Η ιστορία στο Ιράν επαναλαμβάνεται 80 χρόνια μετά: Η «μετωπική» ΗΠΑ-ΕΣΣΔ το 1946 και η παρέμβαση Στάλιν

Υπάρχουν στιγμές στην ιστορία που όσο κι αν αλλάζουν τα πρόσωπα, οι σημαίες, τα σύνορα και οι διεθνείς οργανισμοί, ο πυρήνας της σύγκρουσης είναι σχεδόν ίδιος. Το Ιράν υπήρξε μία από αυτές τις περιπτώσεις. Πριν ακριβώς 80 χρόνια, στα τέλη Μαρτίου του 1946, όταν ακόμα ο κόσμος προσπαθούσε να σταθεί όρθιος πάνω στα ερείπια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η πρώτη μεγάλη μεταπολεμική σύγκρουση ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Σοβιετική Ένωση ξέσπασε στον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών με αφορμή την κατάσταση στην Περσία, το σημερινό Ιράν.

Η αντιπαράθεση ανάμεσα στον Αμερικανό υπουργό Εξωτερικών Τζέιμς Φ. Μπερνς και τον σοβιετικό ΥΠΕΞ Αντρέι Γκρομίκο δεν ήταν ένα απλό διπλωματικό επεισόδιο. Ήταν η πρώτη καθαρή προειδοποίηση ότι ο πόλεμος είχε τελειώσει, αλλά η παγκόσμια σύγκρουση ισχύος μόλις άρχιζε. Τα γεγονότα που έγιναν στις συνεδριάσεις του ΟΗΕ το διάστημα από 26 Μαρτίου μέχρι 5 Απριλίου ήταν μία ξεκάθαρη προειδοποίηση πως ο κόσμος δεν θα ησύχαζε ποτέ όσο κάτω από το Ιράν υπάρχουν τα τεράστια κοιτάσματα πετρελαίου.

Παρουσία από τον Β παγκόσμιο πόλεμο

Η ρίζα της κρίσης βρισκόταν στα χρόνια του πολέμου. Η Βρετανία και η Σοβιετική Ένωση είχαν εισβάλει στο Ιράν για να ελέγξουν τις γραμμές ανεφοδιασμού και να διασφαλίσουν τη στρατηγική σταθερότητα της περιοχής. Μετά την νίκη των Ρώσων και των συμμαχικών δυνάμεων, η συμφωνία για τη χώρα προέβλεπε ότι μετά τη λήξη του πολέμου τα ξένα στρατεύματα θα αποχωρούσαν.

Όταν έφτασε η ώρα της εφαρμογής, οι Βρετανοί άρχισαν να υποχωρούν, ενώ οι Σοβιετικοί έβρισκαν διαρκώς προφάσεις και  καθυστερούσαν επικίνδυνα να εγκαταλείψουν το βόρειο Ιράν, κυρίως το ιρανικό Αζερμπαϊτζάν.

Καθυστέρηση Ρωσίας για το πετρέλαιο

Η καθυστέρηση αυτή δεν ήταν μια τεχνική λεπτομέρεια. Συνοδευόταν από ενεργή στήριξη σε αυτονομιστικές κινήσεις και από ισχυρές πιέσεις προς την Τεχεράνη για πετρελαϊκά ανταλλάγματα. Με άλλα λόγια, η Μόσχα δεν έδειχνε απλώς απροθυμία να φύγει. Έδειχνε διάθεση να μετατρέψει τη στρατιωτική παρουσία της σε γεωπολιτικό κεκτημένο.

Και ναι, πίσω από όλα αυτά υπήρχε σε μεγάλο βαθμό και το πετρέλαιο. Το Ιράν δεν ήταν μόνο ένας γεωγραφικός διάδρομος ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση, ούτε μόνο μια χώρα-σύνορο δίπλα στη Σοβιετική Ένωση. Ήταν και μια περιοχή με τεράστια ενεργειακή σημασία.

Τα προνόμια

Η Βρετανία είχε ήδη ζωτικά συμφέροντα στο ιρανικό πετρέλαιο μέσω της Anglo-Iranian Oil Company, ενώ η Σοβιετική Ένωση επιδίωκε να αποκτήσει δικά της πετρελαϊκά προνόμια στο βόρειο Ιράν, ώστε να μην αφήσει ολόκληρο τον ενεργειακό πλούτο της χώρας να περάσει στη βρετανική ή γενικότερα στη δυτική σφαίρα επιρροής.

