Ο «μπαμπούλας» του Ορμούζ: Τις εντολές του Ιράν ή των ΗΠΑ είναι πιο πρόθυμα να αψηφήσουν τα πλοία;

Ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, Ντόναλντ Τραμπ, επιμένει ότι ο αμερικανικός στρατός ελέγχει τη ναυσιπλοΐα μέσω των Στενών του Ορμούζ, ενώ την περασμένη εβδομάδα άφησε να εννοηθεί ότι οι ΗΠΑ θα μπορούσαν ακόμη και να επιχειρήσουν να αναλάβουν τον έλεγχο της περιοχής.

Την Τρίτη (18/8), υποστήριξε επίσης ότι τα Στενά είναι ανοιχτά για τη διέλευση πλοίων, παρά την επιμονή του Ιράν ότι η θαλάσσια οδός παραμένει κλειστή για όλα τα πλοία που δεν λαμβάνουν προηγουμένως άδεια από την Τεχεράνη. Την ίδια στιγμή, οι ίδιες οι ΗΠΑ έχουν επιβάλει ναυτικό αποκλεισμό που στοχεύει πλοία τα οποία συνδέονται με το Ιράν.

Παράλληλα, ο Τραμπ έχει απειλήσει με βομβαρδισμό το Ομάν, σύμμαχο των ΗΠΑ που βρίσκεται απέναντι από το Ιράν, στην άλλη πλευρά των Στενών του Ορμούζ. Τα Στενά βρίσκονται στις θαλάσσιες περιοχές του Ιράν και του Ομάν. Οι απειλές φαίνεται να συνδέονται με την προσπάθεια της Ουάσιγκτον να αποτρέψει το Μουσκάτ από το να συνάψει συμφωνία με την Τεχεράνη για την κοινή διαχείριση της θαλάσσιας οδού.

Ποιος, όμως, ελέγχει πραγματικά αυτή τη στιγμή τα Στενά του Ορμούζ; Μέσα στις αντικρουόμενες δηλώσεις των δύο πλευρών, λέει το Al Jazeera, τα δεδομένα για την κίνηση των πλοίων στη στρατηγικής σημασίας θαλάσσια οδό δίνουν σημαντικές ενδείξεις.

Οι δύο βασικές διαδρομές στα Στενά του Ορμούζ

Πριν από την έναρξη του πολέμου, τα Στενά του Ορμούζ αντιμετωπίζονταν ουσιαστικά ως μία ενιαία θαλάσσια οδός, χωρίς διαχωρισμό μεταξύ «ιρανικής» και «ομανικής» διαδρομής. Τα πλοία εισέρχονταν και εξέρχονταν ακολουθώντας καθιερωμένες διαδρομές ναυσιπλοΐας, κυρίως από το κεντρικό τμήμα των Στενών.

Οι αποφάσεις για τη διαδρομή που θα ακολουθούσε κάθε πλοίο βασίζονταν κυρίως στους προορισμούς, τους όρους των ναυλώσεων και ζητήματα ασφάλειας και όχι στον φόβο πιθανών στρατιωτικών επιθέσεων.

Από τότε που ο πόλεμος οδήγησε σε κλιμάκωση της έντασης μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν για τον έλεγχο των Στενών, η θαλάσσια οδός έχει ουσιαστικά χωριστεί σε δύο βασικές διαδρομές. Η Τεχεράνη επιμένει στη χρήση της βόρειας, «ιρανικής» διαδρομής, η οποία ακολουθεί τις ακτές του Ιράν κοντά στα νησιά Λαράκ και Κεσμ και οδηγεί απευθείας σε ιρανικά λιμάνια και υπεράκτιους τερματικούς σταθμούς.

Η δεύτερη είναι η νότια, «ομανική» διαδρομή, η οποία βρίσκεται πιο κοντά στο Ομάν και πιο μακριά από τις ιρανικές ακτές. Αυτή είναι η διαδρομή στην οποία επιμένει η Ουάσιγκτον και χρησιμοποιείται από εμπορικά πλοία που κινούνται υπό την προστασία του αμερικανικού Πολεμικού Ναυτικού.

