Οι πυρκαγιές στα χρόνια της κλιματικής κρίσης

Είναι κοινός τόπος και το έχουμε βιώσει δυστυχώς και στην Ελλάδα, το γεγονός ότι οι δασικές πυρκαγιές στα χρόνια της κλιματικής κρίσης είναι πολύ πιο καταστροφικές και κατ' επέκταση, ολοένα και συχνότερα φονικές.

Τα δεδομένα για τις δασικές πυρκαγιές αποτυπώνουν μια σαφή τάση: Σύμφωνα με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος, κατά μέσο όρο καίγονται κάθε χρόνο 3.770 τετραγωνικά χιλιόμετρα γης, ενώ από το 2008 έως το 2023 περίπου 45.000 άνθρωποι εκτοπίστηκαν εξαιτίας των πυρκαγιών, με τις ετήσιες οικονομικές απώλειες στην Ευρωπαϊκή Ένωση να εκτιμώνται σε 2,5 δισεκατομμύρια ευρώ.

Το καλοκαίρι του 2025, η Ευρώπη βίωσε τις πιο εκτεταμένες δασικές πυρκαγιές των τελευταίων δύο δεκαετιών όσον αφορά την καμένη έκταση. Οι μεγάλες πυρκαγιές στην Ιβηρική Χερσόνησο αποτέφρωσαν 6.720 τετραγωνικά χιλιόμετρα, εκ των οποίων τα 3.930 βρίσκονταν στην Ισπανία, με τραγικό απολογισμό οκτώ νεκρούς.

Στην άλλη πλευρά του κόσμου, η Χιλή έχει επίσης βιώσει καταστροφές τεράστιας κλίμακας. Τον Φεβρουάριο του 2024, η πυρκαγιά Βαλπαραΐσο–Βίνια ντελ Μαρ κόστισε τη ζωή σε 136 ανθρώπους και κατέστρεψε σχεδόν 7.000 κατοικίες. Αντίστοιχα, τον περασμένο Ιανουάριο, η πυρκαγιά στην περιοχή Κονσεπσιόν–Πένκο προκάλεσε τον θάνατο 21 ανθρώπων και ισοπέδωσε περισσότερα από 2.000 σπίτια.

Μελετώντας την πυρογεωγραφία

Σύμφωνα με το conversation.com, η κατανόηση της δυνατότητας αυτών των πυρκαγιών να καταστρέψουν κοινότητες και οικοσυστήματα είναι ζωτικής σημασίας. Για τον λόγο αυτό, η σύγχρονη πυρογεωγραφική έρευνα επικεντρώνεται στην ανάλυση της συμπεριφοράς της φωτιάς σε διαφορετικές χωρικές και χρονικές κλίμακες.

Στο πλαίσιο αυτό, δύο τεχνολογικές προσεγγίσεις ξεχωρίζουν ως οι αποτελεσματικότερες για την αξιολόγηση των επιπτώσεων των πυρκαγιών:

Τεχνολογίες τηλεπισκόπησης, όπως δορυφορικές εικόνες, θερμικοί αισθητήρες και εναέριες πλατφόρμες, οι οποίες είναι απαραίτητες τόσο για την ανασύσταση των επιπτώσεων προηγούμενων πυρκαγιών όσο και για την έγκαιρη ανίχνευση και την παρακολούθηση ενεργών μετώπων σε πραγματικό χρόνο.

Εργαλεία προσομοίωσης και πρόβλεψης, που επιτρέπουν τον εντοπισμό των χαρακτηριστικών του τοπίου που ευνοούν την έναρξη και την εξάπλωση μιας πυρκαγιάς, καθώς και την καλύτερη κατανόηση της πολυπλοκότητας των δασικών πυρκαγιών.

Η αξιοποίηση αυτών των γνώσεων στον χωροταξικό σχεδιασμό αποσκοπεί στην αντιμετώπιση μιας πραγματικότητας όπου ο κίνδυνος πυρκαγιάς αυξάνεται καθημερινά για τις τοπικές κοινωνίες.

Τηλεπισκόπηση για χαρτογράφηση των επιπτώσεων προηγούμενων πυρκαγιών

Για να ποσοτικοποιηθεί το μέγεθος αυτών των γεγονότων, χρησιμοποιούνται δορυφορικές εικόνες και προηγμένα εργαλεία ανάλυσης για την εκτίμηση δύο βασικών μεταβλητών: της έντασης και της σφοδρότητας της πυρκαγιάς.

