Το κλίμα αλλάζει και μαζί του αλλάζουν και οι πυρκαγιές σε όλο τον κόσμο

Ο Σέσαρ Αλκαράθ είχε μόλις γίνει πυροσβέστης στα τέλη της δεκαετίας του 1990 όταν βρέθηκε παγιδευμένος από μια ταχύτατα εξαπλούμενη πυρκαγιά. Με ελάχιστο αέρα για να αναπνεύσει και χωρίς ούτε σταγόνα νερό να έχει απομείνει στο πυροσβεστικό όχημα, εκείνος και οι συνάδελφοί του αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν το πύρινο μέτωπο που κατέκαιγε την ορεινή περιοχή Μοντγκό, στην Ισπανία, ευχόμενοι οι προϊστάμενοί τους να είχαν στείλει περισσότερες ενισχύσεις.

Σχεδόν τρεις δεκαετίες αργότερα, ως αξιωματικός της Πυροσβεστικής Υπηρεσίας της επαρχίας Αλικάντε, ο Αλκαράθ αντιμετωπίζει με μεγαλύτερη κατανόηση τα οδυνηρά διλήμματα των επικεφαλής. Όταν οι δασικές πυρκαγιές ξεπερνούν τις δυνατότητες αντιμετώπισης, η δουλειά του μοιάζει με εκείνη ενός γιατρού στα επείγοντα περιστατικά που διαθέτει λιγότερους αναπνευστήρες από όσους χρειάζονται οι ασθενείς.

Πρόκειται για ένα δίλημμα που, όπως γράφει ο Guardian, γίνεται ολοένα και πιο δύσκολο, καθώς οι πυρκαγιές επιδεινώνονται σε ολόκληρη τη Μεσόγειο, ενώ πλέον αρχίζει να απασχολεί ακόμη και χώρες με παραδοσιακά ψυχρό κλίμα, όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, όπου οι φωτιές εισβάλλουν πλέον σε πόλεις, κατοικίες και κήπους.

«Δεν πρόκειται μόνο για περισσότερες φωτιές που πρέπει να αντιμετωπίσουμε. Υπάρχει ο κίνδυνος επιχειρησιακής κατάρρευσης», λέει ο Αλκαράθ, ο οποίος εργάζεται στο κέντρο επιχειρήσεων και βλέπει όλο και συχνότερα να εκδηλώνονται ταυτόχρονες πυρκαγιές και μάλιστα νωρίτερα μέσα στη χρονιά. «Όταν ξεσπούν δύο ή τρεις φωτιές ταυτόχρονα, είμαστε αναγκασμένοι να πάρουμε άμεσα αποφάσεις προτεραιοποίησης, σαν να κάνουμε διαλογή ασθενών».

Ένα καλοκαίρι φωτιάς

Θανατηφόρες φωτιές έχουν σαρώσει τη δυτική Ευρώπη αυτόν τον μήνα, ως αποτέλεσμα τριών διαδοχικών κυμάτων καύσωνα που μετέτρεψαν την πυκνή βλάστηση σε εύφλεκτο υλικό, ενώ την ίδια στιγμή άλλες μεγάλες πυρκαγιές στη Βόρεια Αμερική καλύπτουν τεράστιες περιοχές με αποπνικτικό καπνό.

Η Γαλλία, η Πορτογαλία και η Ισπανία έχουν ήδη καταγράψει αριθμό πυρκαγιών-ρεκόρ για την εποχή, με 13 νεκρούς στην Ισπανία και πρωτοφανείς εκτάσεις να καίγονται στη Γαλλία.

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, η εβδομάδα ξεκίνησε με 19 διαφορετικές πυρκαγιές, γεγονός που οδήγησε τους ειδικούς να προειδοποιήσουν για ένα «κύμα φωτιάς» (firewave) μεγαλύτερο από κάθε προηγούμενο.

Καπνός που ταξιδεύει χιλιάδες χιλιόμετρα

Στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, ο καπνός από περίπου 100 πυρκαγιές στο βόρειο Οντάριο έκανε την Τετάρτη το Τορόντο την πόλη με τη χειρότερη ποιότητα αέρα στον κόσμο, προτού περάσει τα σύνορα και καλύψει τη Νέα Υόρκη.

Σύμφωνα με τον Guardian που επικαλείται περσινή μελέτη, οι καπνοί από τις καναδικές πυρκαγιές προκάλεσαν το 2023 περίπου 82.000 πρόωρους θανάτους παγκοσμίως, εκ των οποίων 33.000 στις Ηνωμένες Πολιτείες και 22.000 στην Ευρώπη.

Την Παρασκευή, η ευρωπαϊκή υπηρεσία Copernicus προειδοποίησε ότι οι θερινοί καπνοί προκαλούν «εξαιρετικά κακή» ποιότητα αέρα ακόμη και σε περιοχές όπως το Νιου Τζέρσεϊ, όπου την Κυριακή θα διεξαχθεί ο τελικός του Παγκοσμίου Κυπέλλου.

Οι φωτιές αλλάζουν χαρακτήρα

Το πρόβλημα δεν είναι μόνο οι εκτάσεις που καίγονται. Παραδόξως, σε παγκόσμιο επίπεδο η συνολική έκταση των καμένων εδαφών παρουσιάζει πτωτική τάση, κυρίως επειδή μεγάλες εκτάσεις σαβάνας στην Αφρική έχουν μετατραπεί σε αγροτικές καλλιέργειες.

