Αναζητώντας το «τέλος» του πολέμου

Το ερώτημα «πώς τελειώνει ένας πόλεμος;» και «πότε;», επανέρχεται με επιμονή στη διεθνή δημόσια συζήτηση. Αναλυτές, δημοσιογράφοι και φορείς χάραξης πολιτικής αναζητούν ένα σαφές σημείο λήξης. Έναν καθορισμένο στόχο, μια ελεγχόμενη έξοδο, μια στρατηγική ολοκλήρωση. Η επιμονή αυτή είναι εύλογη. Δεν είναι, όμως, επαρκής.

Διότι στηρίζεται σε μια βασική παραδοχή. Ότι δηλαδή το τέλος ενός πολέμου είναι ενιαίο, είναι για όλους το ίδιο και μπορεί να προσδιοριστεί με σαφήνεια.

Στη θεωρία των διεθνών σχέσεων, η λήξη μιας σύγκρουσης συνδέεται με την επίτευξη πολιτικοστρατιωτικών στόχων και την αποκατάσταση μιας μορφής ισορροπίας. Η προσέγγιση αυτή, που αντλεί από την κλασική αντίληψη του πολέμου ως συνέχειας της πολιτικής (Clausewitz), παραμένει θεμελιώδης για τον σχεδιασμό στρατηγικής. Το τέλος, σε αυτό το επίπεδο, είναι μετρήσιμο και ασφαλώς ανακοινώσιμο. Ωστόσο, αυτή η οπτική αποτυπώνει μόνο ένα μέρος της πραγματικότητας.

Κάθε σύγκρουση παράγει ένα σύνολο συνεπειών που εκτείνονται πέρα από τη διάρκεια των επιχειρήσεων: εκτεταμένες καταστροφές υποδομών, αποσταθεροποίηση της οικονομίας, μαζικούς εκτοπισμούς πληθυσμών, μακροχρόνια πίεση στους θεσμούς και στην κοινωνική συνοχή. Όπως έχει επισημανθεί από τον Oliver Richmond στη σχετική βιβλιογραφία για τη μεταπολεμική αποκατάσταση και την οικοδόμηση της ειρήνης, η «επόμενη ημέρα» δεν αποτελεί διακριτή φάση που ακολουθεί τον πόλεμο, αλλά μια διαδικασία που διαμορφώνεται ήδη κατά τη διάρκειά του.

Η διάκριση που προκύπτει είναι ουσιαστική. Από τη μία πλευρά βρίσκεται το ορατό τέλος που αποτελεί την παύση των εχθροπραξιών, την επίτευξη μιας συμφωνίας, την ανακοίνωση σταθεροποίησης. Από την άλλη, ένα λιγότερο ορατό αλλά καθοριστικό τέλος, τη σταδιακή απορρόφηση των συνεπειών και την ανασυγκρότηση.

Όσο καθυστερεί η επίτευξη ενός σαφούς στρατηγικού αποτελέσματος, τόσο διευρύνεται το βάθος των επιπτώσεων που μεταφέρονται στο δεύτερο επίπεδο. Η παράταση της σύγκρουσης δεν επιμηκύνει μόνο τη διάρκεια των επιχειρήσεων, επιμηκύνει και τον χρόνο που απαιτείται για την αποκατάσταση. Κάθε φάση επιχειρησιακής εκκρεμότητας προσθέτει ένα επιπλέον βάρος στο «αόρατο τέλος», εκείνο που δεν ανακοινώνεται, αλλά βιώνεται. Σε αυτό το πλαίσιο, η έννοια του τέλους μεταβάλλεται. Δεν πρόκειται πλέον για χρονικό σημείο, αλλά για διαδικασία άνισης διάρκειας και άνισου αντίκτυπου.

Η ασυμμετρία αυτή είναι εμφανής στις σύγχρονες γεωπολιτικές εξελίξεις. Η συζήτηση γύρω από πιθανές ή εν εξελίξει συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή, και ειδικότερα σε σχέση με το Ιράν, επικεντρώνεται κυρίως στη διαχείριση της κλιμάκωσης, στη διατήρηση στρατηγικής ισορροπίας και στην αποφυγή παρατεταμένων εμπλοκών. Πρόκειται για κρίσιμες παραμέτρους. Ωστόσο, ακόμη και στην περίπτωση επίτευξης αυτών των στόχων, το αποτέλεσμα δεν συνιστά κατ’ ανάγκην και «τέλος» με την πλήρη έννοια του όρου.

Παράλληλα, η φάση της αποκατάστασης δεν είναι ουδέτερη. Η εμπειρία και συνάμα το παράδοξο δείχνουν ότι οι ίδιοι διεθνείς και περιφερειακοί δρώντες που επηρεάζουν τη δυναμική μιας σύγκρουσης, διαδραματίζουν συχνά καθοριστικό ρόλο και στη διαμόρφωση της μεταπολεμικής πραγματικότητας. Η ανοικοδόμηση, η θεσμική υποστήριξη και η οικονομική ενίσχυση εντάσσονται σε ευρύτερα πλαίσια επιρροής, αναδεικνύοντας ότι το «τέλος» έχει και συνέχεια με διαφορετικά μέσα.

Υπό αυτό το πρίσμα, το ερώτημα περί του «τέλους» όπως τίθεται στη δημόσια σφαίρα αποδεικνύεται περιοριστικό. Για τα κράτη, το τέλος μπορεί να σημαίνει σταθεροποίηση. Για τις κοινωνίες, σημαίνει αποκατάσταση. Και όσο η πρώτη καθυστερεί, η δεύτερη απομακρύνεται.

Το τέλος ενός πολέμου δεν γράφεται τη στιγμή που σιωπούν τα όπλα, αλλά πολύ αργότερα, στις ζωές εκείνων που συνεχίζουν να ζουν μέσα σε όσα άφησε πίσω του γιατί οι επιχειρήσεις μπορεί να σταματούν με μια ανακοίνωση, η βία όμως δεν παύει, αλλά μετασχηματίζεται σε άλλες μορφές.