«Οι αρχαιότεροι μηχανικοί της φύσης»: Πώς τα θαλάσσια σφουγγάρια θα μπορούσαν να καθαρίσουν τα λιμάνια

Στα μολυσμένα νερά της μαρίνας του Palamos, στην Κόστα Μπράβα της Ισπανίας, ο Μανουέλ Μαλντονάδο, βιολόγος που μελετά τα θαλάσσια σφουγγάρια, παρατήρησε κάτι ασυνήθιστο τον περασμένο μήνα: κόκκινοι αστερίες είχαν αρχίσει να εγκαθίστανται στην περιοχή.

Σχεδόν δύο χρόνια νωρίτερα, ο επιστήμονας του Ισπανικού Εθνικού Συμβουλίου Έρευνας και οι συνεργάτες του είχαν ξεκινήσει να μεταφυτεύουν θαλάσσια σφουγγάρια στο λιμάνι, προκειμένου να μελετήσουν αν μπορούσαν να επιβιώσουν στα μολυσμένα νερά του.

Μόνο ένα είδος, μεταδίδει ο Guardian, ο «σπόγγος νεφρός» (Chondrosia reniformis), που απαντάται στις ακτές της Μεσογείου αλλά σπάνια εμφανίζεται στο λιμάνι, κατάφερε να επιβιώσει. Η ανθεκτικότητά του, σε συνδυασμό με την εμφάνιση των κόκκινων αστεριών, υποδηλώνει ότι τα σφουγγάρια θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν για τον καθαρισμό της ρύπανσης στα λιμάνια.

Οι αρχαιότεροι «μηχανικοί» της φύσης

Τα θαλάσσια σφουγγάρια είναι από τους αρχαιότερους «μηχανικούς» των οικοσυστημάτων της Γης. Προηγούμενες έρευνες έχουν δείξει ότι οι πολυπληθείς κοινότητές τους μπορούν να μεταμορφώσουν το περιβάλλον τους με θετικό τρόπο. Μπορούν να φιλτράρουν ρύπους από τεράστιες ποσότητες νερού, συμβάλλοντας παράλληλα στην ανακύκλωση θρεπτικών συστατικών. Ενισχύουν επίσης τη βιοποικιλότητα, προσελκύοντας θαλάσσια ζώα που ζουν μέσα και γύρω από αυτά, όπως σκουλήκια και καρκινοειδή.

Όλα αυτά καταδεικνύουν τις δυνατότητές τους ως εργαλείο για την επαναφορά της φυσικής ζωής στα λιμάνια, τα οποία αποτελούν μερικά από τα πιο διαταραγμένα θαλάσσια περιβάλλοντα στον κόσμο. Η συσσώρευση ρύπων, όπως σκουπίδια και πετρέλαιο, η εισαγωγή χωροκατακτητικών ειδών από τα πλοία και η διαρκής ηχορύπανση καθιστούν εξαιρετικά δύσκολη την επιβίωση της θαλάσσιας ζωής σε αυτές τις περιοχές.

Πρώτα όμως έπρεπε να αποδειχθεί ότι τα σφουγγάρια μπορούν να επιβιώσουν σε τόσο σκληρές συνθήκες. «Έτσι δοκιμάσαμε διαφορετικά ισπανικά είδη, με στόχο να βρούμε κάποια που θα μπορούσαν να επιβιώσουν σε περιβάλλον λιμανιού», λέει ο Μαλντονάδο, ο οποίος ηγήθηκε της έρευνας.

Η ομάδα επικεντρώθηκε σε πέντε είδη σφουγγαριών που απαντώνται συχνά στις ισπανικές ακτές, τα οποία επιλέχθηκαν επειδή η αφθονία τους υποδηλώνει ότι είναι ιδιαίτερα ανθεκτικά. «Επίσης, δεν θέλεις να χρησιμοποιήσεις ένα πολύ ευαίσθητο ή προστατευόμενο είδος», εξηγεί. «Πρέπει να είναι κάτι που μπορείς να χειριστείς και να μεταφέρεις στο λιμάνι».

Τα σφουγγάρια συλλέχθηκαν από μια περιοχή περίπου 30 χιλιομέτρων νότια του λιμανιού όπου μεταφέρθηκαν. Η φοιτήτρια του Μαλντονάδο και συν-συγγραφέας της μελέτης, Καρλότα Εσκαρέ, παρακολουθούσε την κατάστασή τους μέσω υποβρύχιων φωτογραφιών και επιτόπιων ελέγχων. Η Εσκαρέ πραγματοποιούσε καταδύσεις κάθε 20 έως 64 ημέρες, για διάστημα 15 μηνών, αντιμετωπίζοντας τις πρώτες πρωινές ώρες και τα κρύα νερά του λιμανιού.

Τα ευρήματα της έρευνας

Όλοι οι «σπόγγοι στρείδια» (Crambe crambe), οι «δερματώδεις σπόγγοι» (Scalarispongia scalaris) και οι «σπόγγοι βρωμούσες» (Ircinia oros) συρρικνώθηκαν και τελικά πέθαναν κατά τη διάρκεια της μελέτης. Αντίθετα, σχεδόν το 92% των «σπόγγων νεφρών» επιβίωσε στα μολυσμένα νερά. «Ήταν έκπληξη για όλους μας», λέει η Εσκαρέ. Μάλιστα, ορισμένα κατάφεραν να αναπαραχθούν ασεξουαλικώς, αυξάνοντας τον αριθμό τους από 24 σε 40.

