Γιατί οι συνομιλίες με το Ιράν βρίσκονται σε αδιέξοδο - Η ανάλυση πρώην διαπραγματευτή των ΗΠΑ

Καθώς ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ αναζητά έναν τρόπο να ξανανοίξει τα Στενά του Ορμούζ και να περιορίσει τις πυρηνικές φιλοδοξίες του Ιράν, η Ουάσιγκτον και η Τεχεράνη φαίνεται να εμπλέκονται σε μια τυπική διαπραγμάτευση.

Στην πραγματικότητα όμως, μπορεί να συμμετέχουν σε δύο εντελώς διαφορετικές διαπραγματεύσεις.

Σύμφωνα με το CNN, η Ουάσιγκτον τείνει να βλέπει τις διαπραγματεύσεις με το Ιράν μέσα από το πρίσμα της ισχύος. Η Τεχεράνη τις βλέπει μέσα από το πρίσμα της κατοχής. Η Ουάσιγκτον στοχεύει να εξαναγκάσει το Ιράν να υποκύψει σε απαιτήσεις μέσω οικονομικής πίεσης και κυρώσεων. Η Τεχεράνη στοχεύει να εξαναγκάσει τις ΗΠΑ να υποκύψουν αφού αποκτήσει κάτι πολύτιμο και αρνηθεί να το επιστρέψει.

Το δίλημμα του διαπραγματευτή ομήρων

Δύο φορές την τελευταία δεκαετία, ο αναλυτής διεθνών υποθέσεων του CNN Μπρετ ΜακΓκάρκ - ο οποίος έχει υπηρετήσει σε ανώτερες θέσεις εθνικής ασφάλειας - συμμετείχε σε παρατεταμένες διαπραγματεύσεις με το Ιράν για την απελευθέρωση Αμερικανών ομήρων που κρατούνταν στη διαβόητη φυλακή Εβίν της Τεχεράνης. Οι διαπραγματεύσεις ομήρων καταργούν τα πλεονεκτήματα ισχύος. Το Ιράν το καταλαβαίνει αυτό. Γι’ αυτό η Τεχεράνη, από την επανάσταση του 1979, έχει επανειλημμένα χρησιμοποιήσει ομήρους ως διαπραγματευτικά χαρτιά απέναντι στις ΗΠΑ.

Ως διπλωμάτης που εκπροσωπούσε τη χώρα «με τη μεγαλύτερη ισχύ στον κόσμο», ο ΜακΓκάρκ λέει πως «δεν υπήρχε τίποτα στα χέρια μου που να μπορούσε να ξεπεράσει την ανισορροπία στο τραπέζι». «Οι συνομιλητές μου κατείχαν κάτι που θέλαμε (ανθρώπους), και θα το κρατούσαν μέχρι να είμαστε διατεθειμένοι να πληρώσουμε ένα αρκετά υψηλό τίμημα». Η ισχύς μετρούσε λιγότερο από την κατοχή.

Εκτός από μια επιχείρηση διάσωσης ομήρων, δεν υπήρχε τίποτα που θα μπορούσε να κάνει η Ουάσιγκτον πέρα από το να πληρώσει ένα συμφωνηθέν αντίτιμο. Ο χρόνος ευνοούσε τους Ιρανούς. Δεν είχαν ιδιαίτερη βιασύνη. Η στρατηγική τους ήταν να περιμένουν ενώ οι όμηροι υπέφεραν και η πίεση αυξανόταν προς την Ουάσιγκτον για την απελευθέρωσή τους. Με αυτόν τον τρόπο, το διαπραγματευτικό πλεονέκτημα του Ιράν αυξανόταν με τον χρόνο - και το γνώριζαν.

