Συγγνώμη, αλλά αυτά τα 5 έντομα παίρνουν καλύτερες αποφάσεις από σένα

Θα δεις μια σειρά από μυρμήγκια δίπλα στον νεροχύτη, θα φρικάρεις και το πρώτο πράγμα που θα σκεφτείς είναι να τα εξοντώσεις. Η μύγα που κάθεται συνεχώς στο χέρι σου σε εκνευρίζει αφάνταστα και κάθε φορά που χτυπιέσαι μόνος σου γνωρίζεις ότι δεν πρόκειται να την πετύχεις.

Τις ακρίδες, όπως και τα αλογάκια της Παναγίας δεν θες να τις βλέπεις γιατί σε φρικάρουν, ενώ για τις κατσαρίδες ούτε λόγος. Τις μισείς.

Κι όμως, πρόκειται για έντομα που ζουν δίπλα σου, με δικαιώματα αλλά κυρίως με τρομερά προτερήματα και ικανότητες. Από τις οποίες (μεταξύ μας), μπορείς να μάθεις πολλά. Όπως το να παίρνεις σωστότερες αποφάσεις...

Εμείς οι άνθρωποι τείνουμε να θεωρούμε τους εαυτούς μας στην κορυφή της εξελικτικής πυραμίδας, χάρη στην ικανότητά μας να σκεφτόμαστε και να αναλύουμε τα πάντα σε υπερβολικό βαθμό. Όμως, αυτή η ικανότητά δεν μας οδηγεί πάντα μακριά. Δεν είμαστε αλάνθαστοι και συχνά παίρνουμε λάθος αποφάσεις.

Τα έντομα, από την άλλη, παρ' ότι διαθέτουν μικροσκοπικούς εγκέφαλους στο μέγεθος ενός σπόρου παπαρούνας, έχουν εκπληκτικά μεγάλη σοφία όταν πρόκειται για τη λήψη αποφάσεων.

Όπως γράφει το BBC σε σχετικό του άρθρο που αποτελεί μάθημα για όλους μας, πολλές από τις ικανότητες των εντόμων στην επίλυση προβλημάτων έχουν εμπνεύσει αλγορίθμους για την αποτελεσματικότερη λήψη αποφάσεων σε πραγματικές ανθρώπινες βιομηχανίες.

Ακολουθούν πέντε πράγματα που μπορούμε να μάθουμε από τα έντομα για το πώς να παίρνουμε σωστές αποφάσεις.

1. Τα μυρμήγκια βελτιστοποιούν τις επιλογές τους

Το να αποφασίσεις ποιος είναι ο καλύτερος τρόπος για να ολοκληρώσεις κάτι δεν είναι εύκολη υπόθεση, ειδικά σε έναν κόσμο γεμάτο ερεθίσματα. Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται «υπερφόρτωση επιλογών» (choice overload).

Τα μυρμήγκια αντιμετωπίζουν ένα παρόμοιο δίλημμα όταν πρέπει να πάρουν ως ομάδα μια απόφαση για το επόμενο σημείο όπου θα αναζητήσουν τροφή. Έχουν όμως εξελίξει ένα έξυπνο τέχνασμα, το οποίο συναντάται σε πολλά διαφορετικά είδη.

Αρχικά, αρκετά μυρμήγκια εγκαταλείπουν την ασφάλεια της φωλιάς τους και ξεκινούν να αναζητούν το πιο κοντινό και καλύτερο σημείο για ένα καλό γεύμα. Τα πιο «τολμηρά» μυρμήγκια κινούνται τυχαία στον χώρο, κρατώντας όλες τις επιλογές ανοιχτές και εξερευνώντας διαφορετικές διαδρομές.

Καθώς προχωρούν αλλά και επιστρέφουν στη φωλιά, αφήνουν στο έδαφος ένα αχνό ίχνος φερομονών, το οποίο μπορούν αργότερα να ακολουθήσουν άλλα μυρμήγκια. Οι φερομόνες εξατμίζονται με την πάροδο του χρόνου και τα μυρμήγκια έχουν περισσότερες πιθανότητες να ακολουθήσουν το ισχυρότερο ίχνος.

Τα μυρμήγκια που εντοπίζουν το πιο αποτελεσματικό σημείο αναζήτησης τροφής επιστρέφουν γρηγορότερα στη φωλιά με την τροφή και περνούν ξανά πάνω από το ίχνος φερομονών τους πριν αυτό εξαφανιστεί εντελώς. Παράλληλα, μεταφέρουν γρηγορότερα την πληροφορία στα επόμενα μυρμήγκια που ξεκινούν για αναζήτηση τροφής.

