Μπορεί η παρατήρηση πουλιών να «θωρακίσει» τον εγκέφαλο απέναντι στην άνοια; Τι λένε ειδικοί

Κάθε εβδομάδα, μια ομάδα ηλικιωμένων που ασχολούνται με την παρατήρηση πουλιών περνά ώρες μέσα σε ένα ξύλινο παρατηρητήριο στην αγγλική ύπαιθρο. Με τα κιάλια στα χέρια, παρατηρούν τα πουλιά και μοιράζονται με ενθουσιασμό όσα εντοπίζουν: έναν στρειδοφάγο με μακρύ, φωτεινό ράμφος να ψάχνει τροφή στο χαλικόστρωτο έδαφος ή δύο σκουφοβουτηχτάρια να επιπλέουν στο νερό, με τα φτερωτά λοφία τους ανασηκωμένα.

Οι περισσότεροι από αυτούς τους παρατηρητές δυσκολεύονται να θυμηθούν τι συνέβη νωρίτερα μέσα στην ημέρα ή να παρακολουθήσουν μια συζήτηση. Ωστόσο, ζωντανεύουν όταν ανταλλάσσουν πληροφορίες για τα πουλιά που γεμίζουν τον ουρανό γύρω από τη λίμνη Forge Mill, στην περιοχή West Midlands της Βρετανίας.

Ανάμεσά τους βρίσκεται ο 78χρονος Χάρολντ. Όταν ήταν νεότερος, αγαπούσε την ύπαιθρο, όμως τα τελευταία χρόνια η άνοια τον έχει κάνει πιο απόμακρο και αγχώδη. Η κόρη του, Λούσι, τον έφερε στην ομάδα, ελπίζοντας ότι η αλλαγή περιβάλλοντος και η ηρεμία της λίμνης θα του έκαναν καλό.

Αρχικά ήταν επιφυλακτικός, αλλά άρχισε να χαμογελά όταν κάποιος τού έδειξε έναν κοκκινολαίμη και απόλαυσε να παρακολουθεί τις πάπιες που πλατσούριζαν στο νερό. Γαλαζοπαπαδίτσες πετούσαν ανάμεσα στα κοντινά δέντρα και η Λούσι είδε τον πατέρα της να γελά για πρώτη φορά έπειτα από πολύ καιρό.

«Εκείνη τη στιγμή ήταν πραγματικά παρών. Δεν ανησυχούσε για τη μνήμη του ή για την αυτοπεποίθησή του. Αυτό έχει τεράστια σημασία, με έναν ήπιο τρόπο», λέει στο BBC η Τζένι Μπουντίγκερ, σύμβουλος για την άνοια στην κοινότητα, στον μη κερδοσκοπικό οργανισμό Age UK, ο οποίος διοργανώνει την ομάδα παρατήρησης πουλιών.

Η παρατήρηση πουλιών αναγνωρίζεται ολοένα και περισσότερο ως μια πολύτιμη δραστηριότητα για τους ηλικιωμένους και τους ανθρώπους με άνοια. Αντίστοιχες ομάδες έχουν δημιουργηθεί σε οίκους ευγηρίας στη Βρετανία, τη Γερμανία και τις ΗΠΑ. Ακόμη και η παρατήρηση πουλιών από το παράθυρο μπορεί να βοηθήσει τους ηλικιωμένους να αισθανθούν μεγαλύτερη σύνδεση με τους άλλους, να βιώσουν περισσότερα θετικά συναισθήματα και να ενισχύσουν τη μνήμη τους.

Τώρα, νέα έρευνα δείχνει ότι η παρατήρηση πουλιών μπορεί να αναδιαμορφώσει τον εγκέφαλο, όπως συμβαίνει όταν κάποιος μαθαίνει ένα άθλημα ή παίζει ένα μουσικό όργανο, ενώ ενδέχεται να συμβάλλει ακόμη και στην επιβράδυνση της γήρανσής του.

Εγκέφαλοι με καλύτερη οργάνωση

Την ίδια στιγμή, επιστήμονες που μελετούν τον εγκέφαλο διερευνούν τις επιδράσεις της παρατήρησης πουλιών. Στο πλαίσιο σχετικής έρευνας, εξέτασαν τις ικανότητες αναγνώρισης ειδών σε ανθρώπους που ασχολούνται συστηματικά με τη δραστηριότητα, προκειμένου να διακρίνουν τους έμπειρους παρατηρητές από τους αρχάριους. Στη συνέχεια, μελέτησαν τους εγκεφάλους τους.

Οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι η ίδια η δομή του εγκεφάλου των ειδικών διέφερε από εκείνη των αρχάριων, ενώ η εξειδίκευση στην παρατήρηση πουλιών ενδέχεται να επιβραδύνει τη γνωστική έκπτωση που σχετίζεται με την ηλικία, διατηρώντας τον εγκέφαλο καλύτερα οργανωμένο.

Ο Έρικ Γουίνγκ, επικεφαλής της έρευνας στην Baycrest Academy for Research and Education στο Τορόντο του Καναδά, συνέκρινε μαγνητικές τομογραφίες εγκεφάλων έμπειρων παρατηρητών πουλιών και αρχάριων, την ώρα που αναγνώριζαν διαφορετικά είδη. Διαπίστωσε ότι οι εγκέφαλοι των έμπειρων παρατηρητών παρουσίαζαν διαφορετική συνδεσιμότητα σε περιοχές που σχετίζονται με λειτουργίες όπως η προσοχή, η οπτική αντίληψη και η οπτική αναγνώριση.

Στους έμπειρους παρατηρητές, οι συγκεκριμένες περιοχές εμφάνιζαν μεγαλύτερη δραστηριότητα, ιδίως όταν καλούνταν να αναγνωρίσουν πουλιά με τα οποία δεν ήταν ήδη εξοικειωμένοι. Τα ευρήματα, ωστόσο, δεν αποδεικνύουν αν οι δομικές διαφορές του εγκεφάλου αποτελούν αιτία ή αποτέλεσμα της εξειδίκευσης στην παρατήρηση πουλιών.

Μία πιθανή εξήγηση, σύμφωνα με τον Γουίνγκ, είναι ότι οι περιοχές του εγκεφάλου που ενεργοποιούνται κατά τη συγκεκριμένη δραστηριότητα υπόκεινται σε «νευροπλαστικότητα», δηλαδή στην ικανότητα του εγκεφάλου να μεταβάλλει τη δομή και τη λειτουργία του με την πάροδο του χρόνου.

Ο ερευνητής εξέτασε επίσης τον βαθμό οργάνωσης των εγκεφάλων των συμμετεχόντων. Η οργάνωση του εγκεφάλου τείνει να μειώνεται με την ηλικία, ενώ τα χαμηλότερα επίπεδά της συνδέονται με μειωμένες γνωστικές ικανότητες.

Στους έμπειρους παρατηρητές, ορισμένες εγκεφαλικές περιοχές παρουσίαζαν υψηλότερα επίπεδα οργάνωσης και συνοχής σε σύγκριση με εκείνες των αρχάριων της ίδιας ηλικίας. Ορισμένες από αυτές ήταν επίσης οι περιοχές που εμφάνιζαν αυξημένη δραστηριότητα κατά την αναγνώριση των πουλιών. Τα ευρήματα υποδεικνύουν ότι ο εγκέφαλος των έμπειρων παρατηρητών ενδέχεται να διατηρεί ένα μέρος της οργανωτικής του δομής καθώς γερνά, όπως εξηγεί ο Γουίνγκ.

Χρειάζεται περισσότερη έρευνα για να αποσαφηνιστεί η φύση αυτής της διατήρησης και η σχέση της με τη συνολική γνωστική λειτουργία. Προς το παρόν, ωστόσο, τα αποτελέσματα ενδέχεται να υποδεικνύουν ότι «η απόκτηση αυτής της δεξιότητας νωρίτερα στη ζωή μπορεί να προσφέρει οφέλη που διατηρούνται μέχρι την τρίτη ηλικία», σημειώνει ο ερευνητής.

Τα ευρήματα αυτά αποτελούν καλά νέα και για τους πολλούς εκπροσώπους της Gen Z, δηλαδή τους νέους ηλικίας 16 έως 29 ετών, που ανακαλύπτουν την παρατήρηση πουλιών και πιάνουν τα κιάλια τους πολύ πριν φτάσουν σε μεγαλύτερη ηλικία.

Η παρατήρηση πουλιών ως θεραπεία

Η έρευνα του Γουίνγκ επικεντρώθηκε στην εξειδίκευση στην παρατήρηση πουλιών. Άλλες μελέτες, ωστόσο, υποδεικνύουν ότι η δραστηριότητα μπορεί να έχει ψυχολογικά οφέλη ακόμη και για όσους δεν διαθέτουν ιδιαίτερες γνώσεις ή δεξιότητες. Όσον αφορά την ψυχολογική αναζωογόνηση, δηλαδή τα αισθήματα ηρεμίας, ελευθερίας και ανανέωσης, ο ενθουσιασμός ενδέχεται να έχει μεγαλύτερη σημασία από την εξειδίκευση.

