Το τέλος της Συνθήκης New Start: Πώς φτάσαμε ως εδώ και ποια τα πιο πιθανά σενάρια για το μέλλον

Για πρώτη φορά μετά το 1972, δεν υπάρχουν πλέον επίσημα ποσοτικοί περιορισμοί για τα ρωσικά και αμερικανικά πυρηνικά οπλοστάσια.

Η συνθήκη New Start έληξε μόλις εχθές και άφησε την παγκόσμια κοινότητα να αναρωτιέται για την επόμενη μέρα. Ως υπενθύμιση, η συνθήκη New Start υπογράφτηκε το Φλεβάρη του 2010 όταν η Ρωσία και οι ΗΠΑ δεσμεύτηκαν στη μείωση των πυρηνικών οπλοστασίων τους στις 1.550 επιχειρησιακές πυρηνικές κεφαλές (η κάθε μία) και 700 εκτοξευτήρες (launchers).

Το πιο κρίσιμο σημείο της συνθήκης ωστόσο δεν ήταν οι ποσοτικοί περιορισμοί αλλά η θέσπιση της Διμερούς Συμβουλευτικής Επιτροπής που συνεδρίαζε δύο φορές το χρόνο καθώς και μέτρα εξακρίβωσης και μηχανισμοί ανταλλαγής δεδομένων και πληροφοριών.

Η σημασία της συνθήκης

Στην καρδιά της συνθήκης, πέρα από την ποσοτική μείωση των οπλοστασίων, ήταν η αύξηση των διμερών επαφών με στόχο τη διαφάνεια και τη δημιουργία μίας καλύτερης κατανόησης της πολιτικής και της στρατηγικής και των δύο πλευρών. Μακροχρόνιος στόχος ήταν η δημιουργία αρχών διαφάνειας και του πρόσφορου εδάφους για περαιτέρω μειώσεις στιγματίζοντας έτσι την πυρηνική απειλή με την οποία έζησε η ανθρωπότητα κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου.

Δεκαέξι χρόνια μετά, το δέος και ο θαυμασμός για το επίτευγμα των δύο διπλωματικών αντιπροσωπειών παραμένει. Η New Start έφερε έναν αέρα αισιοδοξίας και θέσπισε μηχανισμούς που θα αποτελέσουν πρότυπα για μελλοντικές συνθήκες στον τομέα των πυρηνικών όπλων και μη. Ωστόσο, ήταν το αποτέλεσμα ενός παγκόσμιου πολιτικού πλαισίου που διαφέρει αισθητά από το σημερινό.

Πώς έχει αλλάξει το παγκόσμιο τοπίο

Η άνοδος της Κίνας, νέες τεχνολογίες, η Ρωσική εισβολή στην Ουκρανία με την επαναφορά της χρήσης πυρηνικών απειλών είναι μόνο μερικά από τα στοιχεία που διαφοροποιούν την στρατηγική πραγματικότητα του σήμερα από την πολιτική αισιοδοξία και την προσπάθεια παγκόσμιας αποπυρηνικοποίησης της προεδρίας Ομπάμα. Και κατά τη διάρκεια αυτής της σταδιακής μεταβολής της παγκόσμιας πραγματικότητας, η συνθήκη δέχτηκε πολλά πλήγματα.

Το πιο μεγάλο ήταν η Ρωσική αναστολή της συνθήκης το 2023 όπου και επίσημα δόθηκε τέλος στους μηχανισμούς επικοινωνίας, εξακρίβωσης και ανταλλαγής πληροφοριών. Η Ρωσική απόφαση ήρθε σαν αντίποινα στην Αμερικανική βοήθεια στην Ουκρανία. Από το 2023 και μετά λοιπόν, Ρωσία και ΗΠΑ δήλωσαν ότι αποδέχονται τους ποσοτικούς περιορισμούς της συνθήκης χωρίς όμως τους διμερείς μηχανισμούς εξακρίβωσης και συνεργασίας. Πολλοί ονόμασαν τη συνθήκη «ζωντανή νεκρή» θέλοντας να μειώσουν τη συμβολή της στην παραγωγή ασφάλειας για τις ΗΠΑ κλείνοντας τις πόρτες σε μία πιθανή παράταση.

