Clever Hans, το άλογο που «ήξερε μαθηματικά» και άλλαξε τον τρόπο που βλέπουμε την επιστήμη

Ο άνθρωπος ανέκαθεν συγκινούνταν από τα υπερφυσικά φαινόμενα. Πάντα έβλεπε «υπερφυσικές ικανότητες» σε πράγματα που δεν μπορούσε να εξηγήσει και ποτέ δεν έπαψε να νιώθει δέος μπροστά στο μυστήριο.

Πριν από περίπου έναν αιώνα, ορισμένα από τα σπουδαιότερα μυαλά της φιλοσοφίας πίστευαν ότι υπήρχαν άνθρωποι με υπερφυσικές ικανότητες. Η θεωρία τους είχε φτάσει μάλιστα σε τέτοια επίπεδα που πολλοί υποστήριζαν ότι ίσως να υπάρχουν ζώα, όπως τα άλογα και τα σκυλιά, που ενδεχομένως να έχουν παρόμοιες δυνάμεις.

Στις αρχές του 20ού αιώνα, πολλοί σημαντικοί επιστήμονες, ψυχολόγοι και φιλόσοφοι γοητεύτηκαν από την πιθανότητα ύπαρξης «ψυχικών φαινομένων», όπως η τηλεπάθεια, η υπεραισθητηριακή αντίληψη ή τα φαντάσματα. Πολλοί από αυτούς, όπως ο J.J. Thomson, ο οποίος κέρδισε το Νόμπελ Φυσικής το 1906, πραγματοποίησαν πειράματα για να εξετάσουν τις ικανότητες των μέντιουμ.

Άλλοι, όπως ο φιλόσοφος C.D. Broad, συμμετείχαν σε πνευματιστικές συνεδρίες και μελετούσαν την πιθανότητα της πρόγνωσης – δηλαδή της ικανότητας να προβλέπει κανείς μελλοντικά γεγονότα.

Δεν επρόκειτο απλώς για περιθωριακούς τσαρλατάνους. Πολλοί από αυτούς επηρέασαν τη φιλοσοφία και την επιστήμη του 20ού αιώνα. Μάλιστα, αρκετές από τις έννοιες που εξακολουθούν να απασχολούν τους φιλοσόφους μέχρι σήμερα έχουν τις ρίζες τους στον C.D. Broad. Μεταξύ αυτών είναι και η θεωρία του «αυξανόμενου μπλοκ» (growing block theory), σύμφωνα με την οποία το παρελθόν είναι πραγματικό, το παρόν είναι πραγματικό, αλλά το μέλλον δεν υπάρχει ακόμη.

Υπάρχει τηλεπάθεια στα ζώα;

Το μεγαλύτερο μέρος της έρευνάς τους επικεντρωνόταν στις ψυχικές ικανότητες των ανθρώπων. Ωστόσο, ορισμένοι από αυτούς τους «ερευνητές ψυχικών φαινομένων» προχώρησαν ακόμη περισσότερο και άρχισαν να αναρωτιούνται αν θα μπορούσε να υπάρχει τηλεπάθεια και στα ζώα.

Ο φιλόσοφος Friedrich Canning Scott Schiller (1864-1937), ο οποίος πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ακαδημαϊκής του σταδιοδρομίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, ήταν ενεργό μέλος της Society for Psychical Research (SPR), της Εταιρείας Ψυχικών Ερευνών. Ήταν επίσης ένας από τους θεμελιωτές του πραγματισμού, της φιλοσοφικής άποψης σύμφωνα με την οποία η αλήθεια μιας θεωρίας μπορεί να κριθεί από το κατά πόσο αυτή λειτουργεί στην πράξη.

Οπως γράφει το theconversation.com, ο Schiller συμμετείχε σε έντονες συζητήσεις σχετικά με τις υποτιθέμενες ψυχικές ικανότητες των ζώων. Σε άρθρο του για την «ψυχική έρευνα» στην Encyclopaedia Britannica, υπάρχει μια ενότητα για τους «μαθηματικούς των ιπποειδών» – άλογα που υποτίθεται ότι διέθεταν παραφυσικές μαθηματικές ικανότητες και μπορούσαν να δίνουν λύσεις σε εξισώσεις χτυπώντας με τις οπλές τους.

