Απόψεις|21.11.2026 06:30

Μικρά, αλλά καθοριστικά βήματα για την μελλοντική πορεία των πυρηνικών

Ελένη Εκμεκτσίογλου

Στις 19 Νοεμβρίου, ο Σι Τζινπίνγκ, ο Ντόναλντ Τραμπ και ο Βλαντιμίρ Πούτιν συναντήθηκαν στο περιθώριο της συνόδου κορυφής του APEC (Asia Pacific Economic Cooperation) στην Κινεζική πόλη Σενζέν.

Ο Κινέζος Πρόεδρος κέρδισε τις εντυπώσεις με την επιλογή της τοποθεσίας καθώς η περιοχή είναι σύμβολο της Κινεζικής οικονομικής προόδου και τεχνολογικής ακμής.

Οι Πρόεδροι Τραμπ και Πούτιν δέχθηκαν υψηλές τιμές και την καλύτερη των υποδοχών από τον Κινέζο ομόλογο τους. Η προεδρία Trump έχει πληγεί βαθιά από τις πρόσφατες εκλογές και οι τιμές με τις οποίες ο Κινέζος Πρόεδρος υποδέχτηκε τον Αμερικανό ομόλογο του χρησίμεψαν για εσωτερική κατανάλωση σε μία προσπάθεια να προβληθεί το διεθνές κύρος του Αμερικανού Προέδρου σε αντιδιαστολή με την πολύ περιορισμένη αποδοχή του από το εσωτερικό αμερικανικό κοινό. 

Η συνάντηση ήταν πολύ-αναμενόμενη, αλλά οι προσδοκίες για το τι θα μπορούσε να επιτευχθεί ήταν λιγοστές. Παρά τις στενές σχέσεις σε προσωπικό επίπεδο των ηγετών, τα συμφέροντα των τριών δυνάμεων τέμνονται σε ελάχιστα σημεία ενώ ο κοινός παρονομαστής για μια τριμερή συμφωνία δεν θα μπορούσε παρά να είναι παρά πολύ χαμηλός, όπως αποδείχθηκε και από το κοινό ανακοινωθέν.

Όπως έγινε εμφανές από τις μονομερείς δηλώσεις τους, ο Ρώσος Πρόεδρος ήθελε να μιλήσει για την Ουκρανία και την παγκόσμια ενεργειακή ασφάλεια. Ο Αμερικανός Πρόεδρος είχε στην κορυφή της ατζέντας του τα πυρηνικά ενώ ο Σι Τζινπίνγκ είχε κερδίσει ήδη τις εντυπώσεις ως ο πρώτος Πρόεδρος της χώρας του που χαίρει εμφανώς παγκόσμια αναγνώριση ως ο μεγάλος ηγέτης μίας από τις παγκόσμιες κυρίαρχες δυνάμεις.  

Τα σημεία στα οποία οι ηγέτες μπόρεσαν να εξασφαλίσουν την ομοφωνία ήταν τα εξής: η δέσμευση για την αναδιάρθρωση των Ηνωμένων Εθνών, η πρόθεση για αυξημένη παραγωγή πετρελαϊκών προϊόντων για την πτώση των τιμών, η στηλίτευση του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου της Χάγης για δράση εκτός της δικαιοδοσίας του, και τέλος, η υπόσχεση για περαιτέρω διαπραγματεύσεις στο ζήτημα της μείωσης των κινδύνων που απορρέουν από τα πυρηνικά όπλα. 