Για την ακρίβεια, οι Αμερικανοί έχουν τεθεί έντονα εναντίον της συνθήκης και της συμβολής της στα συμφέροντα τους. Έχουν κατηγορήσει τη Ρωσία για παραβιάσεις ενώ, σύμφωνα με την επιχειρηματολογία τους, Ρωσικά οπλικά συστήματα νέας τεχνολογίας καθώς και τα -εξαιρετικής σημασίας για την Ευρωπαϊκή ήπειρο- Ρωσικά τακτικά πυρηνικά όπλα έχουν τεθεί εκτός των περιορισμών της New Start. Για τους Αμερικανούς στρατηγιστές, η Ρωσική απόφαση το 2023 για την αναστολή της συνθήκης ήρθε ίσως και σαν απρόσμενο δώρο από το Κρεμλίνο. Να σημειωθεί ότι τον περασμένο Σεπτέμβρη υπήρξε μία πρόταση από το Κρεμλίνο για παράταση, την οποία οι Αμερικανοί δεν συζήτησαν καν επισημαίνοντας ότι δεν γινόταν λόγος για μέσα εξακρίβωσης και μηχανισμούς ανταλλαγής πληροφοριών στη ρωσική πρόταση.

Πρόκειται ο Ψυχρός Πόλεμος να... αναθερμανθεί;

Ο Πρόεδρος Trump ρωτήθηκε επί του θέματος και ενώ αρχικά είχε δηλώσει ότι μία πιθανή παράταση θα ήταν εύλογη και εντός των Αμερικανικών συμφερόντων, τελικά ενημέρωσε σε κοινωνικά δίχτυα ότι η συνθήκη πρέπει να λήξει και να αρχίσουν διαπραγματεύσεις για μία καινούργια που θα προωθεί την αμερικανική ασφάλεια και πυρηνική αποτροπή. Είναι πιθανόν η Γουάσινγκτον να προσεγγίζει την παράταση της συνθήκης ως ένα διαπραγματευτικό όπλο για την απόσπαση ρωσικών συμβιβασμών στο Ουκρανικό ή το Ιρανικό ζήτημα.

Κάτι τέτοιο θα εξηγούσε τις πρόσφατες φήμες για προσπάθειες στο διπλωματικό παρασκήνιο να διασωθούν έστω οι διατάξεις που θέτουν πλαφόν στην ποσοτική αύξηση των οπλοστασίων. Το αν αυτές οι προσπάθειες τελεσφορήσουν είναι καθαρά θέμα πολιτικής θέλησης των Προέδρων Ντόναλντ Τραμπ και Βλαντίμιρ Πούτιν, οι οποίοι θα έχουν το τελευταίο λόγο. Ωστόσο, ακόμα και να αποφασιστεί μία παράταση, δυστυχώς όλα δείχνουν πως η τελευταία διμερής συνθήκη μεταξύ των ΗΠΑ και της Ρωσίας πνέει τα λοίσθια.

Τι θα σήμαινε κάτι τέτοιο για την παγκόσμια κοινότητα; Είναι μία ψυχροπολεμική κούρσα πυρηνικών εξοπλισμών αναμενόμενη και μην αποτρέψιμη; Το κυρίαρχο επιχείρημα αυτές τις μέρες είναι ότι η επερχόμενη κούρσα εξοπλισμών είναι αναπόφευκτη και ίσως ήδη εν εξελίξει. Η πραγματικότητα, ωστόσο, έχει περισσότερες αποχρώσεις. Είναι όντως μία πιθανότητα να δούμε ποσοτικές αυξήσεις και σε πυρηνικές κεφαλές και σε πυραύλους κάθε βεληνεκούς, πυρηνικά υποβρύχια ή και βομβαρδιστικά αεροσκάφη από όλες τις πλευρές. Εντούτοις, τα κίνητρα προς αύξηση καθώς και οι πιέσεις προς την αντίθετη κατεύθυνση είναι πολύ διαφορετικά για την κάθε δύναμη, ΗΠΑ και Ρωσία.

Η περίπτωση των ΗΠΑ

Ας ξεκινήσουμε με τις ΗΠΑ. Οι Αμερικανοί έχουν προβεί σε έντονες διαβουλεύσεις για το κατά πόσο το πυρηνικό τους οπλοστάσιο (δεσμευμένο από τις διατάξεις της New Start) προσφέρει επαρκή αποτρεπτική ισχύ σε έναν νέο παγκόσμιο περιβάλλον με δύο ανταγωνιστικές πυρηνικές δυνάμεις, την Κίνα και τη Ρωσία. Η ανάδυση της Κίνας ως ένας πυρηνικός αντίπαλος έγινε σταδιακά με τον τριπλασιασμό του πυρηνικού της οπλοστασίου και επενδύσεις σε νέα πυρηνικά οπλικά συστήματα όπως υπερηχητικά όπλα και την αξιοποίηση παλαιότερων τεχνολογιών όπως η χρήση πολλαπλών πυρηνικών κεφαλών (MIRV).

