Μια ιστορική επέτειος: Η συμπλήρωση 35 ετών του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου στον Πατριαρχικό Θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως

Η μακρά διακονία του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου, από το Φανάρι των μεγάλων ιστορικών μεταβολών έως την Ορθοδοξία των σύγχρονων προκλήσεων, αποτελεί ένα κεφάλαιο με ιδιαίτερο εκκλησιαστικό, πνευματικό και διεθνές αποτύπωμα.

Η διάρκεια δεν αποτελεί από μόνη της μέτρο ιστορικού μεγέθους. Εκείνο που προσδίδει ουσιαστικό περιεχόμενο σε μια μακρά πατριαρχία είναι ο τρόπος με τον οποίο συνομιλεί με την εποχή της, αντιμετωπίζει τις κρίσεις της, διαφυλάσσει την παρακαταθήκη των προγενεστέρων και προετοιμάζει το έδαφος για τις επόμενες γενεές. Σε αυτό το πλαίσιο και υπό το πρίσμα των ιστορικών εξελίξεων θα επιχειρήσουμε μια αποτίμηση της μοναδικής-ιστορικής επετείου των τριάντα πέντε χρόνων από την εκλογή του Μητροπολίτη Χαλκηδόνος Βαρθολομαίου, το μακρινό Οκτώβριο του 1991, στον Πατριαρχικό Θρόνο, καθώς κανείς εκ των προκατόχων του δεν κατάφερε ποτέ να υπερβεί ένα τόσο σημαντικό χρονικό διάστημα.

Σε μια ρευστή παγκόσμια συγκυρία, με τις γεωπολιτικές ισορροπίες να μεταβάλλονται και τη διεθνή κοινότητα να αναζητά τον προσανατολισμό της σε έναν κόσμο που ανασυντασσόταν, κατά την τελευταία δεκαετία του εικοστού αιώνα, το Οικουμενικό Πατριαρχείο ανέδειξε στον ιστορικό του Θρόνο έναν Ιεράρχη με βαθιά γνώση της εκκλησιαστικής παράδοσης, ευρύ οικουμενικό ορίζοντα και επίγνωση των σύνθετων απαιτήσεων της εποχής.

Παραλαμβάνοντας την παρακαταθήκη των άμεσων προκατόχων του, Πατριάρχη Αθηναγόρα και Πατριάρχη Δημητρίου, οι οποίοι, ο καθείς με τον τρόπο του και το ύφος του, οδήγησαν το Πατριαρχείο στη σύγχρονη εποχή, μετά από μια μακρά περίοδο αυτοπεριορισμού, εξαιτίας ιστορικών και άλλων συγκυριών, ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος επιχείρησε να την αναπτύξει σε ένα διεθνές περιβάλλον ακόμη πιο σύνθετο. Η πτώση του διπολικού συστήματος, η ανάδυση νέων κρατών, η αναζωπύρωση εθνικών και θρησκευτικών ανταγωνισμών, η περιβαλλοντική κρίση και οι μεταβαλλόμενες σχέσεις μεταξύ θρησκείας, πολιτικής και κοινωνίας έθεσαν ενώπιον του Φαναρίου προκλήσεις που υπερέβαιναν κατά πολύ τα στενά όρια της εκκλησιαστικής σφαίρας.

Η οικολογία ως θεολογική ευθύνη

Σε αυτό το πλαίσιο και πολύ πριν η κλιματική κρίση καταλάβει την κεντρική θέση που κατέχει σήμερα στον δημόσιο διάλογο, ο Οικουμενικός Πατριάρχης συνέδεσε την οικολογική ευαισθησία με τη θεολογία της δημιουργίας, τη λειτουργική ζωή και την ηθική υποχρέωση του ανθρώπου απέναντι στον κόσμο αναδεικνύοντάς την ως αναπόσπαστο στοιχείο της χριστιανικής ευθύνης, θέτοντας με σαφήνεια ότι η καταστροφή της φύσης δεν αποτελεί αποκλειστικά τεχνικό, οικονομικό ή πολιτικό ζήτημα, αλλά και βαθύ πνευματικό πρόβλημα.

