Από τον Ντόριαν Γκρέι στην «Ιεροτελεστία» και την εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης

Καθώς πλησιάζουν οι γιορτές του Πάσχα, τα θέατρα σε όλη την Ελλάδα συνεχίζουν να γεμίζουν και το κοινό χειροκροτεί παραστάσεις που φαίνεται να έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Όπως, για παράδειγμα, στο θέατρο Πορεία, όπου παρουσιάζεται «Το Πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι» του Όσκαρ Ουάιλντ. Από την πρώτη στιγμή γίνεται σαφές ότι πρόκειται για κάτι πραγματικά ξεχωριστό. Η παράσταση αιχμαλωτίζει τον θεατή από την αρχή έως το τέλος, με τρόπο που καθιστά αδύνατο να αποσπαστεί κανείς από όσα εκτυλίσσονται μπροστά του.

Στο επίκεντρο βρίσκεται η Νάντια Κοντογεώργη, η οποία δημιουργεί έναν ολόκληρο κόσμο με την παρουσία της. Σε ελάχιστο χρόνο περνά από χαρακτήρα σε χαρακτήρα, αλλάζοντας φωνή, σώμα, ρυθμό και ενέργεια. Και το πιο εντυπωσιακό είναι ότι δεν νιώθεις ποτέ ότι πρόκειται για επίδειξη δεξιοτεχνίας. Όλα κυλούν φυσικά, και σε κάνει να πιστέψεις ότι βλέπεις πολλούς ανθρώπους ταυτόχρονα. Σε κάποιο σημείο ξεχνάς εντελώς ότι είναι μόνη της.

Μου άρεσε πολύ ότι οι συντελεστές της παράστασης δεν περιορίζονται στην επιφάνεια του έργου. Δεν πρόκειται απλώς για την ιστορία ενός όμορφου νέου που δεν γερνά, αλλά είναι μια βαθιά ματιά στον τρόπο που βλέπουμε τον εαυτό μας, στην εμμονή μας με την εικόνα και στο τι σημαίνει να ζεις χωρίς ν' αναλαμβάνεις τις ευθύνες σου. Και το πιο εντυπωσιακό είναι ότι όλα αυτά περνούν φυσικά, χωρίς να γίνονται με «διδακτικό» τρόπο.

Η σκηνοθεσία του Δημήτρη Αγιοπετρίτη Μπογδάνου είναι εξίσου εξαιρετική. Ο χώρος είναι λιτός, καθαρός, χωρίς περιττά στοιχεία, και γι’ αυτό κάθε κίνηση, κάθε παύση, κάθε μετάβαση λειτουργεί τέλεια. Το βάρος πέφτει στην ηθοποιό και στην ιστορία, και αυτό δημιουργεί έναν ρυθμό που κρατά τον θεατή συνεχώς σε εγρήγορση. Εντυπωσιακή είναι και η χρήση της κάμερας επί σκηνής, που ενώνει θέατρο και κινηματογράφο, κάνοντας τη δράση να φαίνεται πιο ζωντανή και σηματοδοτώντας μια νέα εποχή για τις τέχνες. 

Συνολικά, είναι από εκείνες τις παραστάσεις που τις απολαμβάνεις σε πολλά επίπεδα. Και αισθητικά, και συναισθηματικά, και σαν εμπειρία. Φεύγεις και έχεις ακόμα μέσα σου εικόνες, σκέψεις, στιγμές. Και κυρίως, έχεις δει τι μπορεί να κάνει το θέατρο όταν υπάρχει έμπνευση, φαντασία και αληθινή αγάπη για αυτό που συμβαίνει πάνω στη σκηνή.

Όταν η απώλεια γίνεται γιορτή ζωής

Στη σκηνή «Νίκος Κούρκουλος» του Εθνικού Θεάτρου παρουσιάζεται η «Ιεροτελεστία» του Guillaume Poix, σε σκηνοθεσία του Χρήστου Θεοδωρίδη. Το έργο αντλεί το υλικό του από 300 συνεντεύξεις που πραγματοποιήθηκαν την περίοδο της πανδημίας (2020–2021), μια εποχή όπου ο φόβος του θανάτου και η αίσθηση της μοναξιάς έγιναν σχεδόν καθολικά βιώματα. Σε αυτές προστέθηκαν τρεις νέες ιστορίες εμπνευσμένες από την ελληνική πραγματικότητα, γραμμένες από την Ιζαμπέλα Κωνσταντινίδου.