Ο εντοπισμός ενός μεγάλου αριθμού πυραυλικών σιλό στα Βόρεια της Κίνας (από ανεξάρτητους επιστήμονες μέσω εμπορικών δορυφορικών συστημάτων) έφερε μεγάλη αναστάτωση στην Ουάσιγκτον και στην πραγματικότητα επιβεβαίωσε τους Αμερικανικούς φόβους για μία κινεζική πρόθεση να πλησιάσουν το αμερικανικό οπλοστάσιο, σε ποσοτικά επίπεδα τουλάχιστον. Η σχετικά πρόσφατη έκθεση (2023) για τις ανάγκες του Αμερικανικού πυρηνικού οπλοστασίου (Congressional Commission on the US Strategic Posture) πρότεινε μία ευρεία επέκταση των αμερικανικών πυρηνικών όπλων και η Προεδρία Biden, στην πραγματικότητα, έθεσε τα θεμέλια για ποσοτικές και ποιοτικές αλλαγές στο μέλλον.

Η αιτιολόγηση πίσω από την ανάγκη επέκτασης του οπλοστασίου είναι ότι οι ΗΠΑ πρέπει να προετοιμαστούν για διμέτωπή πυρηνική αποτροπή. Η λήξη της συνθήκης θα έδινε το πράσινο φως για αυτό που πολλοί υποστηρίζουν στην Γουάσινγκτον: την προσθήκη εφεδρικών πυρηνικών κεφαλών (που μέχρι πρόσφατα ήταν μη-επιχειρησιακές σύμφωνα με τις διατάξεις της συνθήκης) σε delivery systems. Μία από τις επιλογές για την επέκταση του οπλοστασίου είναι η τοποθέτηση κεφαλών σε διηπειρωτικούς πυραύλους -χερσαίους αλλά και υποβρυχιακούς. Ωστόσο, η διαδικασία θα είναι χρονοβόρα -από αρκετούς μήνες μέχρι και χρόνια- αλλά και υψηλού κόστους. Η πιο γρήγορη λύση θα ήταν η προσθήκη πυρηνικών κεφαλών – πυραύλων cruise αλλά και βομβών βαρύτητας- σε στρατηγικά βομβαρδιστικά τα οποία έχουν τεθεί εκτός ετοιμότητας από τη λήξη του Ψυχρού Πολέμου.

Μία τέτοια κίνηση θα οδηγούσε σε αύξηση των επιχειρησιακών κεφαλών προσθέτοντας 800 επιπλέον θέτοντας, ωστόσο, την ανθρωπότητα υπό την πυρηνική απειλή ακόμα μία φορά δεδομένου του ρίσκου που εμπεριέχει η επαναφορά επιχειρησιακών πυρηνικών κεφαλών σε στρατηγικά αεροσκάφη. Μάλιστα, πρώην υψηλόβαθμος αξιωματικός της Αμερικανικής STRATCOM (Strategic Command) είχε ανεπίσημα προτείνει την επανένταξη περιπολιών (πτήσεις βομβαρδιστικών μεγάλου βεληνεκούς κουβαλώντας πυρηνικές κεφαλές), μία ψυχροπολεμική ριψοκίνδυνη τακτική που αύξανε την προοπτική ατυχημάτων και επέτεινε βαθιά το πυρηνικό ρίσκο. Εν ολίγοις, οι Αμερικανοί στρατηγιστές έχουν ήδη θέσει τροχιά επέκτασης για το πυρηνικό τους οπλοστάσιο και η λήξη της New Start αφήνει το δρόμο ανοιχτό και τυπικά πια. Βάσει του αφηγήματος της στρατηγικής κοινότητας στην Γουάσινγκτον, θα ήταν εύλογο να περιμένει κανείς μία μικρού έως και μεσαίου βαθμού επέκτασης του πυρηνικού τους οπλοστασίου σταδιακά και σε έναν ορίζοντα λίγων ετών.

Η περίπτωση της Ρωσίας

Από την άλλη, η ρωσική περίπτωση διαφέρει πολύ. Ενώ δεν θα είναι ευκταίο από τους Ρώσους να μείνουν πίσω ποσοτικά, οι οικονομικές κυρώσεις και η ανάγκη να δοθεί η προτεραιότητα στο συμβατικό οπλοστάσιο μάλλον οδηγεί σε άλλου τύπου προβλέψεων για το μέλλον του Ρωσικού πυρηνικού οπλοστασίου. Μία άλλη ειδοποιός διαφορά είναι ότι η Ρωσία έχει ολοκληρώσει την ανανέωση του πυρηνικού της οπλοστασίου, κάτι που έχει κλείσει πολλά παράθυρα ευκαιριών για τον επαναπροσδιορισμό των εξοπλιστικών επιλογών της ενώ οι ΗΠΑ βρίσκονται ακόμα στις αρχές σχεδόν με πολλές επιλογές να απλώνονται μπροστά τους διευκολύνοντας έτσι την επέκταση.

