Πέρα από τους πνεύμονες: Πώς ο καπνός των πυρκαγιών εισβάλλει σε όλο το ανθρώπινο σώμα

Οι επιπτώσεις των δασικών πυρκαγιών στην υγεία μας εκτείνονται πολύ πιο βαθιά από αυτό που βλέπει το μάτι, επηρεάζοντας την καρδιά, τους πνεύμονες, τον εγκέφαλο, ακόμη και τα έμβρυα. Ο καπνός των πυρκαγιών μεταφέρει ένα επικίνδυνο «κοκτέιλ» ρύπων, όπως τα μικροσωματίδια PM2.5, το διοξείδιο του αζώτου, το όζον, οι αρωματικοί υδρογονάνθρακες και ο μόλυβδος, στοιχίζοντας τη ζωή σε δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους παγκοσμίως κάθε χρόνο.

Πώς εισβάλλει στο σώμα μας

Τα μικροσωματίδια του καπνού ερεθίζουν τα μάτια, τη μύτη και τον λαιμό, ενώ μέσω της αναπνοής διεισδύουν βαθιά στους πνεύμονες, προκαλώντας αναπνευστική δυσχέρεια. Το πιο ανησυχητικό, όμως, είναι ότι αυτά τα μικροσκοπικά σωματίδια περνούν από τους πνεύμονες απευθείας στην κυκλοφορία του αίματος -και η δράση τους συνεχίζεται ακόμα και όταν η ορατή κάπνα έχει πια διαλυθεί.

Πρόσφατη μελέτη που δημοσιεύθηκε στο European Heart Journal και εξέτασε τις επιπτώσεις του καπνού στον εγκέφαλο και τα αιμοφόρα αγγεία, έδειξε ότι «η χρόνια έκθεση στα μικροσωματίδια PM2.5 από δασικές πυρκαγιές αυξάνει τον κίνδυνο εγκεφαλικού επεισοδίου στους ηλικιωμένους».

«Ο καπνός των πυρκαγιών δεν αποτελεί κίνδυνο μόνο για την άμεση αναπνοή μας», εξηγεί ο Yang Liu, επιστήμονας περιβαλλοντικής υγείας στο Πανεπιστήμιο Emory των ΗΠΑ. «Τα αποτελέσματά μας δείχνουν ότι δεν υπάρχει ασφαλές όριο έκθεσης. Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και ο "μέτριος" αλλά επαναλαμβανόμενος καπνός στην ατμόσφαιρα μπορεί να έχει επιπτώσεις, όχι μόνο τα ακραία φαινόμενα».

«Συχνά βλέπουμε καπνό στον αέρα εκατοντάδες μίλια μακριά από το μέτωπο της φωτιάς», σημειώνει ο Aubrey Miller, ειδικός σε θέματα περιβαλλοντικών καταστροφών στα Εθνικά Ινστιτούτα Υγείας (NIH) των ΗΠΑ, όπως γράφει το Science Alert. «Σκεφτείτε τι καίγεται: πλαστικά, βαρέα μέταλλα, αρσενικό. Όλα αυτά προκαλούν μια σειρά από επιπλέον κινδύνους για τις τοπικές κοινωνίες».

Οι μακροχρόνιες επιπτώσεις

Οι άμεσες ενοχλήσεις είναι μόνο η αρχή. Τα σωματίδια PM2.5 έχουν συνδεθεί με χρόνια νοσήματα, συμπεριλαμβανομένων των αυτοάνοσων. Η έκθεση σε καπνό κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης αυξάνει τον κίνδυνο πρόωρου τοκετού και γέννησης λιποβαρών βρεφών, ενώ η μακροχρόνια έκθεση έχει συσχετιστεί με ορισμένες μορφές καρκίνου.

Σύμφωνα με το Εθνικό Διασυλλογικό Κέντρο Πυρκαγιών των ΗΠΑ (NIFC), οι εκτάσεις που καίγονται ετησίως έχουν πλέον υπερδιπλασιαστεί σε σχέση με πριν από τρεις δεκαετίες. Οι επιστήμονες που καταγράφουν το φαινόμενο δεν εμφανίζονται αισιόδοξοι για το μέλλον.

«Η κατανόησή μας για το ποιος είναι ευάλωτος σε αυτή την έκθεση είναι πολύ ευρύτερη από ό,τι νομίζαμε», δηλώνει ο Marshall Burke, περιβαλλοντικός οικονομολόγος στο Πανεπιστήμιο Στάνφορντ. Σε μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Nature, ο Burke και οι συνεργάτες του εκτίμησαν ότι 1,9 εκατομμύρια επιπλέον θάνατοι λόγω του καπνού PM2.5 θα μπορούσαν να σημειωθούν παγκοσμίως μεταξύ 2026 και 2055.

«Αφορά εγκύους, παιδιά στα σχολεία, οποιονδήποτε πάσχει από άσθμα, ανθρώπους με καρκίνο», τόνισε ο Burke.

Παράλληλα, έρευνα που δημοσιεύθηκε στο Science Advances υπολόγισε, με συντηρητικές εκτιμήσεις, περισσότερους από 24.100 θανάτους ετησίως στις ΗΠΑ (για την περίοδο 2006-2020) αποκλειστικά από τη μακροχρόνια έκθεση. «Είναι ένας τεράστιος αριθμός. Δεν βρήκαμε καμία ένδειξη ασφαλούς ορίου για τη χρόνια έκθεση... πρόκειται για ένα εξαιρετικά ανησυχητικό πρόβλημα δημόσιας υγείας», δήλωσε στο Γαλλικό Πρακτορείο (AFP) η επικεφαλής της έρευνας, Min Zhang, από την Ιατρική Σχολή Icahn του Mount Sinai.

Τα «αόρατα» συμπτώματα και η προστασία

Οι περισσότεροι άνθρωποι που θα περάσουν μια εβδομάδα μέσα στην κάπνα δεν θα καταλήξουν στα στατιστικά στοιχεία των θανάτων, αλλά ελάχιστοι ξεφεύγουν χωρίς επιπτώσεις.

Ο βήχας, το σφίξιμο στο στήθος, ο πονόλαιμος, οι πονοκέφαλοι και η «θολή σκέψη» (brain fog) μπορούν να επιμείνουν για μεγάλο χρονικό διάστημα αφότου σβήσει η φωτιά.

Ορισμένα ευρήματα είναι λιγότερο προφανή. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι η έκθεση στον καπνό μπορεί να προκαλέσει γνωστικά προβλήματα, ενώ τουλάχιστον μία μελέτη έχει συνδέσει την έκθεση σε PM2.5 με την κατάθλιψη.

Πώς να προστατευτείτε

Οι ειδικοί συνιστούν στους πολίτες κατά τη διάρκεια τέτοιων φαινομένων:

• Να αναζητούν κλιματιζόμενους, κλειστούς δημόσιους χώρους με καθαρό αέρα (π.χ. βιβλιοθήκες ή ειδικά καταφύγια).
• Να φορούν μάσκα υψηλής προστασίας (τύπου N95/KN95) στους εξωτερικούς χώρους, αν και δεν προσφέρει τέλεια θωράκιση.
• Να βεβαιώνονται ότι τα παράθυρα, οι πόρτες και τα συστήματα εξαερισμού των σπιτιών τους αποτρέπουν πράγματι την είσοδο του εξωτερικού αέρα.