Ο μαγικός κόσμος της όρασης: Τι βλέπεις, τι δεν βλέπεις κι όσα λένε για τη συνείδησή σου

Κλείσε τα μάτια σου. Άνοιξέ τα ξανά. Τι βλέπεις αυτή τη στιγμή; Μπορεί η ερώτηση να σου φαίνεται ανόητη, αλλά αυτό που εισέρχεται στη συνείδησή σου δεν είναι όλη η ιστορία όταν πρόκειται για την όραση.

Ένα μεγάλο μέρος της οπτικής επεξεργασίας στον εγκέφαλο συμβαίνει πολύ κάτω από το επίπεδο της συνειδητής μας αντίληψης κι εδώ το πράγμα ξεκινά να έχει ενδιαφέρον...

Ορισμένες μελέτες έχουν διερευνήσει τα ασυνείδητα βάθη της όρασης. Μία πηγή στοιχείων προέρχεται από τη νευρολογική κατάσταση που είναι γνωστή ως «τυφλή όραση» (blindsight), η οποία προκαλείται από βλάβη σε περιοχές του εγκεφάλου που επεξεργάζονται οπτικές πληροφορίες. Τα άτομα με οπτική αναπηρία αναφέρουν ότι δεν μπορούν να δουν, είτε πλήρως είτε σε ένα μέρος του οπτικού τους πεδίου. Ωστόσο, όταν τους ζητείται να μαντέψουν τι υπάρχει εκεί, συχνά το κάνουν με εντυπωσιακή ακρίβεια.

Για παράδειγμα, σε ένα πείραμα που δημοσιεύτηκε το 2004 με οπτικά ανάπηρο άτομο, μια μαύρη γραμμή εμφανίστηκε στο τμήμα του οπτικού πεδίου στο οποίο το άτομο ήταν «τυφλό». Του ζητήθηκε να «μαντέψει» αν η γραμμή ήταν κάθετη ή οριζόντια.

Παρά το γεγονός ότι αρνιόταν οποιαδήποτε συνειδητή επίγνωση της γραμμής, ο συμμετέχων μπορούσε να απαντήσει σωστά σε ποσοστό πολύ υψηλότερο από το τυχαίο. Ο συμμετέχων έδειξε ακόμη και ενδείξεις ότι μπορούσε να κατευθύνει την προσοχή του στη γραμμή – ανταποκρινόταν πιο γρήγορα όταν ένα βέλος (τοποθετημένο σε υγιές μέρος του οπτικού του πεδίου) υποδείκνυε σωστά τη θέση της γραμμής.

Το πείραμα του 1999

Η πιο δημοφιλής ερμηνεία (αν και όχι η μόνη) είναι ότι τα άτομα με οπτική αναπηρία μπορούν να «δουν» αυτά τα αντικείμενα, αλλά όχι συνειδητά. Βλέπουν τι υπάρχει, αλλά όλα συμβαίνουν ασυνείδητα, κάτω από την επίγνωσή τους.

Το φαινόμενο της «αφαιρετικής τύφλωσης» (inattentional blindness) φαίνεται να δείχνει ότι μπορείς να δεις χωρίς η πληροφορία να περάσει στη συνείδησή σου. Ο καθένας μπορεί να βιώσει αυτό το φαινόμενο. Είναι γνωστό εδώ και καιρό, αλλά γίνεται πιο κατανοητό μέσα από ένα γνωστό πείραμα που παρουσιάστηκε το 1999.

Σε αυτό το πείραμα, οι συμμετέχοντες βλέπουν ένα βίντεο με ανθρώπους που παίζουν μπάσκετ και τους ζητείται να μετρήσουν τις πάσες μεταξύ των παικτών που φορούν άσπρη μπλούζα. Αν δεν το έχεις κάνει ποτέ, αξίζει να σταματήσεις εδώ και να δεις το βίντεο.

Εσύ είδες τον γορίλα;

Σε πολλές περιπτώσεις, οι άνθρωποι είναι τόσο απασχολημένοι με το μέτρημα των πασών που χάνουν εντελώς έναν μεγάλο γορίλα που περπατάει στο κέντρο της σκηνής, χτυπάει το στήθος του και μετά απομακρύνεται. Ο γορίλας είναι εκεί, στο κέντρο του οπτικού σου πεδίου. Το φως από τον γορίλα εισέρχεται στα μάτια σου και επεξεργάζεται από το οπτικό σύστημα, αλλά κάπως τον έχασες, επειδή δεν του έδωσες προσοχή.

Ο γορίλας έχει κι άλλα να μας διδάξει. Σε ένα άλλο πείραμα που δημοσιεύτηκε το 2013, ακτινολόγοι εξέτασαν μια σειρά από σαρώσεις πνευμόνων. Τους ζητήθηκε να εντοπίσουν όζους (που εμφανίζονται ως μικροί, ανοιχτόχρωμοι κύκλοι) σε κάθε εικόνα. Σε μία από τις σαρώσεις, μια μεγάλη εικόνα ενός γορίλα που χορεύει είχε τοποθετηθεί πάνω από τη σάρωση του πνεύμονα. Σε αυτή τη μελέτη, το 83% των ακτινολόγων δεν τον παρατήρησε, παρόλο που ήταν 48 φορές μεγαλύτερος από τον μέσο όζο που έψαχναν. Μερικοί μάλιστα κοίταξαν απευθείας τον γορίλα και πάλι δεν τον πρόσεξαν!