Η ορθόδοξη ενότητα και οι σχέσεις με τις χριστιανικές Εκκλησίες και Ομολογίες

Στο αμιγώς εκκλησιαστικό πεδίο, δεν μπορεί να παραβλεφθεί η σύνδεση της πατριαρχίας Βαρθολομαίου, ιδιαιτέρως κατά την πρώτη περίοδό της, με την προσπάθεια ενίσχυσης των σχέσεων συνεργασίας μεταξύ των κατά τόπους Ορθοδόξων Εκκλησιών, γεγονός που κορυφώθηκε, παρά τα όποια ενδοεκκλησιαστικά προβλήματα, με τη σύγκληση της Πανορθόδοξης Συνόδου, τον Ιούνιο του 2016, ως κορυφαία στιγμή της σύγχρονης ορθόδοξης ιστορίας.

Στην πορεία του χρόνου αποδείχθηκε ότι η προσπάθεια διαφύλαξης της ορθόδοξης ενότητας συνάντησε σοβαρές δυσκολίες, ιδιαιτέρως κατά την τελευταία δεκαετία. Η απόφαση του Οικουμενικού Πατριαρχείου να χορηγήσει αυτοκεφαλία στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας, το 2019, προκάλεσε βαθιά ρήξη με το Πατριαρχείο Μόσχας και επιδείνωσε τις σχέσεις στον ορθόδοξο κόσμο.

Ωστόσο, το τελευταίο έτος, η παρουσία του Πατριάρχη Βουλγαρίας, του Πατριάρχη Ρουμανίας και του Αρχιεπισκόπου Αλβανίας Ιωάννη στο Φανάρι αλλά και στην Ίμβρο, σε συνδυασμό με την πρόσκληση του Πατριάρχη προς τους Προκαθημένους των Πρεσβυγενών Πατριαρχείων να παραστούν στη Θρονική Εορτή της 30ής Νοεμβρίου, δημιουργεί την εικόνα μιας νέας κινητικότητας στον χώρο της Ορθοδοξίας. Μόλις την προηγούμενη εβδομάδα ο Παναγιώτατος επισκέφθηκε, ανταποκρινόμενος σε πρόσκληση του Πατριάρχη Δανιήλ, την Εκκλησία της Βουλγαρίας, όπου προεξήρχε στο πατριαρχικό συλλείτουργο για την επέτειο συμπλήρωσης 1080 ετών από την ίδρυση της Μονής της Ρίλας, σεπτού σεβάσματος της τοπικής Εκκλησίας.

Διατρέχοντας τα τριάντα πέντε αυτά ιστορικά έτη διαφαίνεται σαφώς και ο σταθερός προσανατολισμός της πατριαρχίας Βαρθολομαίου και ως προς τη συνέχιση του διαλόγου με τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, τις άλλες χριστιανικές ομολογίες καθώς και τις μη χριστιανικές θρησκείες. Ενδεικτικά, οι συναντήσεις του με τους Πάπες Ιωάννη Παύλο Β΄, Βενέδικτο ΙΣΤ΄, Φραγκίσκο και Λέοντα ΙΔ΄ εντάσσονται όχι μόνο σε μια ευρύτερη προσπάθεια προσέγγισης, η οποία στηρίζεται στην ιστορική μνήμη, στην αναζήτηση κοινών τόπων και στην προσδοκία υπερβάσεως των διαιρέσεων, αλλά θα πρέπει να ειδωθούν και ως ένα παράδειγμα επικοινωνίας μεταξύ θρησκευτικών ηγετών στον αλλοπρόσαλλο κόσμο των τελευταίων ετών.

Το Φανάρι ως ιστορική κοιτίδα του Γένους

Όσοι ζούμε στην Κωνσταντινούπολη και έχουμε το προνόμιο να βλέπουμε τον Πατριάρχη ως τον Επίσκοπο της πόλεως αυτής γινόμαστε μάρτυρες της μέριμνάς του για το συρρικνωμένο Ορθόδοξο ποίμνιο της Κωνσταντινούπολης, το οποίο, εκτός των Ρωμιών, περιλαμβάνει τα τελευταία χρόνια και Ουκρανούς, Ρουμάνους, Ρώσους, στους οποίους, κατόπιν της προσωπικής του μέριμνας, έχουν παραχωρηθεί ιστορικοί ναοί για τις θρησκευτικές τους ανάγκες στην ευρύτερη περιφέρειά της.

