Μπορεί ένας φανταστικός φίλος να σε βοηθήσει να γίνεις καλύτερος άνθρωπος; Τι λέει η επιστήμη

Ποιος είπε ότι οι φανταστικοί φίλοι υπάρχουν μόνο στο μυαλό των παιδιών; Αόρατοι σύντροφοι, ξεχωριστές προσωπικότητες και απίθανες ιστορίες συνθέτουν έναν ολόκληρο κόσμο που μπορεί να κρύβει πολύ περισσότερα από ένα απλό παιδικό παιχνίδι.

Κι αν τελικά αυτοί οι φίλοι δεν είναι απλώς αποκύημα της φαντασίας, αλλά πολύτιμοι συνοδοιπόροι στην ανάπτυξη, την κοινωνικοποίηση και τη συναισθηματική ωρίμανση; Από την παιδική ηλικία μέχρι την ενήλικη ζωή, η επιστήμη αποκαλύπτει τα εντυπωσιακά οφέλη των φανταστικών φιλιών και εξηγεί γιατί ορισμένοι από αυτούς τους ξεχωριστούς συντρόφους δεν μας εγκαταλείπουν ποτέ.

Όπως αναφέρει το BBC, μέχρι την ηλικία των επτά ετών, περίπου δύο στα τρία παιδιά έχουν αποκτήσει έναν φανταστικό φίλο, δηλαδή έναν χαρακτήρα που έχουν δημιουργήσει τα ίδια και με τον οποίο αλληλεπιδρούν ή συνομιλούν τακτικά, σύμφωνα με τις ψυχολόγους Naomi Aguiar και Marjorie Taylor.

«Τα παιδιά αυτά δεν έχουν λιγότερους φίλους από τα υπόλοιπα. Έχουν τον ίδιο αριθμό φιλικών σχέσεων με τα παιδιά που δεν έχουν φανταστικούς φίλους. Στην πραγματικότητα, τα ερευνητικά δεδομένα δείχνουν ότι, από κάθε άποψη, είναι ακριβώς όπως τα άλλα παιδιά», εξηγεί η Aguiar, ψυχολόγος και συγγραφέας του βιβλίου Imaginary Friends and the People Who Create Them. Αυτή την περίοδο, στο Oregon State University των ΗΠΑ, μελετά την ηλεκτρονική μάθηση, καθώς και τη σχέση των παιδιών με τους φανταστικούς φίλους και τα chatbot τεχνητής νοημοσύνης.

Σύμφωνα με την Aguiar, οι φανταστικοί φίλοι εμφανίζονται συχνά όταν δεν υπάρχει κανείς άλλος γύρω από το παιδί. Αυτό δεν αποτελεί απαραίτητα ένδειξη έντονης μοναξιάς, αλλά μπορεί απλώς να σημαίνει ότι το παιδί βρίσκεται μόνο του σε μια συγκεκριμένη στιγμή και αναζητά λίγη συντροφιά.

«Πολλά παιδιά δημιουργούν φανταστικούς φίλους επειδή τους διασκεδάζει και επειδή απολαμβάνουν πραγματικά τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις. Έτσι, όταν δεν υπάρχει κάποιος διαθέσιμος για να αλληλεπιδράσουν σε μια δεδομένη στιγμή, δημιουργούν έναν φανταστικό φίλο», αναφέρει.

Ωστόσο, σύμφωνα με τις έρευνες, τα φανταστικά αυτά πλάσματα μπορούν να προσφέρουν οφέλη που ξεπερνούν κατά πολύ την απλή συντροφιά. Τα παιδιά που έχουν φανταστικούς φίλους ενδέχεται να διαθέτουν μεγαλύτερη ικανότητα δημιουργικής αφήγησης ιστοριών, να είναι λιγότερο ντροπαλά, να συγκεντρώνουν ευκολότερα την προσοχή τους, να περνούν λιγότερο χρόνο μπροστά σε οθόνες και να έχουν πιο ζωντανή φαντασία σε σύγκριση με τα παιδιά που δεν αναπτύσσουν τέτοιες φιλίες.

Κάθε φανταστικός φίλος είναι μοναδικός, καθώς δημιουργείται από το ίδιο το παιδί και συχνά προσαρμόζεται στις διαρκώς μεταβαλλόμενες επιθυμίες και ανάγκες του κατά τη διάρκεια της παιδικής ηλικίας.