Η «Ιεροτελεστία» είναι ένα έργο που εστιάζει στη θέση του θανάτου μέσα στη ζωή. Στον τρόπο που τον αντιμετωπίζουμε, στη διαδικασία του πένθους που συχνά αποσιωπάται ή παραμερίζεται, αλλά και στην ανάγκη να του αποδώσουμε τον χρόνο και τη σημασία που του αναλογεί. Ο τίτλος του έργου («Un Sacre») παραπέμπει σε κάτι ιερό, και πράγματι η παράσταση μάς καλεί να δούμε την απώλεια ως μια προσωπική ιεροτελεστία. Μια εσωτερική, μοναδική διαδικασία που ο καθένας βιώνει με τον δικό του τρόπο.

Αν κάτι κρατάς σίγουρα από αυτή την sold out παράσταση, είναι οι ηθοποιοί της. Πρόκειται για μια δουλειά που βασίζεται σχεδόν εξ ολοκλήρου πάνω τους. Στον τρόπο που αφηγούνται, που στέκονται, που σε κάνουν να πιστέψεις ότι αυτό που ακούς είναι αληθινό. Όλοι μαζί δημιουργούν ένα δεμένο σύνολο, μια «παρέα» χαρακτήρων που, παρότι δεν συνδέονται άμεσα, μοιάζουν να ανήκουν στον ίδιο κόσμο. Σαν να κινούνται σ' ένα ενδιάμεσο τοπίο – κάτι σαν Καθαρτήριο – όπου οι ζωντανοί προσπαθούν ν' αποχαιρετήσουν τους νεκρούς τους.

Η παράσταση ξεκινά με τη μορφή μιας γυναίκας που κουβαλά μια παλιά, σχεδόν ξεχασμένη τέχνη, εκείνη της μοιρολογίστρας. Η Ιωάννα Μαυρέα, ως Ρενάτα, φέρει κάτι από έναν ολόκληρο κόσμο που μοιάζει να έχει χαθεί. Έχει μάθει να «ντύνεται» με τον πόνο των άλλων, να τον μετατρέπει σε λόγο, φωνή, τελετουργία. «Είναι ένας τρόπος ν' ανακουφίσεις αυτούς που μένουν στη ζωή» λέει. Και το κάνει χωρίς υπερβολές, με μια απλότητα και μια ηρεμία που καθιστούν τα λόγια της ακόμη πιο διαπεραστικά. Σαν να σου θυμίζει κάτι βαθιά οικείο, που όμως είχες ξεχάσει. «Μόλις ξεψυχήσει, θεωρούν ότι πάει ο άνθρωπος. Τελείωσε. Αλλά ποιος ξέρει τι γίνεται μετά, εσείς; Ξέρετε εσείς; Με το που μπαίνω μέσα στο δωμάτιο του νεκρού, πέφτω στα γόνατα. Αρχίζω να χτυπώ το πάνω μέρος του στήθους μου, κατά κανόνα επτά φορές, με το δεξί χέρι. Υποχρεωτικά στο μέρος της καρδιάς. Τον πρώτο καιρό χτυπιόμουν τόσο δυνατά που άφηνα μελανιές. Είναι ολόκληρη τέχνη να μάθεις να μην πονάς τον εαυτό σου». 

Οι χαρακτήρες μοιάζουν αληθινοί, αναγνωρίσιμοι. Ξεχωρίζει ο Ανδρέας Νάτσιος ως Ζωρζ, ένας άντρας που παλεύει με τη μνήμη του, αλλά και η Μαρία Μπαγανά δίνει μια έντονη, σχεδόν εκρηκτική παρουσία επί σκηνής. Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι και η δουλειά του Ηλία Σγουραλή, που φέρνει μια σωματική ένταση που σε παρασύρει, καθώς και του Θάνου Μαγκλάρα, που με πιο χαμηλούς τόνους καταφέρνει να συγκινήσει το κοινό. Τέλος, ο Θωμάς Τσακνάκης, σε έναν πιο εύθραυστο ρόλο που μου θύμισε την ιστορία του Βαγγέλη Γιακουμάκη, σε αγγίζει σχεδόν ανεπαίσθητα, χωρίς να το καταλάβεις. Το σημαντικό είναι ότι κανείς από τους ηθοποιούς δεν επιχειρεί να επισκιάσει τον άλλον. Λειτουργούν όλοι ως σύνολο.