Σε μελέτη με τη συμμετοχή 388 παρατηρητών πουλιών στην Πολωνία, διαπιστώθηκε ότι όσοι δήλωναν πως ενδιαφέρονται περισσότερο για την παρατήρηση πουλιών σε σύγκριση με άλλες δραστηριότητες και θεωρούσαν ότι αυτή αποτελεί σημαντικό μέρος της ζωής τους είχαν περισσότερες πιθανότητες να βιώνουν ψυχολογική αναζωογόνηση. Αυτό ίσχυε ακόμη και σε σύγκριση με παρατηρητές που διέθεταν υψηλό επίπεδο δεξιοτήτων, αλλά μικρότερο ενθουσιασμό. Επομένως, ακόμη και η απλή επιλογή να ενδιαφερθεί κανείς για τα πουλιά μπορεί να έχει τα δικά της οφέλη.

Η Ελίζαμπεθ Καλς, καθηγήτρια κοινωνικής και οργανωσιακής ψυχολογίας στο Καθολικό Πανεπιστήμιο του Άιχστατ-Ίνγκολστατ στη Γερμανία, μελετά τον τρόπο με τον οποίο η σχέση μας με τη φύση επηρεάζει τις εμπειρίες και την ευημερία μας. Στο πλαίσιο της έρευνάς της, εξέτασε τι συμβαίνει όταν οι ένοικοι οίκων ευγηρίας έχουν την ευκαιρία να παρατηρούν τα πουλιά της περιοχής τους.

Η ερευνητική της ομάδα εγκατέστησε σταθμούς σίτισης πουλιών έξω από 65 μονάδες φροντίδας, σε σημεία που επέτρεπαν στους ηλικιωμένους να παρακολουθούν τα πτηνά από την άνεση των κοινόχρηστων εσωτερικών χώρων. Στη συνέχεια, αξιολόγησε τις γνωστικές ικανότητες, την κινητικότητα και την ευημερία των ενοίκων, αξιοποιώντας τις δικές τους απαντήσεις, καθώς και πληροφορίες από το προσωπικό και τις οικογένειές τους.

Οι ερευνητές κατέγραψαν βελτιώσεις μέσα σε λίγες μόλις εβδομάδες. Έπειτα από έναν μήνα, μάλιστα, η παρατήρηση πουλιών αποτελούσε καλύτερο δείκτη της ευημερίας των ενοίκων από ό,τι η ηλικία τους ή το επίπεδο φροντίδας που χρειάζονταν. «Τα ευρήματα ήταν σαφώς θετικά», αναφέρει η Καλς.

Όπως εξηγεί, όσοι συμμετείχαν στη δραστηριότητα εμφάνισαν μεγαλύτερη γνωστική ευελιξία. Μπορούσαν να παρακολουθούν ευκολότερα μια συζήτηση και να αλληλεπιδρούν με τους συγγενείς που τους επισκέπτονταν, να θυμούνται και να αναγνωρίζουν πουλιά που είχαν δει στο παρελθόν, αλλά και να εμφανίζουν μεγαλύτερη εγρήγορση.

Το προσωπικό των μονάδων φροντίδας ήταν το πρώτο που παρατήρησε τη διαφορά. «Για εβδομάδες δεν είχαν δει ένα χαμόγελο στο πρόσωπο κάποιου ενοίκου και ξαφνικά έβλεπαν αυτό το χαμόγελο», λέει η Καλς. Ορισμένες βελτιώσεις στη μνήμη και τη συγκέντρωση γίνονται εμφανείς μέσα σε μόλις τρεις έως τέσσερις εβδομάδες, προσθέτει.

Τα ευρήματα της ομάδας της οδήγησαν ασφαλιστικές εταιρείες υγείας στη Γερμανία, οι οποίες είχαν χρηματοδοτήσει αρχικά το ερευνητικό πρόγραμμα μαζί με άλλους φορείς, να επενδύσουν στην εγκατάσταση ταϊστρών και ειδικών χώρων παρατήρησης σε περισσότερους από 400 οίκους ευγηρίας στη Βαυαρία. «Ήταν τόσο αποτελεσματικό που τελικά εξοικονομούσε χρήματα», σημειώνει η Καλς.