Οι ειδικοί ελπίζουν ότι η μελέτη θα αναδείξει επιτέλους τα θαλάσσια σφουγγάρια, τα οποία εδώ και χρόνια έχουν περάσει σε δεύτερη μοίρα σε σχέση με τα πιο εντυπωσιακά κοράλλια. «Αυτή η μελέτη δείχνει αυτό που γνωρίζουμε εδώ και χρόνια στην κοινότητα των ερευνητών θαλάσσιων σφουγγαριών», λέει ο Αντρέου Σαντίν Μουριέλ, θαλάσσιος βιολόγος στο Διεπιστημονικό Κέντρο Θαλάσσιας και Περιβαλλοντικής Έρευνας του Πανεπιστημίου του Πόρτο, ο οποίος δεν συμμετείχε στη μελέτη. «Τα σφουγγάρια είναι εξαιρετικά υποσχόμενα είδη για βιοαποκατάσταση και αποκατάσταση οικοτόπων».

Όπως προσθέτει, «τις τελευταίες δεκαετίες έχει καταβληθεί τεράστια προσπάθεια για την αποκατάσταση των κοραλλιών. Κατανοούμε πολύ καλά τη σημασία τους. Όμως τα σφουγγάρια προσφέρουν περισσότερες οικοσυστημικές υπηρεσίες και, επειδή δεν είναι τόσο εντυπωσιακά, έχουν λάβει πολύ λιγότερη χρηματοδότηση».

Ο Ντέιβιντ Άμπτμαϊερ, υποψήφιος διδάκτορας στο Helmholtz-Zentrum Hereon, ο οποίος επίσης δεν συμμετείχε στην έρευνα, επισημαίνει ότι είναι σημαντικό να ληφθεί υπόψη ο τοπικός χαρακτήρας της μελέτης. Δεν είναι σαφές αν τα ίδια σφουγγάρια θα μπορούσαν να επιβιώσουν, για παράδειγμα, σε ένα λιμάνι του Μέιν στις ΗΠΑ. Αν και ο Άμπτμαϊερ θεωρεί ότι τα θαλάσσια σφουγγάρια έχουν μεγάλες δυνατότητες στη διαχείριση της ρύπανσης, υπογραμμίζει ότι απαιτείται πολύ περισσότερη έρευνα προτού οι επιστήμονες κατανοήσουν πλήρως τον τρόπο με τον οποίο αλληλεπιδρούν με τους ρύπους.

Τι σημαίνει αυτό για την προστασία του περιβάλλοντος

Ο Μαλντονάδο υποψιάζεται ότι ο «σπόγγος νεφρός» - ένα σφουγγάρι με υψηλή μικροβιακή αφθονία, το οποίο φιλοξενεί στους ιστούς του ποικίλες κοινότητες συμβιωτικών μικροοργανισμών - μπορεί να αντέχει τη ρύπανση χάρη στο πλούσιο μικροβίωμά του. Το συγκεκριμένο σφουγγάρι απορροφά αμμώνιο από το θαλασσινό νερό και απελευθερώνει νιτρικά. «Θα αρχίσουμε να εργαζόμαστε πάνω σε αυτό μετά το καλοκαίρι», λέει.

Ο ίδιος και η ομάδα του θα συνεχίσουν να παρακολουθούν τα σφουγγάρια για αρκετά χρόνια, ενώ παράλληλα θέλουν να μελετήσουν και άλλους οργανισμούς. Έχει ήδη καταθέσει πρόταση για ένα πρόγραμμα που θα συνδυάζει σφουγγάρια με στρείδια, τα οποία επίσης είναι ισχυροί οργανισμοί που φιλτράρουν το νερό.

Ο Σαντίν Μουριέλ επισημαίνει ότι τα σφουγγάρια υπάρχουν εδώ και τουλάχιστον 600 εκατομμύρια χρόνια. «Έχουν επιβιώσει από τουλάχιστον πέντε μαζικές εξαφανίσεις και εξακολουθούν να ακμάζουν στους σημερινούς ωκεανούς. Αυτό σημαίνει ότι πιθανότατα έχουν ήδη αντιμετωπίσει πολλά περιβαλλοντικά προβλήματα κατά τη διάρκεια της ύπαρξής τους».

Επομένως, ίσως δεν είναι τόσο παράξενο να θεωρούμε ότι τα θαλάσσια σφουγγάρια μπορεί ήδη να διαθέτουν λύσεις για πολλά από τα προβλήματα που αντιμετωπίζει σήμερα η ανθρωπότητα. «Έχουμε την τάση να στρεφόμαστε περισσότερο στην τεχνολογία για την αντιμετώπιση της περιβαλλοντικής ρύπανσης», λέει ο Σαντίν Μουριέλ. «Όμως οι θαλάσσιοι οργανισμοί πιθανότατα έχουν ήδη αναπτύξει μηχανισμούς που θα μπορούσαν να μας βοηθήσουν να καθαρίσουμε τους ωκεανούς».