Το ζήτημα, επομένως, δεν ήταν μόνο ιδεολογικό ή στρατιωτικό. Ήταν και οικονομικό, βαθιά στρατηγικό και απολύτως συνδεδεμένο με τον έλεγχο των πηγών ενέργειας σε μια περιοχή που ήδη τότε θεωρούνταν κρίσιμη για τη διεθνή ισορροπία. Γι’ αυτό και το Ιράν μετατράπηκε τόσο νωρίς σε επίκεντρο της μεταπολεμικής αντιπαράθεσης.

Όποιος επηρέαζε την Τεχεράνη, επηρέαζε ταυτόχρονα τις ενεργειακές ροές, τις ισορροπίες στη Μέση Ανατολή και την ασφάλεια των νότιων σοβιετικών συνόρων.

Πως το έβλεπε η κάθε πλευρά

Για τη Μόσχα, το βόρειο Ιράν στο υπογάστριο της αχανούς ΕΣΣΔ αποτελούσε μια ζώνη ασφαλείας, αλλά και μια πιθανή πύλη σε ενεργειακά οφέλη. Για τη Βρετανία, το Ιράν ήταν ζωτικής σημασίας για την αυτοκρατορική της παρουσία και για την ενεργειακή της επιβίωση. Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, που έμπαιναν πια δυναμικά στη μεταπολεμική παγκόσμια σκακιέρα, η σοβιετική πίεση στο Ιράν δεν έμοιαζε απλώς με περιφερειακή διένεξη, αλλά με δοκιμή ισχύος σε μια περιοχή όπου το πετρέλαιο, η γεωγραφία και η πολιτική κυριαρχία σχημάτιζαν ήδη έναν αξεδιάλυτο κόμβο.

Η προσφυγή στον ΟΗΕ και η σημασία της

Μπροστά σε αυτή την πίεση, η ιρανική κυβέρνηση προσέφυγε στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ για να δώσει λύσει στο θέμα. Η προσφυγή είχε τεράστια σημασία, διότι έθετε ένα κρίσιμο ερώτημα για τη μεταπολεμική τάξη. Θα μπορούσε ένας μεγάλος νικητής του πολέμου να κρατά υπό πίεση ένα μικρότερο κράτος και να το παρουσιάζει ως διμερές ζήτημα, ή η διεθνής κοινότητα θα παρενέβαινε;

Η θέση των ΗΠΑ με τον Μπερνς

Οι Ηνωμένες Πολιτείες, με κύριο εκφραστή τον Τζέιμς Φ. Μπερνς, πήραν αμέσως καθαρή θέση υπέρ της Τεχεράνης. Η αμερικανική γραμμή ήταν σκληρή και σαφής. Το θέμα έπρεπε να παραμείνει στην ημερήσια διάταξη του ΟΗΕ ώσπου να αποχωρήσο υν άμεσα και με αποδείξεις οι σοβιετικές δυνάμεις από το Ιράν. Για την Ουάσιγκτον, η υπόθεση δεν αφορούσε μόνο το Ιράν. Αφορούσε το αν η ΕΣΣΔ επιχειρούσε να δοκιμάσει τα όρια της μεταπολεμικής ανοχής της Δύσης και να αποκτήσει στρατηγικό και ενεργειακό πλεονέκτημα σε μια κομβική περιοχή.

Η ΕΣΣΔ δεν ήθελε δημοσιότητα

Ακριβώς εκεί εμφανίστηκε η μεγάλη διπλωματική σύγκρουση. Ο ΥΠΕΞ Αντρέι Γκρομίκο, εκπροσωπώντας τη Σοβιετική Ένωση, υποστήριζε ότι το πρόβλημα ήταν αυστηρά διμερές, ότι η Μόσχα βρισκόταν ήδη σε συνομιλίες με την Τεχεράνη και ότι ο ΟΗΕ δεν είχε κανέναν λόγο να εμπλακεί. Η σοβιετική θέση, πίσω από τη γλώσσα της διπλωματίας, ζητούσε ξεκάθαρα «μην το διεθνοποιείτε το ζήτημα της Περσίας».

