Θεωρία συνωμοσίας ή τρολ; Πιστεύουν πράγματι 300.000 Νεοζηλανδοί ότι ο Καναδάς εκτρέφει στρατό από μεταλλαγμένα «σούπερ-ρακούν»;

Το 4% των Αμερικανών -περίπου 12 εκατομμύρια άνθρωποι- θεωρεί ότι «άνθρωποι-σαύρες» ελέγχουν μυστικά τον πλανήτη. Τουλάχιστον αυτό κατέγραψε μια διαβόητη δημοσκόπηση του 2013. Είναι όμως δυνατόν τόσοι πολλοί άνθρωποι να ασπάζονται τέτοιους εξωφρενικούς ισχυρισμούς; Ή μήπως τα αποτελέσματα αυτά αντανακλούν την τάση ορισμένων ερωτηθέντων να δίνουν φαιδρές απαντήσεις ή να παραποιούν σκόπιμα τα στοιχεία χάριν προκλητικού trolling στο διαδίκτυο;

Μέσα από μια έρευνα στη Νέα Ζηλανδία με επίκεντρο μια φανταστική θεωρία για «σούπερ-ρακούν», οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι τα «τρολ» συχνά... διογκώνουν τα αποτελέσματα, χωρίς ωστόσο αυτό να ακυρώνει την ανάγκη μελέτης των πραγματικών αιτιών και των κινδύνων που ελλοχεύουν από τη συνωμοσιολογία.

Όπως μεταδίδει το δημοσίευμα του theconversation.com, ο Αμερικανός ψυχίατρος Alexander Scott εκτιμά ότι ο δεύτερος παράγοντας, διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο. Βασιζόμενος στη συγκεκριμένη έρευνα, εισήγαγε τον όρο «η σταθερά του Lizardman» για να περιγράψει τη θεωρία ότι σε δημοσκοπήσεις που αφορούν ασυνήθιστες πεποιθήσεις, θα υπάρχει πάντα ένα ποσοστό σκόπιμης πρόκλησης-διαδικτυακού trolling, που επηρεάζει σημαντικά το πόρισμα.

Όπως προειδοποίησε ο Scott: «Οποιαδήποτε πρόκληση «θορύβου» -μέσα από αστεία, προκαταλήψεις ή σκόπιμα κακή συμπεριφορά -μπορεί εύκολα να επισκιάσει το τελικό πόρισμα».

Θεωρία συνωμοσίας ή τρολ;

Αξιοποιώντας προηγούμενα δεδομένα από την Αυστραλία, διενεργήθηκε μια έρευνα σε πολίτες της Νέας Ζηλανδίας, προκειμένου να διαπιστωθεί η συχνότητα των ψευδών ή χιουμοριστικών «τρολ» αποκρίσεων, σε ερωτηματολόγια για θεωρίες συνωμοσίας.

Η προσέγγισή της έρευνας ήταν διττή. Αρχικά, τέθηκε στους συμμετέχοντες ένα ευθύ ερώτημα στο κλείσιμο της έρευνας: «Απαντήσατε με έλλειψη ειλικρίνειας σε κάποιο προηγούμενο σημείο αυτής της έρευνας; Με άλλα λόγια, δώσατε απαντήσεις που στην πραγματικότητα ήταν απλώς αστείες, τρολ ή δεν αντανακλούσαν αυτό που πραγματικά πιστεύετε;» Στη συνέχεια, συμπεριλήφθηκε μια «θεωρία συνωμοσίας» τόσο παράλογη, ώστε να μπορεί να θεωρηθεί βάσιμη εκτίμηση το γεγονός ότι η πλειονότητα όσων δήλωναν ότι την πιστεύουν, απλώς εμπαίζουν αυτούς που έκαναν την έρευνα.

Συγκεκριμένα, τους ζητήθηκε να τοποθετηθούν επί του εξής ισχυρισμού:

«Οι Καναδικές Ένοπλες Δυνάμεις αναπτύσσουν κρυφά έναν ελίτ στρατό από γενετικά τροποποιημένα, εξαιρετικά έξυπνα, γιγάντια ρακούν για να εισβάλουν σε γειτονικές χώρες.»

Σε ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα 810 Νεοζηλανδών, το 8,3% των ερωτηθέντων παραδέχθηκε ότι δεν απάντησε με ειλικρίνεια κατά τη συμπλήρωση του ερωτηματολογίου.

Παράλληλα, ένα 7,2% δήλωσε ότι η θεωρία για τον καναδικό στρατό των ρακούν ήταν «πιθανώς ή σίγουρα αληθινή». Το ποσοστό αυτό -αντίστοιχο με εκείνο της Αυστραλίας- θα αντιστοιχούσε σε περισσότερους από 300.000 ενήλικες στη Νέα Ζηλανδία.