Οι διαδρομές που χρησιμοποιούν τα πλοία που μεταφέρουν πετρέλαιο και φυσικό αέριο

Σύμφωνα με στοιχεία της εταιρείας ναυτιλιακών πληροφοριών Kpler, 112 πλοία που μετέφεραν αργό πετρέλαιο, υγροποιημένο πετρελαϊκό αέριο (LPG) και υγροποιημένο φυσικό αέριο (LNG) πέρασαν από τα Στενά του Ορμούζ, είτε εισερχόμενα στον Περσικό Κόλπο είτε εξερχόμενα από αυτόν, από την 1η έως τις 19 Αυγούστου. Από αυτά τα πλοία, 21 χρησιμοποίησαν ανοιχτά την ιρανική διαδρομή και μόλις δύο την ομανική.

Τα υπόλοιπα 89 πλοία, δηλαδή περισσότερο από το 80% της συνολικής κίνησης πετρελαίου και φυσικού αερίου στα Στενά κατά τη συγκεκριμένη περίοδο, κινήθηκαν χωρίς ενεργό σύστημα εντοπισμού ή ακολούθησαν διαδρομές που δεν μπορούσαν να ταξινομηθούν. Αυτό συμβαίνει όταν η πορεία ενός πλοίου δεν μπορεί να παρακολουθηθεί πλήρως ή να συνδεθεί ξεκάθαρα με μια συγκεκριμένη διαδρομή, επειδή το πλοίο είτε απενεργοποιεί τον αναμεταδότη του συστήματος Αυτόματης Αναγνώρισης (AIS) είτε τα δεδομένα του AIS δεν αντιστοιχούν στις καθορισμένες από την Kpler ιρανικές ή ομανικές διαδρομές.

Επομένως, δεν είναι σαφές ποια πορεία ακολούθησαν αυτά τα πλοία. «Παρότι μπορούμε να εντοπίσουμε αυτές τις διελεύσεις όταν τα πλοία εμφανίζονται ξανά μετά τη διέλευση από τα Στενά, η απενεργοποίηση των συστημάτων εντοπισμού καθιστά εξαιρετικά δύσκολο να προσδιοριστεί ποιο ποσοστό μπορεί να χρησιμοποίησε την ομανική διαδρομή ή να επιβεβαιωθεί η ακριβής πορεία τους με βάση τα διαθέσιμα δεδομένα», δήλωσε στο Al Jazeera ο Μοχάμεντ Ραφίκ Χαλίτιμ, διευθυντής εξυπηρέτησης πελατών για τον ναυτιλιακό και εμπορευματικό τομέα της Kpler.

Τι συμβαίνει με τα πλοία που μεταφέρουν άλλα φορτία

Τα στοιχεία της Kpler δείχνουν ότι συνολικά 236 πλοία πέρασαν από τα Στενά του Ορμούζ από την 1η έως τις 19 Αυγούστου. Σε αυτά περιλαμβάνονται όχι μόνο δεξαμενόπλοια πετρελαίου και φυσικού αερίου, αλλά και πλοία που μεταφέρουν ξηρό φορτίο και χημικά. Από αυτά, 83 χρησιμοποίησαν ανοιχτά την ιρανική διαδρομή, μόλις τρία την ομανική και δύο την παλιά, προπολεμική διαδρομή που περνούσε από το κέντρο των Στενών.

Ωστόσο, η πλειονότητα των πλοίων, συνολικά 148, κινήθηκε χωρίς ενεργό σύστημα εντοπισμού ή ακολούθησε άγνωστες διαδρομές κατά τη διέλευσή της από τα Στενά. Πρόκειται για περισσότερα από έξι στα δέκα πλοία που πέρασαν από την περιοχή κατά τη συγκεκριμένη περίοδο. Συγκριτικά, το 35% των πλοίων χρησιμοποίησε ανοιχτά την ιρανική διαδρομή, ενώ ελάχιστα κινήθηκαν δημόσια μέσω της ομανικής ή της παλιάς προπολεμικής διαδρομής.