Τα τέσσερα σημεία στο κοινό ανακοινωθέν είναι γενικής φύσεως, καθόλου δεσμευτικά και χωρίς σχέδιο υλοποίησης. Ωστόσο, ένα ασφαλές συμπέρασμα που απορρέει είναι η σύμφωνη θέση και των τριών δυνάμεων ως προς την σταδιακή απονομιμοποίηση της διεθνούς τάξης και των πυλώνων σταθερότητας, καθώς και προβλεψιμότητας της, όπως τα διεθνή νομικά όργανα που πρεσβεύουν αρχές δεσμευτικές για την κρατική συμπεριφορά. Μία τέτοιου είδους εμφανής εναντίωση στις αρχές του δικαίου καθώς και η έμφαση στην παραγωγή προϊόντων φανερώς βλαβερά και επισφαλή για το περιβάλλον δεν μπορούν παρά να μεγαλώνουν το χάσμα και να απομακρύνουν περεταίρω τους Ευρωπαίους εταίρους. 

‘Ένα θετικό σημείο της συνάντησης ήταν η ομόφωνη δήλωση των τριών ηγετών ότι ένας πυρηνικός πόλεμος δεν θα έπρεπε ποτέ να διεξαχθεί, καθώς η νίκη δεν θα μπορούσε σε καμία περίπτωση να επιτευχθεί. Η εξέλιξη ήταν θετική δεδομένης της αυξανόμενης χρήσης πυρηνικών απειλών από τη Ρωσία και την εγγύτητα στην οποία βρέθηκε η ανθρωπότητα, το Φθινόπωρο του 2022, στη χρήση τακτικών πυρηνικών όπλων από το Ρωσικό στρατό στο Ουκρανικό μέτωπο.

Επιπλέον, η πυρηνική απειλή έχει επιστρέψει και στο μέτωπο του Ειρηνικού ωκεανού όπου Αμερικανοί αξιωματούχοι προσπαθούν να ενισχύσουν την Αμερικανική αποτροπή εναντίον Κινεζικών βλέψεων και διεκδικήσεων στην περιοχή δίνοντας έμφαση στη χρήση τακτικών πυρηνικών όπλων και τον έλεγχο της κλιμάκωσης σε μία μειωμένης έντασης πυρηνική σύρραξη. Αξιωματούχοι της κυβέρνησης όπως ο Υφυπουργός Άμυνας, Έλριτζ Κόλμπι, έχουν δηλώσει δημόσια την αμερικανική πρόθεση να καταστήσουν τα πυρηνικά όπλα χρησιμοποιήσιμα, μία πολιτική η οποία δεν περιορίζεται μόνο στη ρητορική αλλά μεταφράζεται σε επενδύσεις και αναπτύξεις νέων οπλικών συστημάτων όπως ο Αμερικανικός Submarine Launched Nuclear Cruise Missile (SLCM-N).

Εντός αυτού του πλαισίου, οι κοινές δηλώσεις περί πυρηνικών προκαλούν έκπληξη δεδομένης της περίοπτης θέσης που κατέχουν στα στρατιωτικά σχέδια των ΗΠΑ και της Ρωσίας. Ωστόσο, η κυβέρνηση Τραμπ είχε θέσει ως υψηλό στόχο την επίτευξη συμφωνιών για την μείωση των πυρηνικών οπλοστασίων με τη Μόσχα και το Πεκίνο από την πρώτη κιόλας θητεία της.

Η εμμονή του Προέδρου Τραμπ για αποπυρηνικοποίηση προκαλεί πολλά ερωτήματα αλλά το πιο πιθανόν είναι ότι σχετίζεται με προσωπικές φιλοδοξίες υστεροφημίας. Η κυβέρνηση Μπαράκ Ομπάμα με την New Start Treaty και την περίφημη ομιλία της Πράγας είχε καταφέρει πρωτόγνωρα βήματα προς την κατεύθυνση της εξάλειψης των πυρηνικών σε μία διμερή συμφωνία με τη Μόσχα. Η μεγάλη πρόκληση για τον Τραμπ είναι να πείσει τους Κινέζους να εισέλθουν σε μία ουσιαστική τριμερή συμφωνία.

