Πόσο ρεαλιστικός είναι ο κίνδυνος μιας πανδημίας πνευμονικής πανώλης; Ειδικοί εξηγούν

Την περασμένη Παρασκευή (2/10), μια γυναίκα πέθανε από πνευμονία «άγνωστης» προέλευσης στη Σιβηρία, αφού ενδέχεται να είχε εκτεθεί στην πανώλη. Ρωσικά μέσα ενημέρωσης μετέδωσαν ότι σχεδόν 200 άνθρωποι τέθηκαν σε απομόνωση. Οι αξιωματούχοι έσπευσαν να καθησυχάσουν την κοινή γνώμη, όμως οι διαδικτυακές εικασίες και η ανησυχία εξαπλώνονται.

Η 28χρονη γυναίκα, Ντάρια Σιπίλοβα, εργαζόταν στο Ινστιτούτο Αντιμετώπισης της Πανώλης στην περιοχή Ιρκούτσκ της Σιβηρίας. Ανεπιβεβαίωτες πληροφορίες ανέφεραν ότι η γυναίκα εμφάνισε συμπτώματα που έμοιαζαν με πνευμονία είτε αφού έσπασε δοκιμαστικός σωλήνας που περιείχε το βακτήριο της πανώλης είτε μετά από επιτόπια αποστολή στην περιοχή Μπουριατία, στα σύνορα με τη Μογγολία. Στην περιοχή αυτή, η πανώλη είναι ενδημική στους άγριους πληθυσμούς ζώων.

Μέχρι αυτή την ημερομηνία, μεταδίδει το BBC, δεν έχει επιβεβαιωθεί επίσημα η αιτία θανάτου της Σιπίλοβα και, σύμφωνα με πληροφορίες, βρίσκονται σε εξέλιξη εργαστηριακές εξετάσεις. Ένα πράγμα, όμως, είναι σαφές. Οι ειδικοί λένε ότι το περιστατικό είναι απίθανο να οδηγήσει σε παγκόσμια επιδημία.

Οι διαφορετικές μορφές πανώλης

Η πανώλη προκαλείται από το βακτήριο Yersinia pestis. Κλινικά, υπάρχουν τρεις μορφές:

• η βουβωνική πανώλη,
• η πνευμονική πανώλη
• και η σηψαιμική πανώλη.

Η βουβωνική πανώλη είναι η συχνότερη μορφή και μεταδίδεται μέσω των τσιμπημάτων μολυσμένων ψύλλων. Μόλις εισέλθει στον ανθρώπινο οργανισμό, το βακτήριο μετακινείται στους λεμφαδένες, όπου προκαλεί επώδυνες διογκώσεις στη βουβωνική χώρα, τον λαιμό και τις μασχάλες. Η μετάδοση της βουβωνικής πανώλης από άνθρωπο σε άνθρωπο είναι σπάνια, όμως το βακτήριο μπορεί να περάσει στο αίμα, προκαλώντας σηψαιμική πανώλη, ή στους πνεύμονες, προκαλώντας πνευμονική πανώλη.

Σε αντίθεση με τις άλλες μορφές πανώλης, η πνευμονική μορφή μπορεί να μεταδοθεί από άνθρωπο σε άνθρωπο μέσω μικροσκοπικών σταγονιδίων που απελευθερώνονται στον αέρα όταν κάποιος βήχει ή φτερνίζεται. Η πνευμονική πανώλη είναι επίσης συνήθως θανατηφόρα εάν δεν αντιμετωπιστεί έγκαιρα, ενώ ο χρόνος από την έκθεση έως την εμφάνιση των συμπτωμάτων μπορεί να είναι μόλις 24 ώρες.

Ο Μαύρος Θάνατος, που προκλήθηκε από τη βουβωνική και την πνευμονική πανώλη, σκότωσε περισσότερους από 25 εκατομμύρια ανθρώπους στην Ευρώπη τον 14ο αιώνα, εξοντώνοντας από το ένα τρίτο έως τα δύο τρίτα του πληθυσμού. Η εξάπλωσή του διευκολύνθηκε από τις νεοσύστατες εμπορικές οδούς και την εισαγωγή αγαθών, όπως σιτηρά και αλεύρι, μέσω πλοίων.