Ο σκύλος που... δήλωσε καθολικός

Το 1914, ο Schiller έγραψε ένα άρθρο για την SPR σχετικά με τον Rolf, «τον σκεπτόμενο σκύλο του Μάνχαϊμ» στη νοτιοδυτική Γερμανία. Στον Rolf αποδιδόταν η ικανότητα να δίνει απαντήσεις σε μαθηματικά προβλήματα χτυπώντας με το πόδι του. Με τη βοήθεια ενός κώδικα αντιστοίχισης γραμμάτων και συλλαβών, ο Schiller υποστήριξε μάλιστα ότι ο σκύλος κατάφερνε να σχηματίζει ολόκληρες προτάσεις.

Σε μία περίπτωση, ο Schiller ισχυρίστηκε ότι ο σκύλος δήλωσε σε έναν ιερέα πως ήταν καθολικός.

Η περίπτωση του Rolf – αλλά και άλλων «σκεπτόμενων σκύλων» που άρχισαν ξαφνικά να εμφανίζονται σε διάφορα μέρη – δημιούργησε ένα δίλημμα για τους ερευνητές ψυχικών φαινομένων. Κάποιοι θεωρούσαν ότι αυτό αποδείκνυε πως τα ζώα διαθέτουν κρυφές διανοητικές ικανότητες, παρόμοιες με εκείνες των ανθρώπων. Άλλοι, όπως ο Ρώσος επιστήμονας Vladimir Bechtereev, υποστήριζαν ότι το φαινόμενο μπορούσε να εξηγηθεί μέσω της τηλεπάθειας.

Ο Bechtereev συνέχισε αργότερα να κάνει σημαντικές ανακαλύψεις σχετικά με τη μνήμη και τη δομή του εγκεφάλου. Σύμφωνα με τη δική του άποψη, ο ιδιοκτήτης του σκύλου επικοινωνούσε τηλεπαθητικά μαζί του και του μετέδιδε όλες τις πληροφορίες.

Ο Schiller πίστευε ότι η θεωρία του πραγματισμού θα μπορούσε να βοηθήσει στην επίλυση αυτών των διαφωνιών. Θεωρούσε ότι δεν είχε νόημα να συζητούνται τέτοια ζητήματα μόνο σε θεωρητικό επίπεδο. Αυτό που είχε σημασία ήταν αν κάποια από τις θεωρίες μπορούσε να αποδειχθεί ότι έχει πρακτικές συνέπειες στη συμπεριφορά του ζώου.

Αν ο Rolf ήταν πράγματι τόσο ικανός στα μαθηματικά, γιατί δεν χρησιμοποιούσε τα μαθηματικά στην καθημερινή του ζωή; Και αν δήλωνε ότι ήταν καθολικός, γιατί δεν πήγαινε στην εκκλησία;

Η Lady Wonder και το φαινόμενο Clever Hans

Ο Joseph Banks Rhine (1895-1980) και η σύζυγός του Louisa (1890-1983) θεωρούνται ευρέως οι ιδρυτές του αμφιλεγόμενου πεδίου της παραψυχολογίας. Δημοσίευσαν το σημαντικό έργο «Extra-Sensory Perception» («Υπεραισθητηριακή Αντίληψη») το 1934 και ίδρυσαν το Εργαστήριο Παραψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Duke, το οποίο έκτοτε έχει κλείσει. Η μέθοδός τους, που βασιζόταν στη διενέργεια μεγάλου αριθμού δοκιμών με πολλούς συμμετέχοντες, συνδέθηκε στενά με τη σύγχρονη στατιστική.

Το 1929, οι Rhine δημοσίευσαν ένα άρθρο για το άλογο Lady Wonder. Το άλογο φαινόταν να μπορεί να κάνει προβλέψεις, να λύνει μαθηματικά προβλήματα και να αναγνωρίζει την ώρα, αγγίζοντας με τη μύτη του κύβους με γράμματα και αριθμούς.

Το πιο διάσημο από αυτά τα μαθηματικά «προικισμένα» άλογα ήταν ο Clever Hans. Όπως και η Lady Wonder στις ΗΠΑ, ο Hans προσέλκυε τεράστια πλήθη στη Γερμανία, όπου γεννήθηκε, καθώς οι άνθρωποι ήθελαν να παρακολουθήσουν από κοντά τις εντυπωσιακές μαθηματικές του ικανότητες.