Ένα από τα αγαπημένα παραδείγματα αφορά ένα κορίτσι που είχε ως φανταστικό φίλο ένα αόρατο κουτί γάλακτος. Αυτό που άρεσε στο κορίτσι ήταν ότι το κουτί δεν ήταν άνθρωπος. Έτσι, το κουτί γάλακτος τής μάθαινε πώς είναι να μην είσαι άνθρωπος, ενώ εκείνη τού εξηγούσε πώς είναι να είσαι άνθρωπος.

Καλλιεργώντας την ενσυναίσθηση

«Για μένα, το σημαντικότερο στοιχείο ενός φανταστικού συντρόφου είναι η δημιουργία ενός δικού του μυαλού και η αλληλεπίδραση με αυτό», αναφέρει η Paige Davis, αναπληρώτρια καθηγήτρια αναπτυξιακής ψυχολογίας και ψυχοπαθολογίας στο University of Leeds στο Ηνωμένο Βασίλειο.

Ορισμένοι φανταστικοί φίλοι βασίζονται σε πραγματικούς ανθρώπους ή αποτελούν προσωποποιήσεις αντικειμένων, ενώ άλλοι παίρνουν τη μορφή ζώων ή εντελώς φανταστικών πλασμάτων.

Η Marta Gimenez-Dasi, από το University of Valencia στην Ισπανία, και οι συνεργάτες της διαπίστωσαν ότι τα παιδιά ηλικίας τεσσάρων έως έξι ετών που είχαν φανταστικούς φίλους συγκέντρωναν υψηλότερες βαθμολογίες από εκείνα που δεν είχαν, σε αξιολογήσεις της θεωρίας του νου (theory of mind) και της συναισθηματικής κατανόησης. Με άλλα λόγια, μπορούσαν να αντιληφθούν ότι οι άνθρωποι έχουν πεποιθήσεις, επιθυμίες και προθέσεις που ενδέχεται να διαφέρουν από τις δικές τους.

Δεν είναι, ωστόσο, σαφές εάν η μεγαλύτερη αυτή ικανότητα συναισθηματικής κατανόησης αποτελεί αποτέλεσμα της δημιουργίας φανταστικών φίλων ή εάν ισχύει το αντίστροφο, δηλαδή εάν τα παιδιά που ενδιαφέρονται περισσότερο για τον τρόπο σκέψης των άλλων είναι και εκείνα που έχουν μεγαλύτερη τάση να δημιουργούν φανταστικούς συντρόφους.

Εξασκώντας τις φιλικές δεξιότητες 

Η Davis και οι συνεργάτες της διερεύνησαν επίσης κατά πόσο τα οφέλη της ύπαρξης φανταστικών φίλων αφορούν και τα παιδιά που βρίσκονται στο φάσμα του αυτισμού.

Τα αυτιστικά παιδιά δημιουργούν και διατηρούν επιτυχημένες φιλίες. Ωστόσο, ο τρόπος με τον οποίο επικοινωνούν και αντιλαμβάνονται τις κοινωνικές σχέσεις και τα συναισθήματα συχνά διαφέρει από εκείνον των νευροτυπικών συνομηλίκων τους, γεγονός που μπορεί να επηρεάζει τις σχέσεις τους.

Επιπλέον, συχνά προσεγγίζουν το φανταστικό παιχνίδι με διαφορετικό τρόπο, προτιμώντας δραστηριότητες όπως η ζωγραφική αντί για παιχνίδια ρόλων. Όλα αυτά θα μπορούσαν να υποδηλώνουν ότι έχουν μικρότερη τάση να δημιουργούν φανταστικούς φίλους.

Ωστόσο, όταν η Davis πραγματοποίησε συνεντεύξεις με γονείς 124 αυτιστικών παιδιών, διαπίστωσε ότι το 49% των συμμετεχόντων ανέφερε πως το παιδί του είχε δημιουργήσει έναν φανταστικό φίλο σε ηλικία μεταξύ ενός και 11 ετών.

Μέσα από αυτές τις σχέσεις, τα αυτιστικά παιδιά αποκτούν τη δυνατότητα να εξασκούνται στις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις, οι οποίες ενδέχεται να τους προκαλούν δυσκολίες, σύμφωνα με τους ειδικούς.

«Μία από τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν τα αυτιστικά άτομα είναι η κατανόηση και η διαχείριση των κοινωνικών σχέσεων. Η δημιουργία ενός φανταστικού συντρόφου μπορεί να προσφέρει ένα ασφαλές περιβάλλον για να τις εξερευνήσουν», εξηγεί η Tracy Gleason, καθηγήτρια ψυχολογίας στο Wellesley College των ΗΠΑ.