Αλλά και πέραν της Κωνσταντινούπολης, η διατήρηση της μνήμης αποτελεί καθοριστικό στοιχείο της πατριαρχίας Βαρθολομαίου. Οι χοροστασίες του σε ιστορικούς τόπους της Ανατολικής Θράκης, της Μικράς Ασίας και του Πόντου συνδέονται ακριβώς με αυτή την επιθυμία σε χώρους όπου η ιστορική μνήμη παραμένει βαθιά χαραγμένη. Σουμελά, Κύζικος, Πέραμος, Λυκία, Σηλυβρία, Τρίγλια είναι κάποιες από τις περιοχές όπου, και με την απαραίτητη άδεια των τουρκικών αρχών (πρέπει να το υπογραμμίσουμε), ακούγονται εκ νέου τα ιερά ψάλματα της Ορθόδοξης πίστης.

Δεν πρέπει, παρά ταύτα, να λησμονούνται τα ζητήματα της νομικής αναγνώρισης και της περιουσίας που εξακολουθούν να απασχολούν το Οικουμενικό Πατριαρχείο, ενώ το θέμα της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης εξακολουθεί να συμβολίζει, παρά τα αισιόδοξα μηνύματα του τελευταίου έτους, μια εκκρεμότητα με ιδιαίτερη σημασία για την εκπαίδευση του ορθόδοξου κλήρου αλλά και τη θεσμική συνέχεια του Πατριαρχείου.

Το Πατριαρχείο στη διεθνή σκηνή

Στα τριάντα πέντε χρόνια της πατριαρχίας του, ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος συνυπήρξε με διαδοχικές γενεές πολιτικών ηγετών ανά τον κόσμο, με μεγάλες αλλαγές στο διεθνές σύστημα και με διαδοχικές περιόδους εντάσεων και ανακατατάξεων. Η δημόσια παρουσία του επεκτάθηκε πολύ πέρα από τα όρια της ορθόδοξης εκκλησιαστικής κοινότητας, φέρνοντάς τον σε επαφή με αρχηγούς κρατών, διεθνείς οργανισμούς, θρησκευτικούς ηγέτες και φορείς της επιστημονικής και πνευματικής ζωής, αναδεικνύοντας τη δυνατότητα του θεσμού να διατηρεί διεθνή ακτινοβολία μέσα από την πνευματική του παράδοση, τον διάλογο και την ανάληψη πρωτοβουλιών με ευρύτερο ορίζοντα.

Μια ιστορική επέτειος

Ως γνωστόν, μια ιστορική αποτίμηση προϋποθέτει αναγνώριση της πραγματικότητας αλλά και κατανόηση των συνθηκών μέσα στις οποίες λαμβάνονται οι αποφάσεις που τη χαρακτηρίζουν. Και εδώ βρίσκεται, ίσως, η βαθύτερη σημασία της επετείου. Τριάντα πέντε χρόνια μετά την εκλογή του Πατριάρχη Βαρθολομαίου, το Φανάρι αναγνωρίζεται ως ένας εκ των παραγόντων του διεθνούς συστήματος χωρίς να απεκδύεται την πνευματική του ταυτότητα. Πρόκειται για μια ισορροπία η οποία δεν εξασφαλίζεται με διακηρύξεις, αλλά κατακτάται καθημερινά μέσα από τη θεσμική συνέπεια, την ποιμαντική ευθύνη και την ικανότητα διαλόγου.

Έτσι, η συμπλήρωση τριάντα πέντε ετών στον Πατριαρχικό Θρόνο δεν αποτελεί μόνο αφορμή αναδρομής, καθώς η Ιστορία δεν έχει ακόμη ολοκληρώσει την αποτίμηση αυτής της πατριαρχίας. Εκείνο που ήδη διαφαίνεται είναι ότι η πορεία της συνδέθηκε με την επιθυμία να παραμείνει το Οικουμενικό Πατριαρχείο παρόν, ενεργό και ουσιαστικό μέσα σε έναν συνεχώς μεταβαλλόμενο κόσμο. Και είναι αυτό ακριβώς που προσδίδει στην ιστορική επέτειο το πραγματικό της βάρος: όχι μόνο ως μνήμη μιας μακράς διακονίας, αλλά και ως ανοιχτή υπόσχεση συνέχειας, ευθύνης και ελπίδας.