«Μια στιγμή στον χρόνο»: Απολιθωμένες πατημασιές ρίχνουν νέο φως στον εξαφανισμένο «Άνθρωπο-Καρυοθραύστη»

Οι επιστήμονες αναθεώρησαν την εδώ και χρόνια καθιερωμένη εικόνα του «Ανθρώπου-Καρυοθραύστη» - ενός εξαφανισμένου ανθρωπίνου, δηλαδή ενός μακρινού συγγενή του ανθρώπου, που πήρε το παρατσούκλι του από τα μεγάλα δόντια και τους ισχυρούς μυς της γνάθου του - χάρη σε μια νέα ανάλυση απολιθωμένων πατημασιών από μια περιοχή στην Κένυα.

Ο «Άνθρωπος-Καρυοθραύστης», του οποίου η επιστημονική ονομασία είναι Paranthropus boisei, έζησε στην ανατολική Αφρική από περίπου 2,3 εκατομμύρια έως 1,2 εκατομμύρια χρόνια πριν. Τα νέα στοιχεία δείχνουν ότι ο P. boisei ήταν ψηλότερος και βαρύτερος και είχε πιο σύνθετες κοινωνικές σχέσεις από ό,τι θεωρούσαν μέχρι σήμερα οι επιστήμονες.

Προηγούμενες εκτιμήσεις, βασισμένες σε απολιθώματα του P. boisei, έδειχναν ότι τα αρσενικά είχαν ύψος περίπου 1,31 μέτρα και ζύγιζαν κατά μέσο όρο περίπου 49 κιλά λέει το CNN. Ωστόσο, νέοι υπολογισμοί, που βασίζονται στο μήκος και το πλάτος 21 πρόσφατα αναγνωρισμένων αποτυπωμάτων του P. boisei, δείχνουν ότι ο «Άνθρωπος-Καρυοθραύστης» είχε μέγεθος πιο κοντά σε εκείνο των σύγχρονων ανθρώπων, με ύψος που έφτανε έως και 1,8 μέτρα και βάρος έως και 75 κιλά.

Τα μοτίβα των πατημασιών δείχνουν επίσης ότι τα ίχνη ανήκαν σε οκτώ άτομα του P. boisei, τα οποία πέρασαν ταυτόχρονα από την περιοχή — τον γεωλογικό σχηματισμό Koobi Fora στην Ανατολική Τουρκάνα — κινούμενα ως ομάδα. Τα διατηρημένα αποτυπώματα προσφέρουν στοιχεία για την πολυπλοκότητα της κοινωνικής τους δομής στο περιβάλλον γύρω από τη λίμνη, ανέφεραν οι ερευνητές τη Δευτέρα στο επιστημονικό περιοδικό PNAS.

«Η περιοχή αποτυπώνει ένα εκπληκτικό στιγμιότυπο της ανατομίας, της κίνησης, της συμπεριφοράς και του περιβάλλοντος των ανθρωπίνων», δήλωσε ο επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης, Κέβιν Χάταλα, αναπληρωτής καθηγητής βιολογίας στο Πανεπιστήμιο Chatham στο Πίτσμπουργκ και συνεργαζόμενος ερευνητής στο Ινστιτούτο Εξελικτικής Ανθρωπολογίας Max Planck στη Λειψία της Γερμανίας.

«Κάθε σύνολο αποτυπωμάτων σαν αυτό προσφέρει ένα παράθυρο σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή, κατά την οποία μπορούμε να παρατηρήσουμε άμεσα πώς ζούσαν οι ανθρωπίνοι και πώς αλληλεπιδρούσαν με το περιβάλλον τους», δήλωσε ο Χάταλα στο CNN μέσω email. «Πιστεύουμε ότι τα αποτυπώματα μπορεί να καταγράφουν μια ομάδα ενήλικων αρσενικών που κινούνταν μαζί κατά μήκος της όχθης της λίμνης», ανέφερε, προσθέτοντας ότι η απειλή επικίνδυνων ζώων, όπως οι ιπποπόταμοι, ενδέχεται να εξηγεί γιατί η ομάδα αποτελούνταν μόνο από ενήλικα αρσενικά.

«Οι πατημασιές είναι σημαντικά απολιθώματα, επειδή μας παρέχουν τόσο ανατομικές όσο και συμπεριφορικές πληροφορίες», δήλωσε η Πατρίσια Κράμερ, καθηγήτρια στο τμήμα ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου της Ουάσινγκτον στο Σιάτλ και επιμελήτρια αρχαιολογίας στο Μουσείο Burke. Η Κράμερ είχε μελετήσει στο παρελθόν τα συγκεκριμένα ίχνη, αλλά δεν συμμετείχε στη νέα έρευνα. «Χαίρομαι που οι συγγραφείς παρείχαν πρόσθετες πληροφορίες και ανάλυση σχετικά με τα ίχνη στην περιοχή Koobi Fora», δήλωσε στο CNN μέσω email.