Αντί λοιπόν για μία ποσοτική επέκταση, θα περίμενε κάποιος να δει τη συνέχιση της ρωσικής στρατηγικής που δίνει την έμφαση στα εξής:

• Πρώτον, στα μη στρατηγικά πυρηνικά όπλα τακτικού επιπέδου, τις λεγόμενες «μικρές» πυρηνικές βόμβες για την αύξηση της καταναγκαστικής ισχύος στο ευρωπαϊκό θέατρο επιχειρήσεων.
• Δεύτερον, η Ρωσία θα συνεχίσει να εστιάζει την προσοχή της σε μη συμμετρικά πυρηνικά οπλικά συστήματα που στόχο έχουν να εκμεταλλευτούν τις αδυναμίες του αμερικανικού οπλοστασίου και του πυρηνικού δόγματος.

Παραδείγματα τέτοιων συστημάτων είναι το Poseidon (διηπειρωτικό μη επανδρωμένο υποβρύχιο όχημα UUV) αλλά και το Burevestnik, ένας εξαιρετικά ευέλικτος πύραυλος μεγάλου βεληνεκούς που μπορεί να μπερδέψει τις Αμερικανικές δομές αντι-βαλλιστικής άμυνας (Golden Dome). Το μεγάλο ερώτημα που παραμένει είναι αν η Ρωσική πολεμική βιομηχανία θα μπορέσει να παράγει σε μεγάλους αριθμούς τέτοια συστήματα δεδομένης της έλλειψης βασικών εξαρτημάτων ηλεκτρονικού πολέμου αλλά και υλικών για βασικές επιχειρησιακές λειτουργίες που επιτρέπουν την διείσδυση των άμυνών του αντιπάλου (penetration aids, post-boost vehicles κτλ.).

Εν ολίγοις, είναι λιγότερο πιθανό απ’ ό,τι ακούγεται και γράφεται να έρθουμε αντιμέτωποι με μία μεγάλης εντάσεως κούρσα πυρηνικών εξοπλισμών εκατέρωθεν. Ωστόσο, αυτό δεν μας αφήνει πλήρη αισιοδοξία για το μέλλον. Ακόμα και οι σταδιακές επεκτάσεις του Αμερικανικού οπλοστασίου -μικρές και χειρουργικές ίσως- αποτελούν παραβίαση των Αμερικανικών δεσμεύσεων εντός του πλαισίου της συνθήκης κατά την διασπορά των πυρηνικών (NPT) ενώ θα μπορούσαν να τροφοδοτήσουν ένα ντόμινο αντιδράσεων.

Η Κίνα παρακολουθεί εξαιρετικά προσεκτικά τις αμερικανικές κινήσεις ενώ η ίδια είναι σε ανοδική τροχιά και σε ένα πολύ κρίσιμο σταυροδρόμι για το μέλλον της δικής της πυρηνικής αποτροπής. Από την άλλη, οι ποιοτικές διαφοροποιήσεις του Ρωσικού οπλοστασίου, ακόμα και αν δεν παραβιάζουν τα ποσοτικά όρια της New Start, είναι άκρως αποσταθεροποιητικές εισάγοντας επικίνδυνα οπλικά συστήματα σε μία ήδη επιβαρυμένη εξίσωση προκαλώντας αστάθεια και αφήνοντας πολλά περιθώρια για παρανοήσεις και κλιμάκωση σε περίπτωση κρίσεων.

Είναι, λοιπόν, μία νέα συνθήκη η λύση ή απλά ένας πολιτικός κατευνασμός της διεθνούς κοινότητας;

Ενώ νέες τεχνολογίες δίνουν πρωτότυπες ιδέες για το μέλλον του arms control και το φλέγον ζήτημα της εξακρίβωσης (verification), το πρόβλημα είναι η πολιτική θέληση.

Οι Αμερικανοί δεν φαίνονται διαθέσιμοι να καθίσουν στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων και όπως ανέφερε ο υπουργός Εξωτερικών, Μάρκο Ρούμπιο, κάτι τέτοιο θα γίνει μόνο όταν χτίσουν διπλωματική ισχύ και θα μπορέσουν να διαπραγματευτούν ως ισχυρότεροι. Μία ακόμα προϋπόθεση είναι η συμμετοχή της Κίνας.

Από τη μεριά τους οι Ρώσοι επιμένουν στη συμβολή της Γαλλίας και του Ηνωμένου Βασιλείου, κάτι που δεν προβλέπεται να γίνει αποδεκτό στο εγγύς μέλλον. Στο μεταξύ, η έλλειψη των μηχανισμών συνεργασίας και διαβούλευσης στο πλαίσιο της New Start θα μεγαλώνουν περισσότερο το κενό αλληλοκατανόησης μεταξύ της Ρωσίας και των ΗΠΑ. Ο δρόμος προς μία νέα συνθήκη προβλέπεται μακρύς και τραχύς και το όραμα του Προέδρου Ομπάμα για αποπυρηνικοποίηση πιο μακρινό από ποτέ.