Έτσι, με την πάροδο του χρόνου, όλο και περισσότερα μυρμήγκια κινούνται πάνω-κάτω στην ίδια διαδρομή, αφήνοντας περισσότερες φερομόνες. Το ίχνος γίνεται ισχυρότερο και πιο εύκολο να εντοπιστεί.

Οι αντικειμενικά συντομότερες διαδρομές ενισχύονται με την πάροδο του χρόνου, ενώ οι υπόλοιπες εξαφανίζονται. Στο τέλος, ολόκληρη η αποικία εντοπίζει συλλογικά τη συντομότερη και πιο αποτελεσματική διαδρομή, χωρίς κανένα μεμονωμένο μυρμήγκι να γνωρίζει ότι αυτή ήταν η «δική του» επιλογή.

«Το βασικό μάθημα είναι ότι η αποτελεσματική συλλογική λήψη αποφάσεων μπορεί να προκύψει χωρίς κεντρικό έλεγχο», λέει ο Marco Dorigo, συνδιευθυντής του εργαστηρίου τεχνητής νοημοσύνης του Universite Libre de Bruxelles στο Βέλγιο. «Τα μυρμήγκια ατομικά έχουν περιορισμένες δυνατότητες και μόνο τοπικές πληροφορίες, κι όμως μπορούν συλλογικά να επιλύουν σύνθετα προβλήματα συντονισμού».

Αυτό το σύστημα – γνωστό ως μέθοδος βελτιστοποίησης αποικίας μυρμηγκιών (ant colony optimisation) – έχει μετατραπεί σε αλγόριθμο που χρησιμοποιείται για τη βελτίωση του προγραμματισμού, των τηλεπικοινωνιών, των μεταφορών και των logistics σε ολόκληρο τον κόσμο.

Οι ειδικοί έχουν χρησιμοποιήσει, για παράδειγμα, αλγορίθμους βελτιστοποίησης εμπνευσμένους από τα μυρμήγκια για τον σχεδιασμό σιδηροδρομικών δικτύων, ενώ ο Dorigo ανέπτυξε το AntNET, ένα σύστημα για την αποτελεσματικότερη μεταφορά πληροφοριών μέσα σε δίκτυα επικοινωνιών.

2. Οι δημοκρατικές μέλισσες

Οι μέλισσες χρησιμοποιούν μια μέθοδο παρόμοια με αυτή των μυρμηγκιών όταν πρέπει να βρουν το νέο σημείο όπου θα εγκαταστήσουν τη φωλιά τους.

Αρκετές ανιχνεύτριες μέλισσες πετούν προς διαφορετικές κατευθύνσεις και αναζητούν τυχαία πιθανές τοποθεσίες, όπως ακριβώς κάνουν τα μυρμήγκια. Αντί όμως να αφήνουν ίχνη φερομονών, επιστρέφουν στην κυψέλη και επικοινωνούν άμεσα τις προτιμήσεις τους στις υπόλοιπες μέλισσες.

Κάνουν έναν «χορό της παλινδρόμησης» (waggle dance), κουνώντας ρυθμικά το σώμα τους για να μεταδώσουν πληροφορίες σχετικά με το αν θεωρούν ότι το νέο σημείο είναι κατάλληλο: πόσο ασφαλές είναι, πόσο κοντά βρίσκεται, πόσο μεγάλο είναι και πόσο καλά τοποθετημένο.

Όσο καλύτερη είναι η τοποθεσία για τη νέα φωλιά, τόσο μεγαλύτερης διάρκειας και πιο έντονος είναι ο χορός.

Ο χορός μεταφέρει επίσης την ακριβή τοποθεσία – πόσο μακριά πρέπει να πετάξουν και προς ποια κατεύθυνση – και στη συνέχεια μια νέα ομάδα μελισσών στέλνεται για να επιβεβαιώσει τις πληροφορίες.

Όταν επιστρέψουν, εκφράζουν κι εκείνες την άποψή τους μέσω του χορού, είτε υποστηρίζοντας τις προηγούμενες μέλισσες είτε προτείνοντας νέες επιλογές.

Με την πάροδο του χρόνου, αναδεικνύεται φυσικά μια προτιμώμενη τοποθεσία: μερικές δεκάδες μέλισσες επιστρέφουν από την εξερεύνησή τους κάνοντας θετικούς χορούς για το ίδιο σημείο.

Όταν επιτευχθεί η απαραίτητη «απαρτία», η αποικία παίρνει την απόφασή της και μετακινείται ανάλογα – περίπου όπως λειτουργεί μια ανθρώπινη δημοκρατία.