Ο Μπερνς, αντίθετα, θεωρούσε ακριβώς αυτό το σημείο κρίσιμο. Αν το ζήτημα έφευγε από το διεθνές προσκήνιο, η Σοβιετική Ένωση θα κέρδιζε χρόνο, πίεση και τετελεσμένα. Αν έμενε ανοιχτό, θα βρισκόταν υπό διεθνή έλεγχο και διεθνή - αμερικανική πίεση.

Η κορύφωση της σύγκρουσης

Έτσι, στα τέλη Μαρτίου του 1946, η σύγκρουση κορυφώθηκε. Ο Μπερνς πίεζε να συνεχιστεί η συζήτηση στον ΟΗΕ. Ο Γκρομίκο απαιτούσε να αποσυρθεί το θέμα. Η Ουάσιγκτον έβλεπε πίσω από τη σοβιετική επιμονή μια οργανωμένη προσπάθεια επέκτασης επιρροής στη Μέση Ανατολή, σε μια εποχή όπου τα μεταπολεμικά σύνορα ισχύος δεν είχαν ακόμη παγιωθεί.

Η Μόσχα, από την άλλη, αντιμετώπιζε την αμερικανική επιμονή ως προσπάθεια περιορισμού της σοβιετικής επιρροής ακριβώς τη στιγμή που η ΕΣΣΔ επιχειρούσε να μετατρέψει τη στρατιωτική της νίκη σε στρατηγικό βάθος, πολιτική διείσδυση και πιθανή πρόσβαση σε ενεργειακά οφέλη.

Αποχώρησε ο Γκρομίκο

Η ατμόσφαιρα έγινε τόσο φορτισμένη ώστε σε μία από τις συνεδριάσεις ο Γκρομίκο αποχώρησε επιδεικτικά από το Συμβούλιο Ασφαλείας, στέλνοντας το μήνυμα ότι η σοβιετική διπλωματία δεν δεχόταν να δικαστεί από ένα διεθνές όργανο για ένα ζήτημα που θεωρούσε μέρος της δικής της σφαίρας ασφάλειας.

Το επεισόδιο αυτό δεν έμεινε στη λεπτομέρεια των πρακτικών του ΟΗΕ. Αντιθέτως, καταγράφηκε από πολλούς ιστορικούς ως η πρώτη καθαρή κρίση του Ψυχρού Πολέμου. Παράλληλα αποκάλυψε την ουσία του νέου διεθνούς ανταγωνισμού όπου μια υπερδύναμη επιχειρούσε να εδραιώσει επιρροή με στρατιωτική παρουσία και πολιτική πίεση, ενώ η άλλη προσπαθούσε να το εμποδίσει χρησιμοποιώντας θεσμούς, διπλωματία και ανοιχτή γεωπολιτική αποτροπή.

Έκανε πίσω ο Στάλιν

Η ρήξη Μπερνς - Γκρομίκο δεν ήταν απλώς προσωπική. Ήταν η στιγμή που οι ΗΠΑ και η ΕΣΣΔ αντάλλαξαν τις πρώτες τους ανοιχτές, επίσημες και παγκόσμια ορατές θέσεις για το πώς θα μοιραζόταν ο κόσμος μετά το 1946. Τελικά, όταν η κρίση κορυφώθηκε και άπαντες οδηγήθηκαν σε αδιέξοδο ήταν η σειρά της παρέμβασης του Ιωσήφ Στάλιν. Βλέποντας την αμερικανική επιμονή όσο και τον κίνδυνο να μετατραπεί η υπόθεση του Ιράν σε ευρύτερη διεθνή σύγκρουση, ο Στάλιν αναδιπλώθηκε και δέχθηκε την αποχώρηση των σοβιετικών στρατευμάτων.

Αποχώρηση των σοβιετικών

Η αποχώρηση ολοκληρώθηκε λίγο αργότερα, παρότι η σοβιετική πλευρά επιχείρησε μέχρι τέλους να εξασφαλίσει ανταλλάγματα κυρίως στον τομέα του πετρελαίου. Στο τέλος, η Τεχεράνη ανέκτησε τον έλεγχο του βορείου Ιράν και το σοβιετικό σχέδιο δεν ευδοκίμησε. Αυτό δεν σήμαινε ότι η κρίση έκλεισε απλώς υπέρ μιας κυβέρνησης. Σήμαινε ότι είχε δοκιμαστεί για πρώτη φορά στην πράξη η μεταπολεμική ισορροπία: μέχρι πού μπορούσε να φτάσει η ΕΣΣΔ και πού αποφάσιζαν οι ΗΠΑ να τραβήξουν τη γραμμή.