«Η δημιουργία ενός φανταστικού συντρόφου μπορεί να προσφέρει ένα ασφαλές περιβάλλον για εξερεύνηση», αναφέρει.

Φανταστικοί καβγάδες

Παρότι μπορούν να ενθαρρύνουν τα παιδιά να αναπτύσσουν σχέσεις και στην πραγματική ζωή, οι φανταστικές φιλίες τούς προσφέρουν παράλληλα έναν ασφαλή χώρο για να διαχειρίζονται σύνθετες κοινωνικές καταστάσεις, σύμφωνα με τις Davis, Gleason και Aguiar.

Μέσα από αυτές μπορούν να αρχίσουν να θέτουν τα προσωπικά τους όρια, να κατανοούν τι τα κάνει να αισθάνονται άνετα, να μαθαίνουν πώς να διαχειρίζονται δύσκολες συζητήσεις και να βρίσκουν κοινό έδαφος για την επίλυση προβλημάτων.

Η Aguiar αναφέρει ως παράδειγμα ένα παιδί που έχει έναν φίλο στο σχολείο, ο οποίος του παίρνει συνεχώς το αγαπημένο του αυτοκινητάκι. Ο φανταστικός του φίλος μπορεί να κάνει ακριβώς το ίδιο, εξηγεί. Μέσα από αυτή τη φανταστική σχέση, το παιδί έχει τη δυνατότητα να θυμώσει, να φωνάξει, να ζητήσει συγγνώμη και στη συνέχεια να καταλήξει σε μια κοινά αποδεκτή λύση. Αργότερα, μπορεί να εφαρμόσει την ίδια προσέγγιση στο πραγματικό πρόβλημα που αντιμετωπίζει.

Φίλοι για πάντα;

Είναι σαφές ότι οι φανταστικοί φίλοι μπορούν να εξυπηρετούν διαφορετικούς σκοπούς στη ζωή ενός παιδιού. Τι συμβαίνει, όμως, σε αυτούς τους συντρόφους καθώς τα παιδιά αφήνουν πίσω τους την παιδική ηλικία, περνούν στην εφηβεία και στη συνέχεια ενηλικιώνονται;

«Νομίζω ότι πολλοί άνθρωποι θεωρούν πως οι φανταστικές φιλίες συνδέονται αποκλειστικά με την πρώιμη παιδική ηλικία και ότι δεν αποτελούν μέρος της ανάπτυξης σε μεταγενέστερα στάδια. Ωστόσο, εκείνες εμφανίζονται τόσο στην εφηβεία όσο και στην ενήλικη ζωή», αναφέρει η Gleason.

Σε πρόσφατη μελέτη διαπιστώθηκε ότι αρκετοί ενήλικες είχαν φανταστικούς φίλους. Από τους 56 συμμετέχοντες που δήλωσαν ότι είχαν έναν τέτοιο φίλο, το 68% είχε δημιουργήσει τον φανταστικό του σύντροφο πριν από την ηλικία των 20 ετών. Το εύρημα αυτό υποδηλώνει ότι ο φανταστικός φίλος τους είχε παραμείνει στη ζωή τους από την παιδική ηλικία ή την εφηβεία έως την ενηλικίωση. Περίπου το 30% των συμμετεχόντων, ωστόσο, ανέφερε ότι είχε δημιουργήσει τον φανταστικό του φίλο κατά την ενήλικη ζωή.

Οι λόγοι για τους οποίους οι ενήλικες δημιουργούν φανταστικές φιλίες είναι πολλοί και διαφορετικοί. Μπορεί να αναζητούν συντροφιά και κοινωνική υποστήριξη, αλλά και να αξιοποιούν αυτές τις σχέσεις για νοητικές προσομοιώσεις, ενίσχυση των κινήτρων τους, έκφραση στοργής, συναισθηματική οικειότητα, αναζήτηση συμβουλών και ηθική επίλυση προβλημάτων. Σε ορισμένες περιπτώσεις, πρόκειται απλώς για έναν ευχάριστο τρόπο αντιμετώπισης του καθημερινού άγχους που συνοδεύει την ενήλικη ζωή.

Έτσι ενώ ορισμένοι φανταστικοί φίλοι αποχωρούν από τη ζωή των παιδιών στο τέλος της παιδικής ηλικίας, άλλοι παραμένουν και συνεχίζουν να προσφέρουν τη συντροφιά και τη βοήθειά τους σε κάθε στάδιο της ζωής.