Πού πάω χωρίς GPS; Η διαταραχή κατά την οποία μπορείς να χαθείς ακόμα και μέσα στο σπίτι σου

Ας υποθέσουμε ότι έχετε βάλει μια εφαρμογή πλοήγησης να δουλεύει ώστε να κατευθυνθείτε προς έναν συγκεκριμένο προορισμό, σε περιοχή που δεν γνωρίζετε καθόλου. Και πηγαίνοντας, σας μένει το κινητό από μπαταρία.

Το πιθανότερο είναι ότι τα πρώτα δευτερόλεπτα θα νιώσετε έντονο εκνευρισμό και ίσως και μια ελαφρά ανασφάλεια. Και αν αμέσως μετά βρείτε κάποιον να ρωτήσετε και σας δώσει απαντήσεις, θα επιστρέφατε στις... εργοστασιακές ρυθμίσεις.

Για ορισμένους ανθρώπους, ωστόσο, αυτό το αίσθημα του «χάνομαι» δεν φεύγει ποτέ. Κι όχι μόνο δεν φεύγει, αλλά αυτή η ανασφάλεια μπορεί να τους ακολουθεί και να εμφανίζεται ακόμη και όταν κινούνται μέσα στο ίδιο τους το σπίτι.

Τι είναι ο αναπτυξιακός τοπογραφικός αποπροσανατολισμός

Ορισμένες εκτιμήσεις αναφέρουν ότι έως και ένας στους 30 ανθρώπους ενδέχεται να πάσχει από αναπτυξιακό τοπογραφικό αποπροσανατολισμό (Developmental Topographical Disorientation – DTD). Πρόκειται για μια κατάσταση που περιγράφεται ως δια βίου αδυναμία προσανατολισμού, ακόμη και σε εξαιρετικά οικεία περιβάλλοντα.

Τα άτομα με DTD αναφέρουν ότι χάνονται συχνά, τουλάχιστον μερικές φορές την εβδομάδα, ήδη από την παιδική τους ηλικία. Σύμφωνα με το conversation.com, η διαταραχή δεν οφείλεται σε εγκεφαλική βλάβη, νευρολογική νόσο ή ψυχιατρική πάθηση, αλλά έτσι λειτουργεί εξαρχής το εσωτερικό τους σύστημα προσανατολισμού.

Από απλή έλλειψη προσανατολισμού μέχρι μεγάλο πρόβλημα

Οι πρώτες μελέτες επικεντρώθηκαν στις πιο σοβαρές περιπτώσεις, όπου ο αποπροσανατολισμός ήταν τόσο έντονος ώστε οι άνθρωποι αναζητούσαν επαγγελματική βοήθεια. Σήμερα, όμως, γνωρίζουμε ότι υπάρχει μεγάλη ποικιλία στη βαρύτητα της διαταραχής. Οι ηπιότερες μορφές μπορεί να περάσουν απαρατήρητες σε όλη τη ζωή ενός ανθρώπου και να αποδοθούν απλώς στο ότι «δεν έχει καλή αίσθηση του προσανατολισμού».

Τα τελευταία δέκα χρόνια, ο όρος DTD χρησιμοποιείται για να περιγράψει ένα ευρύ φάσμα δυσκολιών στην πλοήγηση. Αυτή η ευρεία χρήση, όμως, δυσκολεύει την ακριβή κατανόηση της διαταραχής και την παροχή κατάλληλης υποστήριξης.

Ο νοητικός χάρτης του κόσμου μας

Οι περισσότεροι άνθρωποι αντιλαμβάνονται το περιβάλλον τους δημιουργώντας μια νοητική αναπαράσταση των χαρακτηριστικών σημείων (ορόσημων) και της θέσης τους σε σχέση με τον εαυτό τους και μεταξύ τους. Αυτή η αναπαράσταση ονομάζεται γνωστικός χάρτης.

Ο γνωστικός χάρτης μάς επιτρέπει να προβλέπουμε τι βρίσκεται στη γωνία, να κινούμαστε από το ένα σημείο στο άλλο χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια και να προσαρμοζόμαστε εύκολα σε νέες διαδρομές.

Χάρη σε αυτόν μπορούμε, για παράδειγμα, να διασχίσουμε έναν δρόμο που δεν έχουμε ξαναπερπατήσει ή να δείξουμε περίπου προς το σπίτι μας ακόμη και όταν βρισκόμαστε σε άγνωστη περιοχή.