Τι συνέβαινε τότε στο Ιράν

Για να κατανοήσει κανείς όμως το πραγματικό μέγεθος αυτής της κρίσης, πρέπει να δει τι ακριβώς ήταν το Ιράν τον Μάρτιο του 1946. Η χώρα δεν βρισκόταν τότε υπό το καθεστώς των μουλάδων, όπως το γνώρισε ο κόσμος μετά το 1979. Ούτε ήταν ένα κομμουνιστικό ή σοβιετοποιημένο κράτος. Επισήμως ήταν το Αυτοκρατορικό Κράτος του Ιράν, μια συνταγματική μοναρχία υπό τον σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί. Ο νεαρός μονάρχης είχε ανέβει στον θρόνο το 1941, όταν οι Βρετανοί και οι Σοβιετικοί ανάγκασαν τον πατέρα του, Ρεζά Σαχ, να παραιτηθεί στο πλαίσιο της συμμαχικής κατοχής. Άρα, το Ιράν του 1946 ήταν τυπικά μια χώρα με νόμιμο θρόνο, κεντρική κυβέρνηση και κρατική δομή, αλλά ουσιαστικά παρέμενε βαθιά ευάλωτο, εξαρτημένο και πιεσμένο από τις μεγάλες δυνάμεις.

Σε τεντωμένο σχοινί

Στην πράξη, η εικόνα της εξουσίας στο Ιράν εκείνη την εποχή ήταν τριπλή. Στην Τεχεράνη υπήρχε το επίσημο κράτος, με κυβέρνηση και πρωθυπουργό τον Αχμάντ Καβάμ, ο οποίος προσπαθούσε με εξαιρετικά δύσκολους χειρισμούς να ισορροπήσει ανάμεσα στη Σοβιετική Ένωση, τη Βρετανία και τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Στο βόρειο Ιράν, ειδικά στο ιρανικό Αζερμπαϊτζάν, η εξουσία της Τεχεράνης ήταν έντονα περιορισμένη, καθώς εκεί δρούσε με σοβιετική υποστήριξη η λεγόμενη Λαϊκή Κυβέρνηση του Αζερμπαϊτζάν υπό τον Τζαφάρ Πισεβαρί. Και στην περιοχή του Μαχαμπάντ υπήρχε η βραχύβια Κουρδική Δημοκρατία του Μαχαμπάντ, επίσης υπό σοβιετική ανοχή ή στήριξη.

Ημικατοχή στο Ιράν

Με λίγα λόγια, το Ιράν δεν ήταν τότε ένα σταθερό, ενιαίο και αδιαμφισβήτητα κυρίαρχο κράτος. Ήταν μια χώρα σε συνθήκες σχεδόν ημι-κατοχής, με ξένα στρατεύματα που μόλις άρχιζαν να αποχωρούν, με αποσχιστικές κινήσεις να βρίσκονται σε εξέλιξη και με το κεντρικό κράτος να δίνει μάχη για να επανακτήσει την πλήρη του κυριαρχία.

Σε αυτό το σημείο εμφανίζεται και μια άλλη ιστορική παρεξήγηση που συχνά γίνεται σήμερα. Πολλοί, βλέποντας το Ιράν μέσα από τον καθρέφτη της Ισλαμικής Επανάστασης του 1979, θεωρούν ότι ήδη από το 1946 οι μουλάδες καθόριζαν το πολιτικό πεδίο με τον τρόπο που το έκαναν αργότερα. Η πραγματικότητα ήταν πιο σύνθετη...