Η ένταση μετρά την ισχύ της πυρκαγιάς, δηλαδή τον ρυθμό με τον οποίο απελευθερώνεται ενέργεια κατά την καύση, και βοηθά στον εντοπισμό των θερμικών εστιών.

Η σφοδρότητα, αντίθετα, αξιολογεί τις συνέπειες της πυρκαγιάς, δηλαδή τη φυσική καταστροφή που αφήνει πίσω της.

Αναλύοντας συγκεκριμένα φασματικά μήκη κύματος, οι επιστήμονες μπορούν να ποσοτικοποιήσουν τη δραστική μείωση της παραγωγικότητας της βλάστησης, μετρώντας ουσιαστικά τη δυσκολία του οικοσυστήματος να ανακάμψει.

Οι πρόσφατες πυρκαγιές Μπαρόκα Γκράντε (Πορτογαλία, Αύγουστος 2025) και Τρινιτάριας (Χιλή, Ιανουάριος 2026) αποτελούν χαρακτηριστικές μελέτες περίπτωσης.

Συνδυάζοντας τα θερμικά δεδομένα του συστήματος FIRMS της NASA με τις εικόνες του ευρωπαϊκού δορυφόρου Copernicus Sentinel-3 της ESA, οι ερευνητές μπορούν να απεικονίσουν την εξέλιξη της πυρκαγιάς τόσο στον χώρο όσο και στον χρόνο. Οι εικόνες αποκαλύπτουν μια εντυπωσιακή πραγματικότητα: πυκνά νέφη καπνού που εκτείνονται για εκατοντάδες χιλιόμετρα στην ατμόσφαιρα.

Τα δεδομένα έντασης δείχνουν ότι στη Χιλή, στις 18 Ιανουαρίου, πάνω από το 95% της συνολικής καμένης έκτασης καταστράφηκε μέσα σε μία μόνο ημέρα. Αυτό αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα εκρηκτικής συμπεριφοράς πυρκαγιάς, δηλαδή γεγονότων που εξελίσσονται τόσο γρήγορα ώστε ξεπερνούν τις δυνατότητες των παραδοσιακών μεθόδων κατάσβεσης.

Πέρα από τη θερμική ένταση, η ανάλυση της σφοδρότητας παρέχει κρίσιμα στοιχεία για τον σχεδιασμό της αποκατάστασης. Στην Πορτογαλία κάηκαν 57.782 εκτάρια.

Συσχετίζοντας τα επίπεδα καταστροφής με τα είδη της καύσιμης ύλης, τις τοπικές καιρικές συνθήκες και το ανάγλυφο του εδάφους, μπορούν να σχεδιαστούν στοχευμένα προγράμματα οικολογικής αποκατάστασης και να υποστηριχθεί η ανασυγκρότηση του αγροτικού τομέα με μεγαλύτερη ανθεκτικότητα απέναντι σε μελλοντικές πυρκαγιές.

Μοντελοποίηση της συμπεριφοράς της φωτιάς και αξιολόγηση κινδύνου

Στον τομέα της διαχείρισης και αξιολόγησης του κινδύνου πυρκαγιάς κυριαρχούν δύο βασικές προσεγγίσεις.

Η πιο διαδεδομένη βασίζεται σε βραχυπρόθεσμες εκτιμήσεις κινδύνου. Οι καθημερινοί δείκτες επικινδυνότητας που παρουσιάζονται στα μέσα ενημέρωσης συνδυάζουν τις τρέχουσες μετεωρολογικές συνθήκες με την τοπική τρωτότητα. Αυτή αποτελεί τη βάση λειτουργίας, μεταξύ άλλων, του Ευρωπαϊκού Συστήματος Πληροφόρησης για τις Δασικές Πυρκαγιές (EFFIS).

Στον αντίποδα βρίσκεται ένα πιο στρατηγικό εργαλείο, η ποσοτική προσομοίωση. Αντί να εξετάζει τι μπορεί να συμβεί αύριο ή τι συμβαίνει αυτή τη στιγμή, χρησιμοποιεί προηγμένα μοντέλα για τον σχεδιασμό μακροπρόθεσμων πολιτικών πρόληψης και μείωσης του κινδύνου.