Γιατί τόσα πλοία απενεργοποιούν τους αναμεταδότες τους

Από την έναρξη του πολέμου, τόσο το Ιράν όσο και οι ΗΠΑ δεν έχουν περιοριστεί σε απειλές, αλλά έχουν πραγματοποιήσει επιθέσεις εναντίον πλοίων που, σύμφωνα με την κάθε πλευρά, παραβίαζαν τους κανόνες ή τις διαδρομές ναυσιπλοΐας που επιβάλλει. Για τον λόγο αυτό, αρκετά πλοία απενεργοποιούν τους αναμεταδότες τους, περιορίζοντας τη δυνατότητα εντοπισμού τους από στρατιωτικές δυνάμεις.

«Η απενεργοποίηση των αναμεταδοτών μπορεί να μειώσει την ορατότητα της ακριβούς θέσης και των κινήσεων ενός πλοίου, αν και δημιουργεί παράλληλα ανησυχίες για την ασφάλεια στη θάλασσα και τη διαφάνεια», δήλωσε στο Al Jazeera ο Νιλ Κουίλιαμ, συνεργάτης του προγράμματος Μέσης Ανατολής και Βόρειας Αφρικής του βρετανικού think tank Chatham House. «Ορισμένοι διαχειριστές πλοίων θεωρούν ότι, υπό τις σημερινές συνθήκες, τα εμπορικά και τα οφέλη ασφαλείας υπερτερούν αυτών των κινδύνων», πρόσθεσε.

Στις 8 Αυγούστου, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα κατηγόρησαν το Ιράν ότι επιτέθηκε με πύραυλο σε δεξαμενόπλοιο της Abu Dhabi National Oil Company (ADNOC), την ώρα που προσπαθούσε να περάσει από τα Στενά. Σε ανακοίνωσή της, η ADNOC ανέφερε ότι από την έναρξη του πολέμου, 15 από τα πλοία της είχαν δεχθεί επιθέσεις με πυραύλους και drones κατά τη διέλευσή τους από τα Στενά, με αποτέλεσμα να σκοτωθεί ένα μέλος πληρώματος και να τραυματιστούν 20 άνθρωποι. Η εταιρεία δεν απέδωσε την ευθύνη για τις επιθέσεις σε κάποια από τις δύο πλευρές.

Τον περασμένο μήνα, οι ΗΠΑ άνοιξαν πυρ εναντίον ενός πετρελαιοφόρου που κινούνταν προς το ιρανικό νησί Χαργκ. Η Ουάσιγκτον ανακοίνωσε ότι εκτόξευσε πυραύλους Hellfire εναντίον του πλοίου, αφού αυτό αγνόησε επανειλημμένες προειδοποιήσεις. Στις 11 Αυγούστου, οι ΗΠΑ ανακοίνωσαν ότι ελικόπτερο του Πολεμικού Ναυτικού εκτόξευσε επίσης δύο πυραύλους Hellfire εναντίον του φορτηγού πλοίου Vela Nova, με σημαία Παναμά. Σύμφωνα με τις ΗΠΑ, το πλοίο επιχειρούσε να σπάσει τον αμερικανικό αποκλεισμό των ιρανικών λιμανιών στον Κόλπο του Ομάν, ο οποίος συνδέεται άμεσα με τα Στενά του Ορμούζ.

Ένας ακόμη λόγος για τον οποίο τα πλοία απενεργοποιούν τα συστήματα εντοπισμού τους είναι η πραγματοποίηση μεταφορτώσεις φορτίων από πλοίο σε πλοίο, εν πλω και χωρίς να γίνονται αντιληπτές, σύμφωνα με ειδικούς. «Σύμφωνα με πηγές και δεδομένα των τελευταίων δύο εβδομάδων, ορισμένες χώρες του Κόλπου, μεταξύ των οποίων η Σαουδική Αραβία, το Ιράκ και το Κουβέιτ, έχουν πραγματοποιήσει ορισμένες αποστολές μέσω της ομανικής διαδρομής, απενεργοποιώντας τα συστήματα παρακολούθησης των πλοίων και πραγματοποιώντας μεταφορτώσεις από πλοίο σε πλοίο», δήλωσε στο Al Jazeera ο ερευνητής και σύμβουλος ενεργειακής πολιτικής Μαρκ Αγιούμπ.