Ο «άσος» του Τραμπ: Παγωμένα περιουσιακά στοιχεία

Τον Σεπτέμβριο του 2023, οι ΗΠΑ κατέληξαν σε συμφωνία με το Ιράν για την απελευθέρωση πέντε Αμερικανών που κρατούνταν παράνομα στη φυλακή Εβίν. Οι συνομιλίες είχαν διαρκέσει μήνες. Η πρόοδος ήρθε αφού οι ΗΠΑ συμφώνησαν να απελευθερώσουν αρκετούς Ιρανούς που κρατούνταν - μετά από νόμιμη διαδικασία και καταδίκες - σε αμερικανικές φυλακές, μαζί με τη μεταφορά 6 δισεκατομμυρίων δολαρίων από τη Νότια Κορέα στο Κατάρ.

Τα 6 δισεκατομμύρια δολάρια βρίσκονταν σε δεσμευμένους λογαριασμούς, διαθέσιμα στο Ιράν μόνο για μη κυρωμένες ανθρωπιστικές συναλλαγές. Το Ιράν επέμεινε τα κεφάλαια να μεταφερθούν από τη Σεούλ στη Ντόχα, όπου θα ήταν πιο εύκολη η πρόσβαση. Στο πλαίσιο της συμφωνίας, οι ΗΠΑ δημιούργησαν μηχανισμούς εποπτείας μέσω του Υπουργείου Οικονομικών ώστε να διασφαλιστεί ότι δεν θα υπάρξει εκτροπή και ότι τα χρήματα θα δαπανηθούν μόνο για μη κυρωμένα αγαθά.

Ως μέλος της ομάδας που συντόνισε αυτή τη σύνθετη συμφωνία, ο ΜακΓκάρκ εξήγησε τότε τα πλεονεκτήματά της σε συνέντευξη με τον δημοσιογράφο της Washington Post, Τζέισον Ρεζαϊάν. Ο Τζέισον ήταν επίσης πρώην όμηρος, ο οποίος είχε απελευθερωθεί 10 χρόνια νωρίτερα μετά από έναν χρόνο παρατεταμένων διαπραγματεύσεων. Τρεις εβδομάδες αργότερα, στις 7 Οκτωβρίου 2023, η Χαμάς σφαγίασε 1.200 Ισραηλινούς και απήγαγε 251 ομήρους. Ο ανώτατος ηγέτης του Ιράν επαίνεσε δημόσια τις επιθέσεις ενώ αυτές βρίσκονταν ακόμη σε εξέλιξη. Η Ουάσιγκτον απάντησε στερώντας ξανά την πρόσβαση στα κεφάλαια του Κατάρ, μια κατάσταση που παραμένει έως σήμερα.

Το ίδιο μοτίβο

Σήμερα, το Ιράν φαίνεται να εφαρμόζει μια παρόμοια λογική σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα. Ο «όμηρός» του δεν είναι πλέον ένας Αμερικανός πολίτης. Είναι μία από τις σημαντικότερες οικονομικές αρτηρίες του κόσμου. Τα Στενά του Ορμούζ διαχειρίζονται περίπου το 1/5 του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου. Το Ιράν τα ελέγχει ουσιαστικά μέσω απειλών και χρήσης βίας - πυραύλων και drones - και μέσω της δημιουργίας αυτού που λέει ότι είναι μια νέα ιρανική αρχή για τη ρύθμιση της διέλευσης μέσα και έξω από αυτά.

Για το Ιράν, αυτό είναι κατοχή. Τώρα έχει κάτι που οι ΗΠΑ (και στην πραγματικότητα ο υπόλοιπος κόσμος) θέλουν. Και δεν πρόκειται να το παραδώσει εκτός αν και έως ότου η Αμερική πληρώσει ένα υπέρογκο τίμημα. Στα μάτια της Τεχεράνης, τα Στενά έχουν γίνει ο πιο πολύτιμος όμηρος που είχε ποτέ στην κατοχή της. Όλα αυτά επιβεβαιώθηκαν σε συνέντευξη του Μοχσέν Ρεζαΐ, στρατιωτικού συμβούλου του νέου ανώτατου ηγέτη του Ιράν, στο CNN. Η συνέντευξη «μου προκάλεσε ανατριχίλα γιατί μου θύμισε τις συναντήσεις μου με Ιρανούς αξιωματούχους ασφαλείας σε διαπραγματεύσεις ομήρων», είπε ο ΜακΓκάρκ.