Οι Αμερικανοί έχουν δουλέψει πολύ σκληρά σε διπλωματικό επίπεδο για μία προσέγγιση των δύο μερών στο θέμα του nuclear risk reduction – μέτρα μείωσης του πυρηνικού κινδύνου. Οι Κινέζοι κρατούσαν ανέκαθεν αρνητική στάση προβάλλοντας το μεγάλο ποσοτικό χάσμα μεταξύ του Κινεζικού πυρηνικού οπλοστασίου με αυτά της Ρωσίας και των ΗΠΑ ως τον κύριο λόγο για την αποχή τους. 

Ωστόσο, το χθεσινό μονομερές Κινεζικό διπλωματικό ανακοινωθέν -όπως εκδόθηκε μετά την τριμερή συνάντηση- μπορεί να οδηγήσει σε κάποιες ελπίδες για αλλαγή της πάγιας θέσης του Πεκίνου. Το ανακοινωθέν τονίζει την ανάγκη για ειρηνική συνύπαρξη μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων εντός του πλαισίου της μεταπολεμικής τάξης και σε συμφωνία με τις αρχές του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών.

Για την Κίνα, τα πυρηνικά όπλα είναι η Δαμόκλειος Σπάθη και η συνεχής σκιά που πλανάται πάνω από την ανθρωπότητα. Το ανακοινωθέν συνεχίζει λέγοντας ότι τα πυρηνικά όπλα πρέπει να καταστραφούν και ο κόσμος να οδηγηθεί στην αποπυρηνικοποίησή με απόλυτο σεβασμό στη συνθήκη κατά της διασποράς των πυρηνικών όπλων. Παραδόξως, η παράγραφος τελειώνει με την έμφαση στην ανάγκη για διατήρηση της στρατηγικής ισορροπίας παραπέμποντας στην διατήρηση της πυρηνικής αποτροπής το οποίο έρχεται σε βαθιά αντίθεση με την θέση υπέρ της αποπυρηνικοποίησης. 

Παρά την θετική εμμονή των ΗΠΑ για τριμερείς προσπάθειες μείωσης των πυρηνικών κινδύνων και τις διστακτικές έως και αντιφατικές Κινεζικές δηλώσεις, στην πράξη μία συμφωνία θα ήταν δύσκολο να επιτευχθεί για διάφορους λόγους. Αρχικά, η Κίνα βρίσκεται σε μία μεταβατική περίοδο στην πορεία της ως πυρηνική δύναμη.

Οι ποσοτικές αυξήσεις του οπλοστασίου της οδηγούν σε εσωτερικές ζυμώσεις εντός του PLARF (People’s Liberation Army Rocket Force), το σώμα που είναι υπεύθυνο για τις πυρηνικές επιχειρήσεις. Πολλά ερωτήματα έχουν γεννηθεί σχετικά με τις μελλοντικές επενδύσεις και τους τρόπους υλοποίησης της πυρηνικής στρατηγικής και των αρχών της έτσι όπως δίνονται από την πολιτική ηγεσία της χώρας.

Χωρίς σταθερές για το ποια οπλικά συστήματα είναι εντός ή εκτός των διαπραγματεύσεων, είναι πολύ δύσκολο να φανταστεί κάποιος τους Κινέζους να εισέρχονται στην αίθουσα των διαπραγματεύσεων. Επιπλέον, με τις πρόσφατες εκκαθαρίσεις εντός των Κινεζικών Ένοπλων Δυνάμεων, εικάζουμε ότι το τοπίο εντός της PLARF είναι κατακερματισμένο, με υψηλά διαχωριστικά τείχη μεταξύ αξιωματούχων και με σχεδόν μηδενική ανταλλαγή απόψεων και επιχειρημάτων, κάτι που θα ήταν χρήσιμο σε μία τόσο σημαντική καμπή για το Κινεζικό Rocket Force.