Με απλά λόγια, ένα πλοίο που θέλει να αποφύγει τον κίνδυνο ιρανικής επίθεσης μπορεί να κινηθεί μέσω της ομανικής διαδρομής με απενεργοποιημένο τον αναμεταδότη του. Στη συνέχεια μεταφέρει το φορτίο του σε άλλο πλοίο εκτός των Στενών, το οποίο αναλαμβάνει να το μεταφέρει στον τελικό προορισμό του. Το αρχικό πλοίο επιστρέφει στη συνέχεια στο λιμάνι από όπου ξεκίνησε χωρίς να έχει εντοπιστεί.

Ο Αγιούμπ πρόσθεσε ότι και ορισμένα ιρανικά πλοία χρησιμοποιούν την ομανική διαδρομή, συχνά πραγματοποιώντας μεταφορτώσεις φορτίων από πλοίο σε πλοίο, προκειμένου να αποφύγουν τις κυρώσεις κατά του Ιράν και τον αμερικανικό αποκλεισμό. «Στέλνουν το φορτίο τους στο Ομάν μέσω της ομανικής διαδρομής, αλλάζουν τα έγγραφα ώστε να φαίνεται ότι τα προϊόντα έχουν εξαχθεί από το Ομάν και στη συνέχεια τα διαθέτουν στην αγορά πετρελαίου», ανέφερε.

Φοβούνται περισσότερο να αψηφήσουν το Ιράν ή τις ΗΠΑ;

Το γεγονός ότι η πλειονότητα των πλοίων που περνούν από τα Στενά απενεργοποιεί τα συστήματα εντοπισμού ή χρησιμοποιεί άγνωστες διαδρομές καθιστά, προς το παρόν, αδύνατο να προσδιοριστεί με ακρίβεια πόσα πλοία χρησιμοποιούν πραγματικά την ιρανική ή την ομανική διαδρομή. Κατά συνέπεια, είναι δύσκολο να εξαχθεί ένα οριστικό συμπέρασμα για το ποιος «ελέγχει» σήμερα τα Στενά.

Ωστόσο, τα στοιχεία δείχνουν ποια από τις δύο δυνάμεις είναι περισσότερο διατεθειμένα να αψηφήσουν τα πλοία και ποια φοβούνται περισσότερο να προκαλέσουν.

Παρά τον αμερικανικό ναυτικό αποκλεισμό, που υποστηρίζεται από το ισχυρότερο Πολεμικό Ναυτικό στον κόσμο, περίπου το ένα πέμπτο των πλοίων που μεταφέρουν ενέργεια πέρασε ανοιχτά από τα Στενά χρησιμοποιώντας την ιρανική διαδρομή, αψηφώντας τις απειλές του Τραμπ. Το ποσοστό αυτό φτάνει το 35% όταν συμπεριλαμβάνονται και τα πλοία που μεταφέρουν άλλα φορτία και χημικά.

Αντίθετα, μόλις δύο πλοία που μετέφεραν πετρέλαιο και φυσικό αέριο, και συνολικά τέσσερα πλοία, χρησιμοποίησαν ανοιχτά διαδρομή διαφορετική από εκείνη που επιβάλλει το Ιράν. Το συμπέρασμα είναι ότι ο φόβος να προκαλέσουν την Τεχεράνη φαίνεται να υπερισχύει των απειλών του Τραμπ.

Χάνει το Ιράν τον έλεγχο των Στενών του Ορμούζ;

Σύμφωνα με ειδικούς, το Ιράν εξακολουθεί να διαθέτει σημαντική δυνατότητα να επηρεάζει και να ελέγχει τη ναυσιπλοΐα στη στρατηγικής σημασίας θαλάσσια οδό. «Το Ιράν δεν χάνει τον έλεγχο υπό το σημερινό status quo», δήλωσε ο Αγιούμπ. Ωστόσο, πρόσθεσε ότι η κατάσταση αυτή ενδέχεται τελικά να μην είναι βιώσιμη για τις παγκόσμιες αγορές πετρελαίου.