Συνυπάρχοντες συγγενείς

Τα αποτυπώματα, ηλικίας περίπου 1,4 εκατομμυρίων ετών, είναι ιδιαίτερα ευδιάκριτα, με βάθος που φτάνει έως και τα 12 εκατοστά, και πιθανότατα αποτυπώθηκαν σε λάσπη μέσα σε ρηχά νερά λίμνης, ανέφεραν οι συγγραφείς. Επτά αποτυπώματα εντοπίστηκαν το 1978, κατά τη διάρκεια επιτόπιας έρευνας υπό την καθοδήγηση της επικεφαλής συγγραφέα της μελέτης, Άννα Κάθριν «Κέι» Μπέχρενσμάιερ, ανώτερης ερευνήτριας γεωλογίας και επιμελήτριας παλαιοντολογίας σπονδυλωτών στο Εθνικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Smithsonian στην Ουάσινγκτον. Ανασκαφές που πραγματοποιήθηκαν το 2016 και το 2023 αποκάλυψαν ακόμη 14 αποτυπώματα ανθρωπίνων, καθώς και ίχνη ζώων όπως αντιλόπες και ιπποπόταμοι.

Ο P. boisei δεν ήταν ο μοναδικός αρχαϊκός συγγενής του ανθρώπου που ζούσε κοντά στη λίμνη Τουρκάνα. Για εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια, ο P. boisei συνυπήρχε με τον Homo erectus. Μια άλλη μελέτη του 2024, με επικεφαλής τον Χάταλα, ανέφερε την ανακάλυψη απολιθωμένων πατημασιών στη λεκάνη της Τουρκάνα στην Κένυα, οι οποίες είχαν δημιουργηθεί με διαφορά μόλις λίγων ημερών από δύο διαφορετικά είδη ανθρωπίνων. Οι ερευνητές υπέθεσαν ότι τα ίχνη ανήκαν στον H. erectus και τον P. boisei. «Δεν μπορούμε να πούμε πώς αλληλεπιδρούσαν τα δύο διαφορετικά είδη ανθρωπίνωνστις λασπώδεις όχθες, αλλά γνωρίζουμε ότι και τα δύο βρίσκονταν εδώ εκείνη την περίοδο», δήλωσε η Μπέχρενσμάιερ.

Ο Homo erectus ήταν ο πρώιμος συγγενής του Homo sapiens που είχε παρόμοιες αναλογίες σώματος με τους σύγχρονους ανθρώπους, γεγονός που δείχνει ότι το είδος είχε προσαρμοστεί στη ζωή με όρθια βάδιση. Αντίθετα, ο P. boisei, ένας πιο μακρινός συγγενής του σύγχρονου ανθρώπου, είχε σωματικά χαρακτηριστικά που έμοιαζαν περισσότερο με εκείνα των προγόνων των πρωτευόντων που ζούσαν στα δέντρα.

Τα αποτυπώματα των ποδιών του P. boisei μοιάζουν με εκείνα που άφησαν ο H. erectus και οι σύγχρονοι άνθρωποι. Ωστόσο, σύμφωνα με τον Χάταλα, υπάρχουν ορισμένες βασικές διαφορές που ξεχωρίζουν τα ίχνη του P. boisei.

Σε προηγούμενη έρευνα για απολιθωμένες πατημασιές ανθρωπίνων που χρονολογούνται στην πρώιμη Πλειστόκαινο εποχή, δηλαδή από 2,6 εκατομμύρια έως 11.700 χρόνια πριν — όταν ο P. boisei υπήρχε, αλλά ο H. erectus όχι — οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι τα αποτυπώματα είχαν πιο επίπεδες καμάρες από εκείνες του H. erectus και των σύγχρονων ανθρώπων. Αν και αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι εκείνοι οι αρχαίοι ανθρωπίνοι είχαν πιο επίπεδα πέλματα, «τουλάχιστον μας δείχνει ότι κινούσαν τα πόδια τους πάνω στο έδαφος με διαφορετικό τρόπο», εξήγησε ο Χάταλα.

«Έχουμε επίσης διαπιστώσει ότι τα ίδια αποτυπώματα τείνουν να έχουν ένα μεγάλο δάχτυλο που αποκλίνει περισσότερο από τα υπόλοιπα δάχτυλα», πρόσθεσε. «Και τα δύο αυτά χαρακτηριστικά διαφέρουν από ό,τι συνήθως βλέπουμε στους σύγχρονους ανθρώπους, γεγονός που μας οδήγησε στην υπόθεση ότι αποτυπώματα με αυτή τη μορφή είναι πιθανότερο να έχουν δημιουργηθεί από τον P. boisei».

