Halloween: Η σκοτεινή κελτική γιορτή, ο τσιγκούνης Τζακ και πώς γεννήθηκε το «Trick or Treat»

Το Halloween κορυφώνεται κάθε χρόνο το βράδυ της 31ης Οκτωβρίου, με μεταμφιέσεις, φωτισμένες κολοκύθες και το γνωστό «Trick or Treat» -στα ελληνικά «Φάρσα ή Κέρασμα». Πίσω όμως από τη σύγχρονη, εμπορική και ψυχαγωγική εικόνα της γιορτής βρίσκεται μια παράδοση με βαθιές ευρωπαϊκές ρίζες.

Η ιστορία του Halloween συνδέεται με το Samhain, μια αρχαία κελτική γιορτή που σηματοδοτούσε το τέλος της συγκομιδής και την αρχή του χειμώνα. Σε κελτικές παραδόσεις συνδεόταν επίσης με την έναρξη του νέου έτους και τη μετάβαση από τη φωτεινή στη σκοτεινή περίοδο του χρόνου.

Σύμφωνα με τις παραδοσιακές δοξασίες, τη συγκεκριμένη νύχτα τα όρια ανάμεσα στον κόσμο των ζωντανών και των νεκρών θεωρούνταν πιο αδύναμα. Έτσι, τα πνεύματα μπορούσαν να επιστρέψουν στη γη, ενώ οι φωτιές άναβαν προς τιμήν των νεκρών.

Από το Samhain στο Halloween

Η 31η Οκτωβρίου θεωρούνταν παραμονή του χειμώνα και συνέπιπτε με την περίοδο κατά την οποία οι άνθρωποι που ασχολούνταν με την κτηνοτροφία εγκαθίσταντο στα χειμαδιά. Το έθιμο, όπως καταγράφεται σε παλαιότερη ανταπόκριση του «Βήματος» από το Παρίσι, ταξίδεψε από την Ιρλανδία με τους μετανάστες και αργότερα επέστρεψε στην Ευρώπη με νέα μορφή.

Με την εξάπλωση του χριστιανισμού, οι παλαιότερες παραδόσεις συνδέθηκαν σταδιακά με την παραμονή της εορτής των Αγίων Πάντων. Από την αγγλική ονομασία All Hallows’ Eve προήλθε και η λέξη Halloween.

Έτσι, η γιορτή που σήμερα αναγνωρίζεται κυρίως μέσα από τις στολές, τα πάρτι και τις κολοκύθες, έχει ως αφετηρία μια νύχτα συνδεδεμένη με τη συγκομιδή, τον χειμώνα και τις δοξασίες για τους νεκρούς.

Ο θρύλος της φωτισμένης κολοκύθας

Το πιο αναγνωρίσιμο σύμβολο του Halloween είναι η σκαλισμένη κολοκύθα με το τρομακτικό πρόσωπο και το φως στο εσωτερικό της. Η παράδοση αυτή συνδέεται με τον ιρλανδικό θρύλο του τσιγκούνη Τζακ, ενός ανθρώπου που, σύμφωνα με την αφήγηση, κατάφερε να ξεγελάσει τον διάβολο.

Ο θρύλος λέει ότι ο διάβολος επισκέφθηκε τον Τζακ για να τον πάρει στον Άδη. Εκείνος ζήτησε να πιει ακόμη ένα ποτό και, επειδή δεν είχε χρήματα, έπεισε τον διάβολο να μεταμορφωθεί σε νόμισμα. Τότε τον παγίδευσε και τον απείλησε ότι θα τον κρατούσε εκεί, αν δεν του έδινε ακόμη έναν χρόνο ζωής.

Όταν ο Τζακ πέθανε, σύμφωνα με την ιρλανδική παράδοση, δεν έγινε δεκτός ούτε στον παράδεισο ούτε στην κόλαση. Σε μια διαδεδομένη εκδοχή, ο διάβολος του έδωσε ένα αναμμένο κάρβουνο για να φωτίζει τον δρόμο του και ο Τζακ το τοποθέτησε μέσα σε ένα σκαλισμένο γογγύλι.

Στην Ιρλανδία και τη Σκωτία χρησιμοποιούνταν αρχικά γογγύλια και άλλα λαχανικά για τέτοια φανάρια. Η κολοκύθα επικράτησε αργότερα στην Αμερική, επειδή ήταν άφθονη και πιο εύκολη στο σκάλισμα.

Πώς έφτασε στην Αμερική το Halloween

Η μαζική μετανάστευση Ιρλανδών προς τις Ηνωμένες Πολιτείες τον 19ο αιώνα, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια και μετά τον Μεγάλο Λιμό της Ιρλανδίας, συνέβαλε καθοριστικά στη διάδοση των εθίμων του Halloween στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού.

Μαζί με τις μεταμφιέσεις και τα φανάρια διαδόθηκαν και πρακτικές που σχετίζονταν με επισκέψεις από σπίτι σε σπίτι. Το «Trick or Treat» συνδέεται με παλαιότερα έθιμα, όπως το μεσαιωνικό souling, όπου φτωχοί ή παιδιά ζητούσαν «πίτες των ψυχών» με αντάλλαγμα προσευχές για τους νεκρούς.

Συνδέεται επίσης με το guising, δηλαδή τη μεταμφίεση ώστε να μην αναγνωρίζουν τους ανθρώπους τα κακά πνεύματα. Με τον χρόνο, τα στοιχεία αυτά ενσωματώθηκαν στη μορφή της γιορτής που έγινε ιδιαίτερα δημοφιλής στη Βόρεια Αμερική.

Ήδη έως τη δεκαετία του 1980, το Halloween είχε καθιερωθεί ως μία από τις πιο δημοφιλείς γιορτές στη Βόρεια Αμερική. Δημοσίευμα του περιοδικού «Ταχυδρόμος» το 1986 το περιέγραφε ως μεγάλη γιορτή χαράς, με τα παράθυρα των σπιτιών στολισμένα με κολοκύθες.

Η επιστροφή στην Ευρώπη

Στα τέλη της δεκαετίας του 1990, το Halloween επέστρεφε στην Ευρώπη με τη μορφή που είχε αποκτήσει στις Ηνωμένες Πολιτείες. Σε ανταπόκριση από το Παρίσι το 1999, η γαλλική πρωτεύουσα περιγραφόταν ως «Πόλη της Κολοκύθας», καθώς η γιορτή εισαγόταν ξανά στην Ευρώπη ως πολιτισμικό αντιδάνειο από τις ΗΠΑ.

Σήμερα, η 31η Οκτωβρίου έχει συνδεθεί με στολές, θεματικές διακοσμήσεις, φωτισμένες κολοκύθες και το «Φάρσα ή Κέρασμα». Ωστόσο, πίσω από τη σύγχρονη εικόνα της κρύβεται μια διαδρομή αιώνων: από τις κελτικές τελετουργίες και τις ιρλανδικές παραδόσεις έως την αμερικανική εκδοχή της γιορτής και τη νέα της παρουσία στην Ευρώπη.