Ο Νιλ Κουίλιαμ δήλωσε ότι «το Ιράν εξακολουθεί να διαθέτει σημαντική ικανότητα να διαταράσσει τη ναυσιπλοΐα και να απειλεί τα πλοία που διέρχονται από τα Στενά του Ορμούζ». «Ωστόσο, η αυξανόμενη χρήση εναλλακτικών λύσεων στην εφοδιαστική αλυσίδα, οι μεταφορτώσεις από πλοίο σε πλοίο και τα ενισχυμένα μέτρα θαλάσσιας ασφάλειας στην περιοχή δείχνουν ότι η ικανότητα του Ιράν να ασκεί πίεση μέσω των Στενών δεν είναι απόλυτη», πρόσθεσε.

Γιατί είναι τόσο σημαντικά τα Στενά του Ορμούζ

Τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν μια κρίσιμη θαλάσσια οδό, μέσω της οποίας περνούσε περίπου το ένα πέμπτο των παγκόσμιων προμηθειών πετρελαίου και LNG πριν από την έναρξη του πολέμου ΗΠΑ-Ισραήλ κατά του Ιράν στις 28 Φεβρουαρίου. Περίπου 130 πλοία περνούσαν καθημερινά από τα Στενά. Αντίθετα, τον Αύγουστο του 2026, μόλις 236 πλοία πέρασαν συνολικά σε διάστημα 19 ημερών.

Το Ιράν έκλεισε τα Στενά στις αρχές Μαρτίου, επιτρέποντας τη διέλευση μόνο σε λίγα πλοία που θεωρούσε «φιλικά», μέχρι την υπογραφή του μνημονίου κατανόησης με τις ΗΠΑ στις 17 Ιουνίου. Έκτοτε, το ζήτημα των Στενών αποτελεί ένα από τα βασικά εμπόδια στις διαπραγματεύσεις για ένα μόνιμο ειρηνευτικό σχέδιο που θα έβαζε τέλος στον πόλεμο.

Οι ΗΠΑ, από την πλευρά τους, έχουν επιβάλει δικό τους αποκλεισμό στα ιρανικά λιμάνια που βρίσκονται στα Στενά και στις γύρω περιοχές. Την περασμένη εβδομάδα άνοιξαν πυρ εναντίον ενός φορτηγού πλοίου με σημαία Παναμά, το οποίο κατηγόρησαν ότι επιχειρούσε να προσεγγίσει ιρανικό λιμάνι και δεν συμμορφώθηκε με τις εντολές να αλλάξει πορεία.

Η κρίση έχει προκαλέσει ελλείψεις ενέργειας σε παγκόσμιο επίπεδο και σημαντική άνοδο στις τιμές του πετρελαίου. Η τιμή του Brent, του διεθνούς σημείου αναφοράς για το πετρέλαιο, βρισκόταν περίπου στα 66 δολάρια το βαρέλι λίγο πριν από την έναρξη της σύγκρουσης στη Μέση Ανατολή. Κατά τη διάρκεια του πολέμου, η τιμή ξεπέρασε αρκετές φορές τα 100 δολάρια, με πιο πρόσφατη περίπτωση στις 23 Ιουλίου. Τον Μάρτιο είχε φτάσει έως και τα 119 δολάρια το βαρέλι.

Η τιμή του Brent υποχώρησε σημαντικά μετά τη συμφωνία ΗΠΑ και Ιράν για κατάπαυση του πυρός τον Απρίλιο και στη συνέχεια μετά την υπογραφή του μνημονίου τον Ιούνιο. Ωστόσο, καθώς η ένταση αυξάνεται ξανά, ανοδική πορεία καταγράφει και το πετρέλαιο. Το Brent βρισκόταν στα 92,9 δολάρια ανά βαρέλι το πρωί της Πέμπτης (20/8). «Εάν θεωρηθεί ότι η επιρροή της Τεχεράνης στις θαλάσσιες μεταφορές μειώνεται, αυτό θα μπορούσε να αποδυναμώσει ένα από τα παραδοσιακά μέσα πίεσης που διαθέτει στις διαπραγματεύσεις με τις ΗΠΑ», δήλωσε ο Κουίλιαμ.