο 20% των παραλιών κατά τη διάρκεια της ημέρας και στο 22% κατά τη διάρκεια της νύχτας. Να σημειωθεί ότι οι δραστηριότητες αυτές μπορούν να καταστρέψουν φωλιές που βρίσκονται θαμμένες κάτω από την άμμο, να συμπιέσουν το υπόστρωμα και να μειώσουν δραστικά τις πιθανότητες επιτυχούς εκκόλαψης.

Όσον αφορά τη ρύπανση, πλαστικά και μικροαπορρίμματα εντοπίστηκαν στο 73% των παραλιών στην αμμώδη ζώνη, στο 55% στη ζώνη πίσω από την παραλία και στο 50% των περιπτώσεων εμφανίζονταν και στις δύο ζώνες ταυτόχρονα. Σύμφωνα με στοιχεία του προγράμματος «Adopt a Beach» του WWF Ελλάς, σχεδόν το 80% των απορριμμάτων που συναντώνται στις ελληνικές παραλίες είναι πλαστικά με τους ειδικούς να προειδοποιούν ότι οι θαλάσσιες χελώνες συγκαταλέγονται στα είδη που συχνά καταναλώνουν πλαστικά αντικείμενα, με σοβαρές επιπτώσεις για την υγεία και την επιβίωσή τους.

Καλύτερη είναι η εικόνα στις ακτές που εντάσσονται σε περιοχές Natura 2000. Από τις 167 παραλίες που αξιολογήθηκαν, οι 84 βρίσκονται εντός του δικτύου. Το 19% των παραλιών Natura βρίσκονται σε καλή κατάσταση, έναντι μόλις 5% εκτός προστατευόμενων περιοχών.

Αντίστοιχα, οι παραλίες με χαμηλή αξιολόγηση είναι πολύ περισσότερες εκτός Natura (46%) σε σχέση με όσες βρίσκονται εντός του δικτύου (30%), γεγονός που επιβεβαιώνει ότι το καθεστώς προστασίας συμβάλλει θετικά στη διατήρηση των βιοτόπων, χωρίς ωστόσο να αρκεί από μόνο του. Οι ερευνητές τονίζουν ότι χωρίς ουσιαστική διαχείριση, ελέγχους και εφαρμογή των προβλεπόμενων μέτρων, οι πιέσεις συνεχίζουν να συσσωρεύονται ακόμη και στις προστατευόμενες περιοχές.

Τα μέτρα που προτείνουν WWF Ελλάς και ΑΡΧΕΛΩΝ

Με βάση τα ευρήματα, οι δύο οργανώσεις ζητούν την άμεση εφαρμογή ενός πλέγματος μέτρων προστασίας, τα οποία μεταξύ άλλων αφορούν:

• Την ενσωμάτωση της ανάγκης προστασίας της ωοτοκίας στις διαδικασίες παραχώρησης χρήσης παραλιών, με κατάλληλο σχεδιασμό των πολυγώνων και των όρων παραχώρησης από τις αρμόδιες υπηρεσίες (δήμους και Κτηματικές Υπηρεσίες).

• Τη διατήρηση ελεύθερης ζώνης τουλάχιστον πέντε μέτρων από τη γραμμή του κύματος ώστε να εξασφαλίζεται επαρκής χώρος για την έξοδο των χελωνών στην παραλία και τη δημιουργία φωλιών.

• Την υποχρεωτική απομάκρυνση ομπρελών, ξαπλωστρών και εξοπλισμού θαλάσσιων σπορ κατά τις νυχτερινές ώρες.

• Τον περιορισμό της φωτορύπανσης σε παραλίες ωοτοκίας.

• Την απαγόρευση της κίνησης βαρέων και άλλων οχημάτων στις παραλίες ωοτοκίας κατά την περίοδο αναπαραγωγής (1 Μαΐου – 31 Οκτωβρίου).

• Την απομάκρυνση αυθαίρετων και παράνομων κατασκευών, όπως οικήματα, περίπτερα, μόνιμοι διάδρομοι ή άλλες εγκαταστάσεις.

• Την ενίσχυση των ελέγχων από τις αρμόδιες υπηρεσίες.

• Τη συστηματική ενημέρωση των επισκεπτών και συνεργασία με τις επιχειρήσεις τουρισμού.

• Την ενδυνάμωση των μηχανισμών διαχείρισης στις περιοχές Natura 2000.

• Τη μείωση της παρουσίας απορριμμάτων στις παραλίες, μέσω επαρκούς τοποθέτησης κάδων απορριμμάτων από τους δήμους και κατάλληλης διαχείρισης των αποβλήτων ειδικά το διάστημα Μαΐου – Οκτωβρίου κάθε χρονιάς.