3. Οι ουδέτερες ακρίδες

Το να κάνεις τους ανθρώπους να αλλάξουν γνώμη είναι δύσκολο, ιδιαίτερα όταν μια ομάδα είναι διχασμένη ανάμεσα σε δύο επιλογές. Η συζήτηση μπορεί γρήγορα να μετατραπεί σε ένα απόλυτο «άσπρο ή μαύρο», με αποτέλεσμα όλοι να γίνονται ακόμη πιο αμετακίνητοι στις απόψεις τους.

Ευτυχώς, μια πρόσφατη μελέτη πάνω στις ακρίδες δείχνει έναν πιθανό τρόπο για να ξεφύγουμε από αυτό το συνηθισμένο αδιέξοδο.

Οι λεγόμενες «ακρίδες που βαδίζουν» είναι τόσο νεαρές, ώστε δεν έχουν μάθει ακόμη να πετούν και γι’ αυτό μετακινούνται περπατώντας.

Στο πείραμά του, ο Christian (Kit) Yates, καθηγητής μαθηματικής βιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Bath στη Βρετανία, τοποθέτησε ομάδες από αυτές σε μια κυκλική αρένα, προκειμένου να παρατηρήσει πώς αποφασίζουν συλλογικά προς ποια κατεύθυνση θα κινηθούν.

Παρατήρησε ότι συχνά αλλάζουν κατεύθυνση, αφού προηγουμένως σταματήσουν για λίγο.

Αποδεικνύεται ότι αυτή ακριβώς η σύντομη στιγμή αναμονής -όταν όλο και περισσότερες ακρίδες σταματούν να κινούνται και παραμένουν ουδέτερες- βοηθά το σμήνος να εγκαταλείψει μια υπάρχουσα συναίνεση και να στραφεί προς την αντίθετη κατεύθυνση.

Στο πείραμα, ο Yates δοκίμασε επίσης 19 ανθρώπους σε μια παρόμοια διαδικασία: τους έδωσε ένα παιχνίδι στο οποίο μπορούσαν να επιλέξουν μεταξύ των επιλογών Χ και Υ ή να απέχουν.

Όπως και στις ακρίδες, διαπιστώθηκε ότι όταν οι άνθρωποι είχαν τη δυνατότητα να μην πάρουν θέση, αυτό βοηθούσε την ομάδα να καταλήξει σε μια απόφαση -είτε μόνο στο Χ είτε μόνο στο Υ- πιο «γρήγορα και καθαρά» σε σχέση με την περίπτωση που δεν υπήρχε αυτή η δυνατότητα, λέει ο Yates.

Όπως εξηγεί, σε μια μεγάλη και ιδιαίτερα ενεργή ομάδα, πολλές μικρές και ανεξάρτητες επιρροές εξουδετερώνονται μεταξύ τους. Έτσι, η γενική κατεύθυνση της ομάδας είναι δύσκολο να αλλάξει.

Αν όμως πολλά άτομα γίνουν ουδέτερα, έστω και για λίγο, το μέγεθος της ομάδας των ενεργών ψηφοφόρων μειώνεται.

«Όταν υπάρχουν λιγότερες ενεργές ψήφοι, η ίδια μικρή ώθηση – μια σύντομη τοπική ομάδα που κινείται προς την άλλη κατεύθυνση, μια θορυβώδης πληροφορία ή μερικοί άνθρωποι που αλλάζουν πλευρά – προκαλεί μεγαλύτερη αναλογικά επίδραση στην κατεύθυνση της ομάδας», λέει ο Yates.

Τελικά, οι ακρίδες μας διδάσκουν ότι η ουδετερότητα μπορεί να δημιουργήσει την απαραίτητη παύση ώστε όλοι να επανεξετάσουν τη θέση τους και να καταλήξουν σε μια κοινή απόφαση.

Το συμπέρασμα; Αν θέλεις να ανατρέψεις το status quo, μην ανησυχείς για τους αναποφάσιστους – ενθάρρυνε περισσότερους ανθρώπους να μην παίρνουν θέση για λίγο.

4. Κατσαρίδες με προσωπικότητα

Η επίτευξη μιας συλλογικής απόφασης γίνεται ακόμη πιο δύσκολη όταν στη συζήτηση συμμετέχουν πολλές έντονες προσωπικότητες.

Πολλοί άνθρωποι με την επονομαζόμενη «ενέργεια του πρωταγωνιστή» (main character energy) μπορούν να οδηγήσουν τη συζήτηση προς τη δική τους κατεύθυνση, παρακάμπτοντας τη συλλογική άποψη.

Ωστόσο, μια μελέτη σε κατσαρίδες δείχνει ότι οι έντονες ατομικές προσωπικότητες μέσα σε μια ομάδα μπορεί στην πραγματικότητα να επιταχύνουν τη διαδικασία λήψης αποφάσεων.