Ο ρόλος των μουλάδων

Οι σιίτες κληρικοί ήταν ήδη σοβαρός κοινωνικός και πολιτικός παράγοντας. Είχαν βαθιές ρίζες στην καθημερινότητα, στη θρησκευτική εκπαίδευση, στα τοπικά δίκτυα επιρροής, στα βακούφια, στις αγορές και στη στενή σχέση τους με το παζάρι και τους εμπόρους. Όμως η επιρροή τους εκείνη την εποχή ήταν πρωτίστως κοινωνική και θρησκευτική και όχι τόσο πολιτική και στρατιωτική. Δεν ασκούσαν άμεση κρατική εξουσία, δεν κυβερνούσαν τη χώρα και δεν είχαν εγκαθιδρύσει θεοκρατικό καθεστώς, αλλά είχαν μεγάλη επιρροή.

Το κράτος του 1946 παρέμενε μοναρχικό, συγκεντρωτικό και προσανατολισμένο στον εκσυγχρονισμό από τα πάνω, μια επιλογή που συχνά προκαλούσε τριβές με τον κλήρο, αλλά δεν τον έφερνε ακόμα στο επίκεντρο της εξουσίας. Γι’ αυτό και η μεγάλη σύγκρουση εκείνου του Μαρτίου δεν ήταν μια αναμέτρηση «μουλάδων εναντίον κράτους», όπως συνέβη 33 χρόνια αργότερα. Ήταν κυρίως μια σύγκρουση ανάμεσα στο κεντρικό κράτος της Τεχεράνης, στη σοβιετική πίεση στο βόρειο Ιράν, στα αυτονομιστικά κινήματα σε Αζερμπαϊτζάν και Μαχαμπάντ, και βέβαια στον μεγάλο ανταγωνισμό Βρετανίας, ΕΣΣΔ και ΗΠΑ. Οι μουλάδες υπήρχαν ως υπολογίσιμη δύναμη, αλλά δεν ήταν οι πρωταγωνιστές της κρίσης. Είχαν επιρροή, όχι εξουσία τύπου καθεστώτος.

Το θεμελιώδες κίνητρο του πετρελαίου

Και εδώ ακριβώς βρίσκεται το ιστορικό βάθος της φράσης ότι «η Ιστορία επαναλαμβάνεται». Όχι επειδή τα γεγονότα αντιγράφονται μηχανικά, αλλά επειδή οι μεγάλες γεωπολιτικές σταθερές επιστρέφουν. Το Ιράν επανέρχεται ξανά και ξανά ως πεδίο ανταγωνισμού των μεγάλων δυνάμεων. Η διεθνής κοινότητα επανέρχεται ξανά και ξανά στο ερώτημα αν το ιρανικό ζήτημα είναι εσωτερικό, περιφερειακό ή παγκόσμιο. Και οι ισχυροί του κόσμου επανέρχονται διαρκώς στην ίδια μάχη: ποιος θα ορίσει τα όρια της επιρροής του στην καρδιά μιας περιοχής που συνδέει ενέργεια, γεωγραφία, στρατηγική και ιδεολογία. Κυρίως όμως επανέρχεται το ίδιο θεμελιώδες κίνητρο, ο έλεγχος των πηγών ενέργειας και των δρόμων από τους οποίους αυτές οι πηγές διοχετεύονται προς τον υπόλοιπο κόσμο. Το πετρέλαιο δεν ήταν μια δευτερεύουσα λεπτομέρεια της κρίσης του 1946. Ήταν ένα από τα βασικά της υπόβαθρα. Το Ιράν ήταν σημαντικό επειδή κάτω από το έδαφός του και γύρω από τη γεωγραφική του θέση βρισκόταν ένα από τα κλειδιά της παγκόσμιας ισχύος. 

Τι μας διδάσκει 80 χρόνια μετά...

Αν κάτι διδάσκει εκείνος ο Μάρτιος του 1946, είναι ότι οι πρώτες μεγάλες συγκρούσεις του Ψυχρού Πολέμου δεν γεννήθηκαν μόνο στο Βερολίνο ή στην Ανατολική Ευρώπη, αλλά και στην Περσία, εκεί όπου η αυτοκρατορική παρακμή, η στρατιωτική κατοχή, η πετρελαϊκή σημασία και ο ανταγωνισμός των υπερδυνάμεων συμπυκνώθηκαν σε ένα εκρηκτικό μείγμα. Και ίσως γι’ αυτό το Ιράν συνεχίζει μέχρι σήμερα να θυμίζει ότι η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται ως ένα «αντίγραφο», αλλά ως μία προειδοποίηση.