Η ερμηνεία αυτών των πειραμάτων είναι αμφιλεγόμενη. Ορισμένοι επιστήμονες υποστηρίζουν ότι σε τέτοιες περιπτώσεις βλέπεις συνειδητά τον γορίλα, αλλά τον ξεχνάς αμέσως (αν και ένας γορίλας που χορεύει σε έναν πνεύμονα δεν φαίνεται σαν κάτι που θα ξεχνούσες εύκολα). Άλλοι υποστηρίζουν ότι τον βλέπεις, αλλά η πληροφορία δεν φτάνει ποτέ στη συνείδηση. Τον είδες, αλλά ασυνείδητα.

Ας υποθέσουμε ότι στην περίπτωση της τυφλής όρασης και της αφαιρετικής τύφλωσης, η πληροφορία γίνεται αντιληπτή αλλά δεν φτάνει μέχρι τη συνείδηση. Τότε προκύπτει το ερώτημα: τι είναι αυτό που κάνει κάποιες πληροφορίες συνειδητές, ενώ άλλες παραμένουν ασυνείδητες; Αυτό είναι ένα από τα κεντρικά ερωτήματα στις μελέτες της συνείδησης στη φιλοσοφία, την ψυχολογία και τη νευροεπιστήμη.

Το «μεγάφωνο» του εγκεφάλου

Δεν υπάρχει συμφωνία για το ποια είναι η καλύτερη θεωρία της συνείδησης, αλλά σύμφωνα με αυτό το άρθρο του Χένρι Τέιλορ, καθηγητή Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Μπέρμιγχαμ, ο ισχυρότερος υποψήφιος είναι η θεωρία του «παγκόσμιου νευρωνικού χώρου εργασίας» (global neuronal workspace theory).

Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, η συνείδηση σχετίζεται με μια συγκεκριμένη περιοχή του εγκεφάλου που λειτουργεί ως «χώρος εργασίας». Ο χώρος αυτός έχει περιορισμένη χωρητικότητα, οπότε δεν μπορεί να περιέχει πολλές πληροφορίες ταυτόχρονα. Ο ρόλος του είναι να λαμβάνει ασυνείδητες πληροφορίες και να τις «εκπέμπει» σε πολλά διαφορετικά δίκτυα σε όλο τον εγκέφαλο. Οι υποστηρικτές της θεωρίας υποστηρίζουν ότι αυτή η μετάδοση είναι που καθιστά την πληροφορία συνειδητή.

Ο χώρος εργασίας λειτουργεί σαν το μεγάφωνο του εγκεφάλου και η συνείδηση είναι η πληροφορία που μεταδίδεται. Παίρνει ασυνείδητες πληροφορίες και τις ενισχύει ώστε πολλά διαφορετικά συστήματα του εγκεφάλου να μπορούν να τις χρησιμοποιήσουν στις δικές τους διαδικασίες. Ο εκλιπών φιλόσοφος Ντάνιελ Ντένετ αποκαλούσε τη συνείδηση «φήμη μέσα στον εγκέφαλο». Η ιδέα του χώρου εργασίας είναι παρόμοια.

Ένα μικρό μέρος ενός μεγάλου κόσμου πληροφοριών

Μία από τις πιο εντυπωσιακές συνέπειες αυτής της θεωρίας είναι το πόσο λίγες πληροφορίες φτάνουν τελικά στη συνείδηση. Εφόσον ο χώρος εργασίας έχει μικρή χωρητικότητα, μπορούμε να είμαστε συνειδητοί μόνο για λίγα πράγματα κάθε φορά. Μπορεί να νομίζουμε ότι μπροστά μας υπάρχει ένας πλούσιος οπτικός κόσμος γεμάτος λεπτομέρειες, αλλά στην πραγματικότητα – σύμφωνα με τη θεωρία – συνειδητοποιούμε μόνο ένα μικρό μέρος του.

Ορισμένοι φιλόσοφοι και επιστήμονες έχουν διαφωνήσει με αυτή την άποψη. Υποστηρίζουν ότι η συνείδηση «υπερχειλίζει» τον χώρο εργασίας: ότι δηλαδή αντιλαμβανόμαστε περισσότερες πληροφορίες από όσες μπορούν να «χωρέσουν» σε αυτόν ταυτόχρονα. Παρά τις συνεχιζόμενες αυτές συζητήσεις, η θεωρία του παγκόσμιου νευρωνικού χώρου εργασίας προσφέρει μια αρκετά σαφή απάντηση στο τι είναι η συνείδηση και πώς αλληλεπιδρά με άλλα συστήματα του εγκεφάλου.

Στον εγκέφαλό μας, η συνείδηση είναι μόνο η κορυφή ενός πολύ μεγάλου παγόβουνου. Αλλά αυτή η θεωρία ίσως μας βοηθήσει να κατανοήσουμε τι κάνει αυτή την κορυφή τόσο ξεχωριστή.

Με πληροφορίες από το Conversation