Ωστόσο, εκεί όπου εκδηλώνονται πυρκαγιές, αυτές είναι πλέον θερμότερες, πιο απρόβλεπτες και συχνότερες.

Η αύξηση της θερμοκρασίας λόγω των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου ξηραίνει τη βλάστηση, επιτρέποντας ακόμη και σε μικρές εστίες να μετατρέπονται γρήγορα σε ανεξέλεγκτες πυρκαγιές.

Έτσι, οι φωτιές επεκτείνονται πλέον όχι μόνο σε δάση και θαμνώδεις εκτάσεις, αλλά και σε πόλεις, πάρκα και κατοικημένες περιοχές, αυξάνοντας τον κίνδυνο στη λεγόμενη ζώνη επαφής δάσους και αστικού ιστού (wildland-urban interface).

Όταν δεν φτάνουν οι πυροσβέστες

Στη Γαλλία, οι ακραίες αυτές συνθήκες αναγκάζουν τις αρχές να μοιράζουν τους περιορισμένους πόρους τους.

Ο επικεφαλής της Υπηρεσίας Πολιτικής Προστασίας, Ζιλιέν Μαριόν, δήλωσε ότι μέσα στις τελευταίες τρεις εβδομάδες οι πυροσβέστες αντιμετώπισαν ταυτόχρονα 250 έως 300 πυρκαγιές.

Στην Ισπανία, οι πυροσβέστες που είχαν συνηθίσει να αντιμετωπίζουν μία ή δύο φωτιές κάθε φορά δυσκολεύονται πλέον απέναντι στον αυξανόμενο αριθμό και τη μεγαλύτερη ένταση των πυρκαγιών.

Η κατάσταση επιδεινώνεται από τον υγρό χειμώνα και τη βροχερή άνοιξη, που ευνοούν την ανάπτυξη πυκνής βλάστησης. Όταν αυτή ξεραίνεται το καλοκαίρι, μετατρέπεται σε τεράστιο απόθεμα καύσιμης ύλης.

Παράλληλα, η εγκατάλειψη της αγροτικής γης έχει εξαφανίσει φυσικά εμπόδια που παλαιότερα περιόριζαν την εξάπλωση των πυρκαγιών.

«Σαν να προσπαθείς να σταματήσεις τσουνάμι»

«Στο τέλος, η επιχειρησιακή δυνατότητα είναι περιορισμένη», λέει ο Χουάν Κααμάνιο, υπεύθυνος εκπαίδευσης του Ιδρύματος Pau Costa, που βοηθά χώρες όπως η Βόρεια Ιρλανδία να προετοιμαστούν για πιο έντονες πυρκαγιές.

«Όταν έχουμε να αντιμετωπίσουμε τέτοιες γιγαντιαίες πυρκαγιές, είναι σαν να βάζεις πυροσβέστες στην παραλία για να σταματήσουν ένα τσουνάμι».

Ένα παγκόσμιο πρόβλημα

Οι πιέσεις δεν περιορίζονται στις ευρωπαϊκές πυροσβεστικές υπηρεσίες.

Οι αντιπυρικές περίοδοι στη Βόρεια Αμερική και την Αυστραλία διαρκούν πλέον περισσότερο και συχνά συμπίπτουν χρονικά, δυσκολεύοντας την παραδοσιακή ανταλλαγή αεροσκαφών και πυροσβεστών μεταξύ των χωρών.

Επιστημονικές μελέτες εκτιμούν ότι έως το 2050 η χρονική επικάλυψη των δύο αντιπυρικών περιόδων θα αυξηθεί σημαντικά.

Κινούνται αρκετά γρήγορα οι κυβερνήσεις;

«Η κλιματική κρίση σκοτώνει», δήλωσε ο πρωθυπουργός της Ισπανίας, Πέδρο Σάντσεθ, επισκεπτόμενος το κέντρο επιχειρήσεων στην Αλμερία.

«Όλες οι βαθμίδες της διοίκησης και ολόκληρη η κοινωνία οφείλουν να ανταποκριθούν σε αυτή την πρόκληση».

Παρ' όλα αυτά, οι πολιτικές για τη μείωση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα εξακολουθούν να υπολείπονται σημαντικά όσων απαιτούνται για να περιοριστεί η υπερθέρμανση του πλανήτη στον στόχο του 1,5°C.

Ταυτόχρονα, πρακτικές όπως οι ελεγχόμενες καύσεις, που χρησιμοποιούνται για τη μείωση της καύσιμης ύλης, εφαρμόζονται ακόμη περιορισμένα στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση ενέκρινε στα τέλη Ιουνίου μια νέα στρατηγική διαχείρισης του κινδύνου πυρκαγιών, που ενθαρρύνει τις προληπτικές καύσεις, τον καθαρισμό της βλάστησης και τη δημιουργία πιο ανθεκτικών τοπίων.

Ωστόσο, όπως επισημαίνει ο Χουάν Κααμάνιο, ακόμη και οι καλύτεροι μηχανισμοί πολιτικής προστασίας δοκιμάζονται από καταστάσεις πρωτοφανείς.

«Έχω την αίσθηση ότι βρισκόμαστε πάντα ένα βήμα πίσω από την κρίση», λέει. «Και τελικά είναι η ίδια η έκτακτη ανάγκη που καθορίζει τις κινήσεις μας, αντί να είμαστε εμείς αυτοί που τη διαχειριζόμαστε».