Ορισμένες κατσαρίδες είναι τολμηρές, ενώ άλλες είναι δειλές.

Έτσι, ο Isaac Planas-Sitja, επίκουρος καθηγητής στο Tokyo Metropolitan University στην Ιαπωνία, πραγματοποίησε προσομοιώσεις σε υπολογιστή σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο συγκεντρώνονται οι κατσαρίδες -για παράδειγμα, όταν αναζητούν καταφύγιο σε μια συγκεκριμένη σκοτεινή γωνία πίσω από ένα ψυγείο.

Τροποποίησε το σύστημα ώστε να περιλαμβάνει αρχικά κατσαρίδες χωρίς διαφορές στην προσωπικότητα, στη συνέχεια κάποιες διαφορές και τέλος μεγάλες διαφορές στην προσωπικότητα.

Αποδείχθηκε ότι τα μοντέλα στα οποία όλες οι κατσαρίδες συμπεριφέρονταν με ακριβώς τον ίδιο τρόπο δεν μπορούσαν καν να πλησιάσουν τον τρόπο με τον οποίο λαμβάνονται οι αποφάσεις από τις κατσαρίδες στον πραγματικό κόσμο.

Αντίθετα, οι ομάδες με μεγάλη ποικιλία προσωπικοτήτων λάμβαναν συλλογικές αποφάσεις πιο γρήγορα – επειδή είχαν περισσότερες κοινωνικές αλληλεπιδράσεις.

«Έμεινα πολύ έκπληκτος. Περίμενα να δω κάποια τάση, αλλά όχι ένα τόσο ξεκάθαρο και επαναλαμβανόμενο μοτίβο», λέει ο Planas-Sitja.

Αυτό σημαίνει ότι ομάδες κατσαρίδων αποτελούμενες αποκλειστικά από τολμηρά ή εξερευνητικά άτομα θα δυσκολευτούν περισσότερο να συγκεντρωθούν και να επιλέξουν ένα κατάλληλο καταφύγιο, επειδή κινούνται υπερβολικά πολύ, εξηγεί.

Από την άλλη, ομάδες με υπερβολικά πολλά ντροπαλά άτομα μπορεί να εγκατασταθούν γρήγορα, αλλά κινδυνεύουν να επιλέξουν ένα κακό καταφύγιο.

«Είναι η λεπτή ισορροπία μεταξύ του βαθμού συνεργασίας και της συμπεριφορικής ποικιλομορφίας που τελικά οδηγεί στη συλλογική νοημοσύνη», λέει ο Planas-Sitja.

«Αν η προσωπικότητα έχει σημασία σε αυτά τα μικρά ζώα, μπορούμε να φανταστούμε τον αντίκτυπο που μπορεί να έχει στα ζώα που ζουν σε κοινωνίες με ακόμη πιο σύνθετες κοινωνικές δομές».

5. Αναστοχαστικές μύγες

Μερικές φορές αγνοούμε το ένστικτό μας και παίρνουμε αποφάσεις που θεωρούμε λογικές, ακόμη κι αν μέσα μας αισθανόμαστε ότι είναι λανθασμένες.

Άλλες φορές ακολουθούμε τις βαθιές πεποιθήσεις μας για κάτι, χωρίς να μαθαίνουμε από τα λάθη μας.

Οι μύγες των φρούτων, όπως φαίνεται, θα μπορούσαν να μας διδάξουν πολλά για το πώς να αποκτήσουμε μεγαλύτερη αυτογνωσία όταν παίρνουμε αποφάσεις.

Έρευνες δείχνουν ότι οι μύγες των φρούτων είναι εξαιρετικά ικανές να αντιλαμβάνονται και να συνδυάζουν εξωτερικές και εσωτερικές πληροφορίες, ώστε να καθορίζουν κάθε τους κίνηση.

Όταν, για παράδειγμα, πρέπει να επιλέξουν ανάμεσα σε δύο μυρωδιές, όσο πιο παρόμοια είναι τα αρώματα τόσο περισσότερο διστάζουν, σαν να ζυγίζουν τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα κάθε επιλογής.

Όταν έρχονται αντιμέτωπες με μια νόστιμη αλλά χωρίς θρεπτική αξία τροφή ή με μια πικρή αλλά θρεπτική ουσία που περιέχει ζάχαρη, οι μύγες μπορούν να υπολογίσουν τη συνολική αξία της επιλογής και να υπομείνουν τη δυσάρεστη γεύση προκειμένου να εξασφαλίσουν τα θρεπτικά συστατικά που χρειάζονται.