Ο Ρεζαΐ δήλωσε ότι τα Στενά θα παραμείνουν κλειστά εκτός και αν η Ουάσιγκτον απελευθερώσει 24 δισεκατομμύρια δολάρια δεσμευμένων ιρανικών περιουσιακών στοιχείων. «Πρέπει να τα απελευθερώσετε», είπε. «Αν ο Τραμπ πάρει σοβαρά τις διαπραγματεύσεις… αυτά τα 24 δισεκατομμύρια είναι τεστ εμπιστοσύνης. Είναι ένα τεστ που η Αμερική πρέπει να περάσει». Η φόρμουλά του είναι απλή: δώστε μας τα χρήματα ή δεν θα πάρετε αυτό που θέλετε - και αυτό που εμείς κατέχουμε. Το ποσό που ζητά ο Ρεζαΐ περιλαμβάνει τα 6 δισεκατομμύρια της συμφωνίας ομήρων του 2023. Αυτό είναι αποκαλυπτικό. Για το Ιράν, οι σημερινές συνομιλίες μοιάζουν με άλλη μια διαπραγμάτευση ομήρων - μόνο που αυτή τη φορά όμηρος είναι η παγκόσμια οικονομία και η αρχική απαίτηση είναι τετραπλάσια.

Τα όρια της αμερικανικής ισχύος

Η Αμερικανική κυβέρνηση προσπάθησε να αντιστρέψει το πλεονέκτημα του Ιράν μέσω οικονομικής πίεσης. Διακόπτοντας τις εξαγωγές πετρελαίου του Ιράν μέσω αποκλεισμού των λιμανιών του, ο Τραμπ επιδίωξε να δημιουργήσει κόστη που θα υπερβαίνουν τα οφέλη που θεωρεί η Τεχεράνη ότι μπορεί να αποκομίσει από μια παρατεταμένη αντιπαράθεση. Η στρατηγική είναι λογική. Ο οικονομικός αντίκτυπος στο εσωτερικό του Ιράν θα συσσωρευτεί τις επόμενες εβδομάδες και μήνες. Σύμφωνα με πολλούς δείκτες, η χώρα βρίσκεται στα πρόθυρα οικονομικής κατάρρευσης με υπερπληθωρισμό και απώλεια δισεκατομμυρίων δολαρίων εσόδων που χρειάζονται για την πληρωμή μισθών του κράτους.

Όμως, ο οικονομικός πόνος και η ταλαιπωρία του ιρανικού λαού πιθανότατα δεν θα μετακινήσουν τους νέους ηγέτες στην Τεχεράνη. Ο Ρεζαΐ εκπροσωπεί τον σκληρό πυρήνα της Ισλαμικής Δημοκρατίας και η κοσμοθεωρία του φαίνεται να κυριαρχεί πλέον στην Τεχεράνη - μαζί με τον Αχμαντ Βαχίντι, νέο επικεφαλής των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης, οι οποίοι υποτίθεται ότι ελέγχουν την πρόσβαση στα Στενά. Αυτοί είναι οι ηγέτες που παίρνουν πλέον τις αποφάσεις (κυριολεκτικά).