Οι πιθανότητες μιας πανδημίας πανώλης

Ωστόσο, οι σύγχρονες συνθήκες είναι πολύ λιγότερο ευνοϊκές για την εξάπλωση της πανώλης. Καταρχάς, ενώ η πνευμονική μορφή της Yersinia pestis είναι σχεδόν πάντα θανατηφόρα εάν δεν αντιμετωπιστεί, σήμερα μπορεί να αντιμετωπιστεί με απλά, ευρέως διαθέσιμα αντιβιοτικά. «Έχουμε δύο θεραπείες που είναι πολύ αποτελεσματικές για τη βουβωνική πανώλη», λέει ο Πιέρο Ολιάρο, καθηγητής λοιμωδών νοσημάτων που σχετίζονται με τη φτώχεια στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης.

Το 2025, ο Ολιάρο και οι συνεργάτες του δημοσίευσαν την πρώτη τυχαιοποιημένη, ελεγχόμενη κλινική δοκιμή για τη θεραπεία της βουβωνικής πανώλης στη Μαδαγασκάρη. Η μελέτη έδειξε ότι δύο αντιβιοτικά - η από του στόματος σιπροφλοξασίνη και έναν ενέσιμο αμινογλυκοζίτη - ήταν αποτελεσματικά κατά 91% και 92% αντίστοιχα στη θεραπεία της βουβωνικής πανώλης. Ακόμη και στις λίγες περιπτώσεις όπου η πανώλη εξελίχθηκε σε πνευμονική μορφή, το 85% των ασθενών ανάρρωσε και επέζησε χάρη στην άμεση θεραπεία.

Ένας ακόμη λόγος για τον οποίο μια πανδημία πανώλης είναι εξαιρετικά απίθανη είναι ότι, σε αντίθεση με τον ιό Covid-19, η πνευμονική πανώλη μπορεί να μεταδοθεί μόνο αφού αρχίσουν να εμφανίζονται συμπτώματα. Αυτό συμβαίνει συνήθως μέσα σε 24 ώρες. Τα συμπτώματα είναι σοβαρά και εμφανή. Αυτό σημαίνει ότι τυχόν νέα κρούσματα μπορούν να εντοπιστούν, να απομονωθούν και να αντιμετωπιστούν γρήγορα, πριν υπάρξει μετάδοση.

«Δεν είναι κάτι που μπορεί να μας διαφύγει, ώστε να βλέπουμε ανθρώπους να επιβιβάζονται σε ένα αεροπλάνο, να ταξιδεύουν και να εμφανίζονται νέες λοιμώξεις παντού», λέει η Ζάνια Σταματάκη, αναπληρώτρια καθηγήτρια ιογενούς ανοσολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μπέρμιγχαμ. Θα ήταν αρκετά προφανές και μάλιστα αρκετά γρήγορα, λέει.

Πόσο ασφαλή είναι τα εργαστήρια

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, όλες οι επαφές των ασθενών έχουν, σύμφωνα με πληροφορίες, εντοπιστεί και παρακολουθούνται, ενώ κανείς μέχρι στιγμής δεν εμφανίζει συμπτώματα ασθένειας. Η ενέργεια αυτή είναι σύμφωνη με τις οδηγίες δημόσιας υγείας που έχει εκδώσει το Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων των ΗΠΑ (CDC), το οποίο συνιστά τον εντοπισμό των ατόμων που θεωρούνται ότι διατρέχουν κίνδυνο, ώστε να παρακολουθούνται, να υποβάλλονται σε έλεγχο, να τίθενται σε καραντίνα και να λαμβάνουν αντιβιοτικά.

Ο Κρίστιαν Λίντμαϊερ, εκπρόσωπος του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, ανακοίνωσε την αρχική εκτίμηση κινδύνου του οργανισμού την Τρίτη (6/10). Ο κίνδυνος είναι «μέτριος έως χαμηλός για το Ιρκούτσκ, χαμηλός για τη Ρωσική Ομοσπονδία συνολικά και πολύ χαμηλός για την ευρωπαϊκή περιφέρεια του ΠΟΥ», δήλωσε στους δημοσιογράφους.