Στις ΗΠΑ, μια αντίστοιχη πρωτοβουλία ξεκίνησε το 2013 σε τέσσερις μονάδες φροντίδας στο Κονέκτικατ και στη συνέχεια επεκτάθηκε στο Τέξας και το Κολοράντο. Το πρόγραμμα Bird Tales αποτελεί μια θεραπευτική παρέμβαση για ανθρώπους που ζουν με άνοια. Περιλαμβάνει την εγκατάσταση ταϊστρών πουλιών στις μονάδες όπου διαμένουν, καθώς και τη χρήση λούτρινων ομοιωμάτων που αναπαράγουν ήχους πουλιών, ώστε οι συμμετέχοντες να εξοικειώνονται με διαφορετικά είδη.

Τα αποτελέσματα για όσους συμμετέχουν είναι θετικά. Οι ίδιοι αναφέρουν ότι η δραστηριότητα διεγείρει τις γνωστικές τους λειτουργίες και τους βοηθά να συνδεθούν με αναμνήσεις από το παρελθόν. Αντίστοιχο πρόγραμμα έχει αποφέρει οφέλη και σε ανθρώπους που έχουν επιβιώσει από εγκεφαλικό επεισόδιο, ορισμένοι από τους οποίους αντιμετωπίζουν αφασία, δηλαδή δυσκολία στην ομιλία ή στην κατανόηση του προφορικού λόγου.

Το Εντατικό Ολοκληρωμένο Πρόγραμμα Αφασίας του Πανεπιστημίου της Μοντάνα ξεκίνησε το 2021 με την παρατήρηση κουκουβαγιών και πλέον περιλαμβάνει οργανωμένες εξορμήσεις παρατήρησης και αναγνώριση των ήχων από τα πολλά διαφορετικά είδη πουλιών της πολιτείας.

Πού οφείλεται η θετική επίδραση

Γιατί, όμως, η παρατήρηση πουλιών έχει τόσο θετική επίδραση στα συναισθήματα και στη σκέψη μας; Για την Καλς, «δεν πρόκειται μόνο για τα ίδια τα πουλιά, αλλά για τη φύση, την προσοχή, το συναίσθημα, το νόημα, την κοινωνική αλληλεπίδραση και τη δραστηριότητα, που συνδυάζονται με έναν πολύ απλό τρόπο». Όπως προσθέτει, η εμπειρία δημιουργεί μικρές στιγμές περιέργειας, ευχαρίστησης και προσμονής. Επιπλέον, είναι «εξαιρετικά προσιτή».

Αυτό ενδέχεται να εξηγεί γιατί, σύμφωνα με έρευνα στη Βρετανία που εξέτασε τις εμπειρίες ανθρώπων με άνοια και των φροντιστών τους, η παρατήρηση πουλιών και άλλων άγριων ζώων ήταν η δεύτερη δημοφιλέστερη υπαίθρια δραστηριότητα, μετά τον απλό περίπατο στη φύση.

Η ίδια έρευνα διαπίστωσε ότι οι δυσκολίες στις μετακινήσεις και στην πρόσβαση σε εξωτερικούς χώρους αποτελούν σημαντικά εμπόδια για τους ανθρώπους με άνοια. Αυτά τα εμπόδια μπορεί να είναι μικρότερα για όσους έχουν τη δυνατότητα να παρατηρούν πουλιά ακόμη και από το παράθυρο της κουζίνας τους.

Ο Γουίνγκ επισημαίνει ότι η παρατήρηση πουλιών προσφέρει έναν τρόπο να εξερευνήσει κανείς την περιέργειά του. Και ίσως αυτή ακριβώς η περιέργεια να αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα οφέλη της δραστηριότητας. «Πιστεύω ότι υπάρχει μεγάλο όφελος όταν εντάσσουμε περισσότερες νέες εμπειρίες στη ζωή μας, στη μέση ηλικία και καθώς μεγαλώνουμε», αναφέρει.

Η περιέργεια διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στη διατήρηση των γνωστικών λειτουργιών κατά τη μεγαλύτερη ηλικία, ενδεχομένως επειδή ενεργοποιεί τη νοραδρεναλίνη και την ντοπαμίνη στον εγκέφαλο, ουσίες που συνδέονται με θετικές επιδράσεις και αντιφλεγμονώδεις μηχανισμούς.

Για την Καλς, η γνωριμία με τα πουλιά που κελαηδούν και πετούν γύρω μας αποτελεί έναν τρόπο να θυμηθούμε ποιοι είμαστε. «Ως άνθρωποι αποτελούμε μέρος της φύσης, αλλά, δυστυχώς, χάνουμε αυτή τη σύνδεση αρκετά νωρίς στη ζωή μας. Η παρατήρηση πουλιών είναι ένας τρόπος να την αποκαταστήσουμε, και είναι κάτι τόσο απλό».