Η σκηνοθετική ματιά του Χρήστου Θεοδωρίδη διατρέχει το έργο με ευαισθησία, οργανώνοντας τις αφηγήσεις σε έναν σκηνικό χώρο που αναπνέει μαζί τους. Οι μεταβάσεις κυλούν αβίαστα μέσα από τους φωτισμούς, που χαράζουν διακριτικά τα όρια κάθε ιστορίας, ενώ η κίνηση της Ξένιας Θεμελή διαμορφώνει έναν ζωντανό ρυθμό, όπου η ένταση εναλλάσσεται με στιγμές εκτόνωσης και εσωτερικότητας. Η παρουσία των μουσικών Κωνσταντίνου Κρομμύδα και του Χρήστου Τζον Μούσλι ενσωματώνεται εξαιρετικά στη δράση, συνοδεύοντας και φωτίζοντας καλύτερα τις ιστορίες. 

Η παράσταση – ντοκιμαντέρ του Πρόδρομου Τσινικόρη

Η παράσταση «96%» του Πρόδρομου Τσινικόρη, που παρουσιάζεται αυτή την περίοδο στη Θεσσαλονίκη, είναι ένα από τα πιο εντυπωσιακά δείγματα του θεάτρου τεκμηρίωσης στην Ελλάδα. Από την πρώτη στιγμή γίνεται σαφές ότι πρόκειται για μια παράσταση που βασίζεται στην έρευνα και όχι στη μυθοπλασία, μια lecture performance όπου το κοινό γίνεται μάρτυρας μιας συστηματικής και προσεκτικής ανασύνθεσης της ιστορίας της Θεσσαλονίκης του 1943.

Η ιστορία που αναδύεται είναι σκοτεινή, σχεδόν λησμονημένη, αλλά ακόμη παρούσα στις πλάκες των δρόμων, στα κτίρια και στα κλειστά μαγαζιά της πόλης. Ο Πρόδρομος Τσινικόρης και η ομάδα του δεν περιορίζονται σε αρχεία και βιβλία, αλλά πραγματοποιούν επί τόπου έρευνα, αναζητώντας τα ίχνη του παρελθόντος μέσα στη σύγχρονη πόλη, με τρόπο που δημιουργεί έναν μοναδικό διάλογο ανάμεσα στο τότε και στο τώρα.

Το έργο επικεντρώνεται στον εκτοπισμό και την εξόντωση της εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης, η οποία κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο σχεδόν εξαφανίστηκε. Ο τίτλος «96%» δεν είναι τυχαίος, καθώς αντιστοιχεί στο ποσοστό των Εβραίων της πόλης που χάθηκαν στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης. Η παράσταση φωτίζει τις συνέπειες αυτής της καταστροφής όχι μόνο για τους ανθρώπους, αλλά και για το ίδιο το αστικό τοπίο. Η απουσία των Εβραίων άλλαξε την αρχιτεκτονική, την κοινωνική ζωή και την ψυχολογία της Θεσσαλονίκης για πάντα.

Οι ηθοποιοί (Πρόδρομος Τσινικόρης, Αλεξάνδρα Χατζοπούλου - Σαΐας και Νατάσσα Δαλιάκα), ως «ερευνητική ομάδα», βρίσκονται διαρκώς επί σκηνής, ανασυνθέτοντας τα γεγονότα με ντοκουμέντα, φωτογραφίες, χάρτες και σημειώσεις. Κάθε τους κίνηση, κάθε τους χειρονομία, δίνει ζωή στις ιστορίες που αναδύονται από τα αρχεία και τους δρόμους της Θεσσαλονίκης. Ο Παναγιώτης Μανουηλίδης με τη μουσική του δίνει ζωή στα γεγονότα και φέρνει τον θεατή μέσα στην ατμόσφαιρα της πόλης και της εποχής. Η ομάδα ισορροπεί τέλεια ανάμεσα στην έρευνα και στην πρόζα, χωρίς ποτέ να γίνεται υπερβολική.

Το έργο διαχειρίζεται με ψυχραιμία και σεβασμό ένα ιδιαίτερα βαρύ θέμα, ενώ το χιούμορ σε στιγμές λειτουργεί ως μέσο προσέγγισης, όχι εκτόνωσης. Μετά το τέλος της παράστασης, το κοινό μπορεί να ανέβει στη σκηνή και να δει από κοντά τα βιβλία, τις σημειώσεις, τις φωτογραφίες, κάποια μικροέπιπλα της εποχής, καθώς και να συνομιλήσει με τους συντελεστές.