Για την ανακοίνωσή μου στο επιστημονικό συνέδριο που διοργάνωσε η ΠΑΕ ΠΑΟΚ, μελέτησα 67 αναρτήσεις με ιστορικό περιεχόμενο και 2.703 σχόλια στο Facebook.Η Κωνσταντινούπολη, η προσφυγιά, το 1926 και ο δικέφαλος αετός επανέρχονται συχνά στις αναρτήσεις και στα σχόλια και λειτουργούν ως κοινοί τόποι μνήμης. Μέσα από αυτές τις αναφορές, άνθρωποι που δεν γνωρίζονται μεταξύ τους αναγνωρίζονται ως μέλη της ίδιας κοινότητας.424179_1Στον οπαδικό λόγο η ταυτότητα παρουσιάζεται συχνά ως έμφυτη και διαρκής: «ΠΑΟΚ γεννηθήκαμε, ΠΑΟΚ είμαστε και θα πεθάνουμε ΠΑΟΚ» ή «Από τη γέννα η πρώτη λέξη, τρόπος ζωής μας από το ’26». Εκατοντάδες ευχές «Χρόνια Πολλά» κάτω από τις επετειακές αναρτήσεις της ΠΑΕ ΠΑΟΚ και του Α. Σ. του ΠΑΟΚ δηλώνουν δημόσια τη συμμετοχή στην κοινότητα.Προσφυγιά και ΠΑΟΚΓια έναν σχολιαστή, η «χαρμολύπη» συνοψίζει τα εκατό χρόνια του ΠΑΟΚ ως «γιορτή και δάκρυ μαζί». Άλλος, όταν αντιμετωπίζει δυσκολίες, θυμάται τους ιδρυτές της ομάδας, οι οποίοι έχασαν τα σπίτια τους, έζησαν μέσα στη λάσπη και στάθηκαν ξανά στα πόδια τους. Η μνήμη της προσφυγιάς γίνεται έτσι πηγή δύναμης στο παρόν.Η προσφυγική δοκιμασία και οι ήττες της ομάδας εντάσσονται στην ίδια αφήγηση αντοχής: ΠΑΟΚ σημαίνει «να αναγεννιέσαι μέσα από τις στάχτες σου» και «να επιμένεις να σηκώνεσαι κάθε φορά που πέφτεις». Η φράση «ΠΑΟΚ όσο μας πληγώνεις, τόσο μας πορώνεις» μετατρέπει τον πόνο σε απόδειξη αυθεντικής αγάπης. Σε μια ανάρτηση περιγράφεται μια ήττα του 2005, μετά την οποία ένας πατέρας παρηγορούσε τον οκτάχρονο γιο του, που έκλαιγε και έλεγε: «Γιατί, ρε μπαμπά, δεν κερδίσαμε; Είναι άδικο, είναι άδικο!».Οι σχολιαστές συμπληρώνουν τις ιστορικές αναρτήσεις της ΠΑΕ και του Α.Σ. με οικογενειακές μαρτυρίες, παλιές φωτογραφίες και δημοσιεύματα εφημερίδων. Επισημαίνουν ότι απουσιάζει οποιαδήποτε αναφορά στα Σεπτεμβριανά του 1955 ή διορθώνουν επετειακή ανάρτηση του Α. Σ. ΠΑΟΚ, η οποία αναφέρεται στη Μικρά Ασία και παραλείπει τους πρόσφυγες της Ανατολικής Θράκης. Η επίσημη γενεαλογία του συλλόγου παραμένει κωνσταντινουπολίτικη. Στα σχόλια, ωστόσο, Πόντιοι, Μικρασιάτες και Ανατολικοθρακιώτες προσθέτουν τις δικές τους μνήμες καταγωγής και διευρύνουν την εικόνα του ΠΑΟΚ ως «συλλόγου των προσφύγων».Το «εμείς» του ΠΑΟΚΤο παοκτσίδικο «εμείς» εκτείνεται πέρα από την προσφυγική καταγωγή. Σε πολλά σχόλια ο ΠΑΟΚ ταυτίζεται με τη Θεσσαλονίκη και τη Βόρεια Ελλάδα απέναντι στο αθηναϊκό κέντρο, καθώς και με την «προσφυγιά και τη φτωχολογιά» απέναντι στους επιχειρηματίες και στους VIP. Με το σύνθημα «Αδέρφια ζείτε, εσείς μας οδηγείτε», οι έξι οπαδοί που σκοτώθηκαν στο τροχαίο των Τεμπών το 1999 και οι επτά που έχασαν τη ζωή τους στο δυστύχημα στη Ρουμανία το 2026 προβάλλονται ως πρότυπα αφοσίωσης στην ομάδα και παραμένουν συμβολικά παρόντες στην κοινότητα.Η εντονότερη σύγκρουση στα σχόλια αφορά την ΑΕΚ, ακριβώς επειδή πρόκειται για τον συγγενικό αντίπαλο που διεκδικεί την ίδια κληρονομιά: την Κωνσταντινούπολη, τον δικέφαλο αετό και την προσφυγική ιστορία. Παρά τα υβριστικά σχόλια που ανταλλάσσουν οπαδοί των δύο ομάδων, υπάρχουν και φωνές συμφιλίωσης. Οι οπαδοί της ΑΕΚ αποκαλούνται «ιδεολογικά μας αδέρφια», επειδή «οι ρίζες και ο πόνος των προγόνων είναι κοινός».Το Facebook μετέφερε στον δημόσιο χώρο συζητήσεις που άλλοτε γίνονταν στα καφενεία, στις κερκίδες ή στους συνδέσμους. Οι αναρτήσεις και τα σχόλια αποτελούν ένα συμμετοχικό και συχνά συγκρουσιακό εργαστήριο δημόσιας ιστορίας. Οι οπαδοί συμπληρώνουν, διορθώνουν και αμφισβητούν τις επίσημες αφηγήσεις. Στα διαδικτυακά γήπεδα επιλέγουν συγκεκριμένες εκδοχές του παρελθόντος και, μέσα από αυτές, δηλώνουν ποιοι είναι και τι πιστεύουν ότι αντιπροσωπεύει ο ΠΑΟΚ σήμερα.