Εντός αυτού του πλαισίου, πρακτικές δυσκολίες, όπως ποια θα ήταν τα μέλη της Κινεζικής αντιπροσωπείας σε μία διαπραγμάτευση ή από που θα προέρχονταν οι βασικές διαπραγματευτικές γραμμές που θα έπρεπε να ακολουθηθούν, δυσχεραίνουν περεταίρω την αμερικανική πρωτοβουλία. Πέρα από τα εσωτερικά κινεζικά εμπόδια, το μέλλον του ελέγχου των εξοπλισμών (arms control) είναι δυσοίωνο λόγω τη φύσης των νέων τεχνολογιών οι οποίες είναι οι περισσότερες διττής χρήσεως (στρατιωτικής και εμπορικής) δυσκολεύοντας εξαιρετικά το καθεστώς ελέγχου και εξακρίβωσης των συμφωνιών. 

Φαντασία και προσαρμοστικότητα στη νέα πραγματικότητα είναι αναγκαία για να ξεπεραστούν τα παραπάνω εμπόδια. Ωστόσο, ο Αμερικανός και ο Κινέζος Πρόεδρος θα έχουν την ευκαιρία για πιο χειροπιαστά αποτελέσματα τον άλλο μήνα με την επίσκεψη του Σι στις ΗΠΑ. Τα επιτελεία των Προέδρων έχουν λίγο χρόνο και πολλή δουλειά μπροστά τους για να λειάνουν το έδαφος προς πιο ουσιαστικά αποτελέσματα.

Κάποιοι σχετικά εύκολοι στόχοι για το Δεκέμβρη θα ήταν η ρητορική δέσμευση και των δύο εναντίον των πυρηνικών δοκιμών, η δημιουργία ενός καθεστώτος γνωστοποίησης εκτόξευσης (launch notification regime) ή η εμβάθυνση συνομιλιών σχετικά με την υπεύθυνη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στο γενικότερο πλαίσιο της πυρηνικής διοίκησης και ελέγχου. Πρέπει να ειπωθεί ότι ο Πρόεδρος Σι είχε έρθει σε συμφωνία με τον τότε Αμερικανό Πρόεδρο Τζο Μπάιντεν για τη δέσμευση και των δύο κατά τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης στην απόφαση για τη χρήση πυρηνικών όπλων. Ωστόσο, η ευρύτατη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης σε κάθε στάδιο της πυρηνικής διοίκησης και ελέγχου απαιτεί μία πιο ολιστική προσέγγιση. 

Εν κατακλείδι, είναι πολύ πιθανόν να μην δούμε μία συμφωνία συγκρίσιμη σε μια ψυχροπολεμική συνθήκη ποσοτικών μειώσεων. Ωστόσο, υπάρχουν κάποιες ευκαιρίες τις οποίες και οι δύο δυνάμεις θα μπορούσαν να αξιοποιήσουν προς τη σωστή κατεύθυνση.

Μπορεί να είμαστε πιο μακριά από την αποπυρηνικοποίηση από ποτέ αλλά ακόμα και οι συμφωνίες μείωσης ρίσκου παράγουν σταθερότητα, ασφάλεια, διαφάνεια ενώ οι διαπραγματεύσεις και οι επαφές δημιουργούν οικειότητα και τριβή με στόχο την ανάπτυξη της στοιχειώδους εμπιστοσύνης. Όταν το τοπίο εντός των Κινεζικών ενόπλων δυνάμεων ξεκαθαρίσει, τότε η επιμονή και η σκληρή δουλειά των διπλωματών θα ευδοκιμήσει. Στο μεταξύ, η επίτευξη ‘ταπεινών’ στόχων όπως η υπενθύμιση ότι πυρηνικός πόλεμος δεν πρέπει να διεξαχθεί ποτέ είναι αναγκαία μικρά βήματα αλλά και καθοριστικά για την μελλοντική πορεία των πυρηνικών οπλοστασίων και της ανθρωπότητάς.         

Σι ΤζινπίνγκΒλαντίμιρ ΠούτινπρόεδροςΚίναΗΠΑσυμφωνίαΝτόναλντ ΤραμππυρηνικάΡωσία