Την Κυριακή (7/6), το Ιράν εξαπέλυσε την πρώτη του πυραυλική επίθεση με στόχο το Ισραήλ μετά από εκεχειρία στις αρχές Απριλίου, σηματοδοτώντας νέα κλιμάκωση μετά από εβδομάδες διαπραγματεύσεων. Η Τεχεράνη πιστεύει ότι ο Τραμπ δεν μπορεί να αντέξει τη μακροοικονομική πίεση που ασκείται στον κόσμο για περισσότερο χρόνο απ’ όσο μπορεί το Ιράν να αντέξει την πίεση του αποκλεισμού. Οι επανειλημμένες προβλέψεις του Τραμπ ότι μια συμφωνία είναι κοντά μπορεί να ενισχύουν την πεποίθηση του Ιράν ότι ο Τραμπ χρειάζεται μια συμφωνία πολύ πιο επειγόντως από ό,τι η Τεχεράνη.

Στρατιωτικά, οι ΗΠΑ θα μπορούσαν ακόμη να επιχειρήσουν να επιβάλουν τον έλεγχό τους και να διασφαλίσουν τη διεθνή ναυσιπλοΐα στα Στενά. Αυτό επιχειρήθηκε στην «Επιχείρηση Ελευθερία», η οποία διήρκεσε μόνο μία ημέρα. Μπορεί να επιχειρηθεί ξανά, αλλά το Ιράν απειλεί να αντεπιτεθεί ακόμη κι αν ο αποκλεισμός συνεχιστεί. Όπως δήλωσε ο Ρεζαΐ στο CNN: «Αν ο ναυτικός αποκλεισμός δεν αρθεί, θα μεταφέρουμε τον πόλεμο στον Ινδικό Ωκεανό, στα Στενά Μπαμπ ελ-Μαντέμπ, στην Ερυθρά Θάλασσα και στη Μεσόγειο». Με άλλα λόγια, αν προσπαθήσετε να μας πολεμήσετε, θα πάρουμε περισσότερους ομήρους. Το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ ελέγχει σχεδόν το 10% του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου.

Αντοχή, υποχώρηση ή σύγκρουση

Γι’ αυτό οι συνομιλίες έχουν κολλήσει και δεν υπάρχει καμία προοπτική άμεσης προόδου. Το ερώτημα στην Ουάσιγκτον είναι πότε μπορεί να ολοκληρωθεί μια συμφωνία μετά από ανταλλαγές μηνυμάτων μέσω μεσολαβητών. Το ερώτημα στην Τεχεράνη είναι απλώς αν ο Τραμπ θα πληρώσει το τίμημα που απαιτείται.

Είναι η κλασική δυναμική μιας διαπραγμάτευσης ομήρων. Για την Ουάσιγκτον, οι τρεις επιλογές παραμένουν οι ίδιες:

• Αντοχή: προσπάθεια να αντέξει τη μακροοικονομική πίεση και τις αυξανόμενες τιμές καυσίμων μέχρι η οικονομική πίεση στο Ιράν να φτάσει σε κάποιο αβέβαιο σημείο κατάρρευσης.
• Υποχώρηση: πληρωμή του αρχικού κόστους με δισεκατομμύρια προς το Ιράν σε αντάλλαγμα για επιστροφή στο status quo πριν τον πόλεμο - μια ταπεινωτική υποχώρηση για τον Τραμπ σε σχέση με τους αρχικούς στόχους.
• Σύγκρουση: προσπάθεια στρατιωτικού ελέγχου των Στενών και επανέναρξη μεγάλων επιχειρήσεων στο εσωτερικό του Ιράν, με κίνδυνο η Τεχεράνη να επεκτείνει τον πόλεμο σε άλλα μέτωπα.

Για την Τεχεράνη, ο υπολογισμός είναι απλός: κρατάς το «περιουσιακό στοιχείο» και περιμένεις. Αυτή είναι η αδυναμία της διαπραγμάτευσης με μια πλευρά που κατέχει αυτό που θέλεις να πάρεις πίσω. Μέχρι να αλλάξει το διαπραγματευτικό πλεονέκτημα, το Ιράν δεν θα το παραδώσει φθηνά - και οι συνομιλίες θα παραμείνουν όπως σήμερα: σε αδιέξοδο.