Γενικά, η μετάδοση σε εργαστηριακό περιβάλλον είναι εξαιρετικά σπάνιο περιστατικό, καθώς συνήθως εφαρμόζονται αυστηρά πρωτόκολλα για την αποτροπή τυχαίας έκθεσης. «Πρόκειται για πολύ εξειδικευμένα εργαστήρια», λέει η Σταματάκη. «Υπάρχουν επίπεδα επί επιπέδων προστασίας».

Για παράδειγμα, εξηγεί η Σταματάκη, οι ερευνητές φορούν πλήρη μέσα ατομικής προστασίας (PPE). Τα δείγματα επίσης διαχειρίζονται αποκλειστικά μέσα σε θαλάμους βιοασφάλειας. Οι θάλαμοι αυτοί λειτουργούν υπό αρνητική πίεση αέρα, πράγμα που σημαίνει ότι η ροή του αέρα κατευθύνεται προς το εσωτερικό και μακριά από τον χρήστη. «Αν σπάσει ένας σωλήνας, θα σπάσει μέσα στον θάλαμο και ο χρήστης θα προστατευτεί», λέει.

Ακόμη και όταν μεταφέρεται ένας σωλήνας, αυτός βρίσκεται μέσα σε ένα δεύτερο δοχείο περιορισμού, εξηγεί η Σταματάκη. Οι τεχνικοί επίσης υποβάλλονται σε αυστηρή εκπαίδευση προτού εργαστούν σε τέτοια εργαστήρια, προσθέτει.

Πώς και γιατί εξαπλώθηκε ο «Μαύρος Θάνατος»

Ένας από τους βασικούς λόγους για τους οποίους η πανώλη εξαπλώθηκε τόσο γρήγορα τον 14ο αιώνα ήταν οι γενικά κακές συνθήκες διαβίωσης εκείνης της εποχής. Απορρίμματα και υπολείμματα τροφών γέμιζαν τους δρόμους, δημιουργώντας ιδανικά σημεία φωλιάσματος για τους μαύρους αρουραίους που έφεραν τους ψύλλους οι οποίοι μετέδιδαν την ασθένεια. Οι άνθρωποι ζούσαν σε πολύ κοντινή απόσταση ο ένας από τον άλλον και οι έμποροι περνούσαν μήνες σε ασφυκτικά γεμάτα πλοία. Αυτές οι συνθήκες δεν υφίστανται πλέον σε μεγάλο μέρος του κόσμου.

Ωστόσο, είναι σημαντικό να επισημανθεί ότι η πανώλη δεν είναι απλώς μια ιστορική ασθένεια. Η πανώλη είναι ενδημική στους πληθυσμούς τρωκτικών στην Αφρική, την Ασία, τη Νότια Αμερική, ακόμη και στις ΗΠΑ. Κάθε χρόνο καταγράφονται και κρούσματα σε ανθρώπους. Στις ΗΠΑ, για παράδειγμα, αναφέρονται κατά μέσο όρο επτά κρούσματα πανώλης σε ανθρώπους κάθε χρόνο. Σε ορισμένα μέρη του κόσμου, σημειώνονται επίσης κατά διαστήματα τοπικές επιδημίες, κατά τις οποίες παρατηρείται μετάδοση της πνευμονικής πανώλης από άνθρωπο σε άνθρωπο.

Το 2017, μια επιδημία στη Μαδαγασκάρη οδήγησε σε 2.417 κρούσματα πανώλης και 209 θανάτους. Ωστόσο, ο Ολιάρο επισημαίνει ότι το γεγονός πως η επιδημία τελικά τερματίστηκε αποτελεί ένδειξη ότι οι επιδημίες πανώλης τείνουν να παραμένουν περιορισμένες. Συνήθως δεν εξελίσσονται σε πανδημίες.

Ωστόσο, παρότι μια επιδημία πανώλης είναι απίθανο να εξαπλωθεί πραγματικά σε ολόκληρο τον κόσμο, αυτό δεν σημαίνει ότι δεν πρέπει να επενδύουμε στη θεραπεία και την πρόληψη της πανώλης. «Μπορεί να μην επηρεάζει πολλούς ανθρώπους σε παγκόσμια κλίμακα, αλλά εξακολουθεί να προκαλεί πόνο», λέει ο Ολιάρο. «Είναι μια σημαντική ασθένεια και, επομένως, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η πανώλη υπάρχει».