Για να εκτιμηθούν οι επιπτώσεις θερμότερων και ξηρότερων αντιπυρικών περιόδων ή αλλαγών στη χρήση γης (όπως η εγκατάλειψη της υπαίθρου), η έκθεση στον κίνδυνο αξιολογείται μέσω συνδυασμού:

• εμπειρικής μοντελοποίησης, που βασίζεται στη μελέτη της ιστορικής συμπεριφοράς των πυρκαγιών,
• και στοχαστικής μοντελοποίησης, η οποία χρησιμοποιεί πολύπλοκους αλγορίθμους για να προσομοιώσει χιλιάδες πιθανά σενάρια.

Με απλά λόγια, οι επιστήμονες μελετούν τις πυρκαγιές του παρελθόντος ώστε να προβλέψουν κατά πόσο ένα τοπίο είναι πιθανό να ευνοήσει ή να περιορίσει τις πυρκαγιές του μέλλοντος και σε ποιο βαθμό οι περιοχές αυτές είναι εκτεθειμένες στον κίνδυνο.

Για την ποσοτικοποίηση της έκθεσης εντοπίζονται πρώτα οι παράγοντες που προκαλούν τις πυρκαγιές — ανθρώπινοι ή φυσικοί. Στη συνέχεια, χιλιάδες θεωρητικές πυρκαγιές «απελευθερώνονται» σε ένα ψηφιακό δίδυμο του πραγματικού τοπίου.

Οι προσομοιώσεις εκτελούνται υπό διαφορετικά κλιματικά σενάρια, παράγοντας ρεαλιστικά πρότυπα εξάπλωσης της φωτιάς. Το αποτέλεσμα είναι ένα σύνολο σαφών και αξιοποιήσιμων δεικτών που δείχνουν όχι μόνο πού είναι πιθανό να εκδηλωθεί μια πυρκαγιά, αλλά και πόσο καταστροφική μπορεί να εξελιχθεί.

Η μετάβαση από την αντιδραστική στη προληπτική διαχείριση επιτρέπει την εφαρμογή πραγματικά αποτελεσματικών στρατηγικών, όπως η αναδιάταξη της καύσιμης δασικής ύλης, η αναθεώρηση των οικοδομικών κανονισμών και ο σχεδιασμός οικισμών ανθεκτικών στις πυρκαγιές, με όλες τις αποφάσεις να βασίζονται σε επιστημονικά δεδομένα.

Πώς βοηθούν αυτές οι τεχνολογίες στις επιχειρήσεις έκτακτης ανάγκης

Η πραγματική δοκιμασία αυτών των τεχνολογιών έρχεται κατά τη διάρκεια μιας ενεργής πυρκαγιάς.

Σε επιχειρησιακό επίπεδο, η μοντελοποίηση της εξάπλωσης της φωτιάς μετατρέπεται από εργαλείο στρατηγικού σχεδιασμού σε έναν αγώνα δρόμου απέναντι στον χρόνο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το πρόγραμμα WIFIRE του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας στο Σαν Ντιέγκο (UC San Diego), το οποίο παρέχει πληροφορίες σε πραγματικό χρόνο στους φορείς αντιμετώπισης δασικών πυρκαγιών.

Συνδυάζοντας σχεδόν σε πραγματικό χρόνο δορυφορικά δεδομένα με υψηλής ανάλυσης προγνώσεις καιρού, οι ερευνητές μπορούν να παράγουν προβλέψεις που εκτιμούν την πορεία της πυρκαγιάς τις επόμενες ώρες.

Ένα από τα αποτελεσματικότερα εργαλεία για τον σχεδιασμό εκκενώσεων είναι οι ισόχρονες καμπύλες (isochrones), δηλαδή γραμμές πάνω στον χάρτη που δείχνουν τον εκτιμώμενο χρόνο άφιξης της πυρκαγιάς σε κάθε περιοχή (για παράδειγμα σε 30, 60 ή 90 λεπτά από τη σημερινή της θέση).

Η επικάλυψη αυτών των ισόχρονων με προκαθορισμένα σημεία ενεργοποίησης — όπως κορυφογραμμές, δρόμοι ή άλλα χαρακτηριστικά του τοπίου — επιτρέπει στους υπεύθυνους πολιτικής προστασίας να αυτοματοποιήσουν σημαντικό μέρος της διαδικασίας λήψης αποφάσεων, βελτιώνοντας την ταχύτητα και την αποτελεσματικότητα των εκκενώσεων.