Τα αποτυπώματα μπορεί να διαφέρουν σημαντικά ανάλογα με τον τύπο του εδάφους και το πόσο υγρό ή κολλώδες είναι. Για τον λόγο αυτό, οι ερευνητές έλαβαν υπόψη αυτές τις διαφορές, δήλωσε ο Χάταλα. «Στα πειράματά μας έχουμε εξετάσει ένα ευρύ φάσμα διαφοροποιήσεων του υποστρώματος και έχουμε πραγματοποιήσει πολλαπλά πειράματα χρησιμοποιώντας ενυδατωμένη εκδοχή του ίδιου τύπου λάσπης μέσα στην οποία διατηρούνται αυτά τα αποτυπώματα της Πρώιμης Πλειστοκαίνου».

Η περαιτέρω ανάλυση των αποτυπωμάτων του P. boisei θα μπορούσε να αποκαλύψει επιπλέον στοιχεία για τις συνήθειές του, αν και θα είναι δύσκολο να ερμηνευτεί με ακρίβεια ο τρόπος με τον οποίο η γωνία των δαχτύλων και το ύψος της καμάρας επηρέαζαν τον τρόπο ζωής του, δήλωσε η Κράμερ. «Είμαι επιφυλακτική ως προς την απόδοση ιδιαίτερης σημασίας σε συγκεκριμένα μορφολογικά χαρακτηριστικά, επειδή υπάρχουν πολλοί τρόποι για να κινείται αποτελεσματικά ένα δίποδο ον στο περιβάλλον του», ανέφερε. «Ωστόσο, χρειαζόμαστε επειγόντως αυτού του είδους τις εις βάθος και λεπτομερείς αναλύσεις που αποτελεί παράδειγμα η νέα αυτή έρευνα».

Απολιθωμένες πατημασιές: Ένα στιγμιότυπο στον χρόνο

Οι επιστήμονες ανακάλυψαν τα πρώτα απολιθώματα του P. boisei τη δεκαετία του 1950. Ωστόσο, η εκτίμηση του μεγέθους αυτού του συγγενή του ανθρώπου υπήρξε δύσκολη, καθώς, σύμφωνα με τον Χάταλα, έχουν βρεθεί ελάχιστα απολιθώματα πέρα από κρανία που θα μπορούσαν να αποδοθούν με βεβαιότητα στο συγκεκριμένο γένος. Τα μεγαλύτερα οστά από εκείνη την εποχή και περιοχή θεωρούνταν συνήθως ότι ανήκαν στον H. erectus, ενώ τα μικρότερα συνδέονταν με το γένος Paranthropus. «Αλλά ίσως αυτά τα είδη να ήταν πολύ πιο κοντά ως προς το μέγεθος του σώματός τους από ό,τι πιστεύαμε μέχρι σήμερα», δήλωσε ο Χάταλα.

Σε αντίθεση με τα απολιθωμένα ανατομικά κατάλοιπα, όπως τα οστά και τα δόντια, οι απολιθωμένες πατημασιές αποτελούν ένα στιγμιότυπο στον χρόνο, καθώς αποτυπώνουν την εικόνα αρχαίων ανθρωπίνων όταν αυτοί ήταν ακόμη ζωντανοί. Αυτές οι ματιές στο παρελθόν δεν διατηρούν απλώς την ιστορία, αλλά αναδεικνύουν και τη σύνδεση μεταξύ των σύγχρονων ανθρώπων και των συγγενών μας που έχουν από καιρό εξαφανιστεί, δήλωσε η Μπέχρενσμάιερ. «Μας επιτρέπουν να συνδεθούμε με αυτά τα απολιθώματα πολύ πιο εύκολα από ό,τι με ένα μεμονωμένο κομμάτι οστού ή μια γνάθο», ανέφερε.

Αυτή η οπτική φέρνει τον προϊστορικό κόσμο των εξαφανισμένων συγγενών μας σε πιο καθαρή εστίαση, πρόσθεσε η Κράμερ. Αν και ο P. boisei και ο H. erectus πιθανότατα δεν έμοιαζαν ιδιαίτερα με τους σύγχρονους ανθρώπους, ο Homo sapiens ακολούθησε τα βήματά τους και περπάτησε στο ίδιο αφρικανικό τοπίο περίπου μισό εκατομμύριο χρόνια αργότερα. «Είναι μια ιστορία ενός κόσμου κατοικημένου από πλάσματα τόσο όμοια με εμάς, αλλά ταυτόχρονα τόσο διαφορετικά», δήλωσε η Κράμερ.