Ανάμεσα στους θεατές βρίσκονταν και ερευνητές ψυχικών φαινομένων, οι οποίοι ήθελαν να διαπιστώσουν αν ο Hans διέθετε υπερφυσικές δυνάμεις, καθώς και ο Carl Stumpf (1848-1936), ένας από τους θεμελιωτές της σύγχρονης ψυχολογίας.

Μια απλούστερη εξήγηση

Ήταν, όμως, ο ερευνητικός βοηθός του Stumpf, Oskar Pfungst, εκείνος που τελικά αποκάλυψε την πηγή των «θαυματουργών» ικανοτήτων του Hans. Ο Pfungst παρατήρησε ότι ο Hans μπορούσε να δώσει τη σωστή απάντηση μόνο όταν ο ιδιοκτήτης του, ο οποίος βρισκόταν κοντά, γνώριζε ήδη την απάντηση στην ερώτηση – και μόνο όταν το άλογο μπορούσε να τον βλέπει.

Ο Pfungst κατέληξε έτσι στο συμπέρασμα ότι ο Hans απλώς ανταποκρινόταν σε ακούσια σήματα που έδινε ο ιδιοκτήτης του, χωρίς μάλιστα ο ίδιος να αντιλαμβάνεται ότι τα εξέπεμπε.

Έτσι ανακαλύφθηκε το λεγόμενο «φαινόμενο του Έξυπνου Hans» (Clever Hans effect). Ο όρος περιγράφει καταστάσεις κατά τις οποίες ο κακός σχεδιασμός ενός πειράματος επιτρέπει στον ερευνητή να επηρεάσει άθελά του τα υποκείμενα που μελετά.

Η εξήγηση του Pfungst κατέστησε περιττή την επίκληση υπερφυσικών ικανοτήτων και συνέβαλε εν μέρει στη σταδιακή εξαφάνιση της έρευνας για τα ψυχικά φαινόμενα από τα πανεπιστήμια. Όπως συνέβη και με πολλά άλλα φαινόμενα που κάποτε θεωρούνταν παραφυσικά, η σύγχρονη ψυχολογία μπορούσε να εξηγήσει τι πραγματικά συνέβαινε.

Η τυχαιοποίηση στα πειράματα

Παρότι τελικά αποδείχθηκε ότι αυτά τα άλογα και τα σκυλιά δεν διέθεταν τέτοιες μαθηματικές ικανότητες, οι μελέτες των ερευνητών ψυχικών φαινομένων συνέβαλαν στην αποκάλυψη νέας γνώσης. Ένα χαρακτηριστικό και μάλλον απρόσμενο παράδειγμα είναι η ανάπτυξη της τυχαιοποίησης στα πειράματα.

Τυχαιοποίηση σημαίνει ότι η σειρά ή η κατανομή των στοιχείων σε ένα πείραμα καθορίζεται τυχαία, αντί να επιλέγεται από τον ερευνητή ή τον συμμετέχοντα. Σήμερα αποτελεί βασικό στοιχείο του σωστού πειραματικού σχεδιασμού, καθώς βοηθά να αποτρέπονται οι προσδοκίες από το να επηρεάζουν τα αποτελέσματα.

Παραδόξως, οι προσπάθειες για τον έλεγχο της τηλεπάθειας συνέβαλαν στην ανάπτυξη αυτής της μεθόδου. Οι ερευνητές συνειδητοποίησαν ότι, όταν οι άνθρωποι γνώριζαν ποια απάντηση αναμενόταν, ακόμη και τα πιο ανεπαίσθητα ασυνείδητα σήματα μπορούσαν να επηρεάσουν το αποτέλεσμα.

Η περίπτωση του Clever Hans και άλλων «τηλεπαθητικών» ζώων δείχνει πόσο ταραχώδης ήταν εκείνη η περίοδος για τη σύγχρονη επιστήμη και φιλοσοφία. Το τηλέφωνο είχε ξαφνικά καταστήσει δυνατή την επικοινωνία με κάποιον στην άλλη άκρη του κόσμου, ενώ οι ακτίνες Χ επέτρεπαν στους ανθρώπους να βλέπουν το εσωτερικό του ανθρώπινου σώματος.

Ίσως, λοιπόν, να μην είναι και τόσο περίεργο που ορισμένα από τα σπουδαιότερα μυαλά της εποχής άρχισαν να ερευνούν την πιθανότητα ύπαρξης τηλεπάθειας στα ζώα.