Προς περαιτέρω περιπλοκή των δεδομένων, παρατηρήθηκε επικάλυψη μεταξύ όσων ομολόγησαν ανειλικρίνεια και εκείνων που υποστήριξαν τη συνωμοσία των ρακούν. Συνολικά, το 13,3% του δείγματος ανήκε σε μία από τις δύο (ή και στις δύο) κατηγορίες - ουσιαστικά, ένας στους οκτώ ανθρώπους δεν φαίνεται να αντιμετώπισε τη δημοσκόπηση με τη δέουσα σοβαρότητα.

Η αντίφαση ως ένδειξη εμπαιγμού

Ένα ακόμη ενδιαφέρον εύρημα της μελέτης ήταν ότι τα άτομα που εμφανίζονται να υιοθετούν αντιφατικές θεωρίες συνωμοσίας είχαν πολύ περισσότερες πιθανότητες να επιδεικνύουν σημάδια ανειλικρινούς συμπεριφοράς.

Παλαιότερες μελέτες έχουν υποστηρίξει ότι ορισμένοι άνθρωποι πιστεύουν ταυτόχρονα σε θεωρίες που αλληλοαναιρούνται. Στην περίπτωση της παρούσας έρευνας έρευνας, για παράδειγμα, υπήρξαν συμμετέχοντες που συμφώνησαν τόσο με την άποψη ότι ο COVID-19 είναι μύθος, όσο και με τον ισχυρισμό ότι οι κυβερνήσεις συγκαλύπτουν τη διάδοση του ιού μέσω των δικτύων 5G.

Ωστόσο, σχεδόν τα τρία τέταρτα αυτών των ερωτηθέντων παρουσίασαν επίσης σαφείς ενδείξεις εμπαιγμού ή ανειλικρίνειας στις απαντήσεις τους.

Το γεγονός αυτό υποδηλώνει ότι η πραγματική πίστη σε αντιφατικές θεωρίες συνωμοσίας ενδέχεται να είναι πολύ σπανιότερη από ό,τι εκτιμάτο στο παρελθόν.

Πέρα από το αστείο... της υπόθεσης

Τα συμπεράσματά της νέας μελέτης, ενισχύουν την άποψη ότι οι έρευνες συχνά υπερεκτιμούν τον αριθμό των ανθρώπων που πραγματικά πείθονται από ορισμένες θεωρίες συνωμοσίας, εξαιτίας της παρέμβασης των «τρολ».

Σημαίνει αυτό ότι η επιστημονική έρευνα γύρω από τις θεωρίες συνωμοσίας στερείται βάσης;

Κάθε άλλο. Η πλειονότητα των μελετών στον τομέα αυτό δεν αποσκοπεί στην απλή καταμέτρηση των «πιστών», αλλά στην κατανόηση των αιτίων αυτών των πεποιθήσεων και των επιπτώσεών τους.

Η έρευνα στράφηκε στην επανεξέταση ποικίλων, βαθιά εδραιωμένων πορισμάτων προηγούμενων ερευνών, για να διαπιστωθεί αν παραμένουν έγκυρα μετά την αφαίρεση των ανειλικρινών απαντήσεων από τη βάση δεδομένων αυτής της έρευνας.

Για παράδειγμα, έχει διαπιστωθεί ότι όσοι ρέπουν προς τις θεωρίες συνωμοσίας τείνουν να αντιλαμβάνονται τον κόσμο ως έναν χώρο επικίνδυνο και απειλητικό.

Το ίδιο μοτίβο επιβεβαιώθηκε και σε αυτή τη μελέτη. Στην πραγματικότητα, η απομάκρυνση των ανειλικρινών αποκρίσεων δεν μετέβαλε ουσιαστικά τις γενικότερες συσχετίσεις που είχαν εντοπιστεί παλαιότερα. Οι ερευνητές οφείλουν πάντως, τουλάχιστον, να αναγνωρίζουν ότι οι περιπαικτικές απαντήσεις μπορούν να αλλοιώσουν τα τελικά αποτελέσματα.

Παρότι η μελέτη αναδεικνύει την τάση ορισμένων για αστεϊσμούς, υπογραμμίζει παράλληλα ότι μια υπολογίσιμη μειοψηφία φαίνεται να πιστεύει ακράδαντα σε τέτοιους ισχυρισμούς. Σε ορισμένες περιπτώσεις -όπως η πεποίθηση ότι η Γη είναι επίπεδη- η επίδραση μπορεί να είναι σχετικά ανώδυνη. Άλλες συνωμοσιολογικές θεωρίες, όμως, δύνανται να προκαλέσουν πραγματική βλάβη στον κοινωνικό ιστό.

Η διεξαγωγή ποιοτικής έρευνας παραμένει επιβεβλημένη, προκειμένου να κατανοήσουμε πώς οι «πιστοί» οπαδοί αυτών των θεωριών εγκλωβίζονται σε τέτοιους νοητικούς λαβυρίνθους και πώς οι πεποιθήσεις αυτές μεταφράζονται σε πράξεις στον πραγματικό κόσμο.