Αν αυτή η συγκεκριμένη υποκατηγορία ονομαστεί ατοπία (atopia), όρος που κυριολεκτικά σημαίνει «ζω χωρίς τόπο ή χωρίς χάρτη», μπορούμε να πούμε ότι οι άνθρωποι με ατοπία δεν κατασκευάζουν γνωστικό χάρτη του περιβάλλοντός τους. Αυτό δεν σημαίνει ότι έχουν κακή μνήμη. Αντίθετα, θυμούνται πολύ καλά τα χαρακτηριστικά σημεία ενός τόπου και μπορούν εύκολα να τα αναγνωρίσουν.

Το πρόβλημα είναι ότι αυτές οι πληροφορίες δεν συνδέονται ποτέ μεταξύ τους σε μια ολοκληρωμένη εικόνα.

Μπορεί, για παράδειγμα, να γνωρίζουν ότι το σπίτι τους βρίσκεται κοντά στον σταθμό και ότι τα καταστήματα είναι κοντά στο σπίτι. Ωστόσο, αυτές οι γνώσεις παραμένουν ξεχωριστά κομμάτια πληροφορίας και δεν μετατρέπονται ποτέ σε έναν ενιαίο νοητικό χάρτη που μπορούν να «δουν» από ψηλά.

Έτσι, όταν μια γνωστή διαδρομή διακοπεί — λόγω ενός κλειστού δρόμου, μιας λανθασμένης στροφής ή επειδή πλησιάζουν ένα κτίριο από διαφορετική πλευρά — δεν υπάρχει κάποιος εσωτερικός χάρτης στον οποίο να μπορούν να βασιστούν.

Τα ορόσημα τους βοηθούν να αναγνωρίσουν πού βρίσκονται, αλλά όχι πώς συνδέονται μεταξύ τους.

Οι επιπτώσεις στην καθημερινή ζωή

Όταν ακόμη και οι καθημερινές μετακινήσεις γίνονται δύσκολες, τα άτομα με ατοπία συχνά καταλήγουν να αποφεύγουν νέες διαδρομές, να περιορίζονται στο σπίτι ή να εξαρτώνται πλήρως από τις εφαρμογές GPS.

Αυτή η συμπεριφορά μπορεί εύκολα να παρερμηνευτεί ως αφηρημάδα, άγχος ή ακόμη και χαμηλή νοημοσύνη — κάτι που δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, αλλά μπορεί να έχει σοβαρές αρνητικές συνέπειες για τους ανθρώπους αυτούς.

Χωρίς την κατάλληλη υποστήριξη, η ανεξαρτησία τους μπορεί να περιοριστεί σημαντικά.

Μπορεί να βελτιωθεί;

Το ενθαρρυντικό είναι ότι τόσο η ατοπία όσο και ο αναπτυξιακός τοπογραφικός αποπροσανατολισμός δεν είναι εκφυλιστικές καταστάσεις. Επιπλέον, η ικανότητα προσανατολισμού μπορεί να εκπαιδευτεί περισσότερο απ’ όσο πιστεύουν πολλοί.

Υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι η πλοήγηση λειτουργεί σαν ένας μυς: όσο περισσότερο τη χρησιμοποιούμε, τόσο καλύτερα διατηρείται.

Σε μία μελέτη διαπιστώθηκε ότι όσοι βασίζονταν υπερβολικά στο GPS παρουσίαζαν αισθητά χειρότερη χωρική μνήμη όταν αργότερα κλήθηκαν να βρουν τον δρόμο χωρίς τη βοήθειά του. Όταν οι ίδιοι άνθρωποι παρακολουθήθηκαν για τρία χρόνια, διαπιστώθηκε ότι όσο μεγαλύτερη ήταν η χρήση GPS, τόσο ταχύτερη ήταν η επιδείνωση των δεξιοτήτων προσανατολισμού τους.

Προηγούμενες έρευνες έχουν δείξει ότι προγράμματα εκπαίδευσης σε εικονικό περιβάλλον μπορούν να βοηθήσουν άτομα με DTD να βελτιώσουν τις χωρικές τους δεξιότητες.

Την επόμενη φορά που θα πιάσετε το κινητό σας για να ακολουθήσετε οδηγίες, ίσως αξίζει να κάνετε μια μικρή παύση. Θα μπορούσατε να βρείτε μόνοι σας τον δρόμο;