Τρέχετε στην πόλη; Όσα πρέπει να γνωρίζετε για την ατμοσφαιρική ρύπανση

Σε γενικές γραμμές, τα οφέλη της γυμναστικής υπερτερούν των κινδύνων που εγκυμονεί η ατμοσφαιρική ρύπανση. Υπάρχουν, ωστόσο, συγκεκριμένα μέτρα για τη μείωση της έκθεσης στους ρύπους. Κατά τη διάρκεια ενός πρωινού τρεξίματος, η αναμονή στο πεζοδρόμιο δίπλα σε ένα σταματημένο φορτηγό συνεπάγεται την αναπόφευκτη εισπνοή ενός πυκνού νέφους καυσαερίου.

Σύμφωνα με δημοσίευμα του BBC, για όσους αθλούνται ή μετακινούνται καθημερινά με πόδια ή ποδήλατο στο Λονδίνο, η κατάσταση αυτή είναι δύσκολο να αποφευχθεί. Η ενεργός μετακίνηση αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητάς τους, με αποτέλεσμα να εγκλωβίζονται συχνά στην κυκλοφορία περιμένοντας τη σηματοδότηση.

Το γεγονός αυτό εγείρει το εύλογο ερώτημα: κατά πόσο η σωματική άσκηση σε δρόμους με αυξημένη ρύπανση προσφέρει περισσότερα οφέλη από όσα προβλήματα προκαλεί;

Ακολουθούν τα βασικά δεδομένα για τους κινδύνους και τα οφέλη, καθώς και οι τρόποι αποτελεσματικής προστασίας κατά την άθληση σε αστικό περιβάλλον.

Τι περιέχει ο αέρας που αναπνέουμε;

Είναι ευρέως γνωστό ότι η ατμοσφαιρική ρύπανση συνδέεται με χρόνιες παθήσεις, όπως καρδιαγγειακά νοσήματα, αναπνευστικά προβλήματα και καρκίνο, καθώς και με αυξημένο κίνδυνο πρόωρου θανάτου. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, το 99% του παγκόσμιου πληθυσμού αναπνέει επιβαρυμένο αέρα, γεγονός που προκαλεί 6,7 εκατομμύρια πρόωρους θανάτους ετησίως.

Η ατμοσφαιρική ρύπανση επηρεάζει σχεδόν όλα τα όργανα του σώματος, αναφέρει η Όντρεϊ ντε Ναζέλ (Audrey de Nazelle), αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Imperial College του Λονδίνου, η οποία ερευνά τις επιπτώσεις της ρύπανσης στη σωματική άσκηση.

«Παλαιότερα πιστεύαμε ότι αφορούσε μόνο τις αναπνευστικές παθήσεις, όμως [συνδέεται] επίσης με καρδιαγγειακά νοσήματα, διαβήτη, γνωστικές λειτουργίες, καθώς και με επιπτώσεις στο αναπαραγωγικό σύστημα», εξηγεί η ίδια.

Βασική πηγή ανησυχίας αποτελούν τα αιωρούμενα σωματίδια PM 2.5, τα οποία έχουν διάμετρο μόλις 2,5 μικρόμετρα — περίπου 30 φορές μικρότερη από το πάχος μιας ανθρώπινης τρίχας. Εκλύονται απευθείας στην ατμόσφαιρα από την κυκλοφορία των οχημάτων, διεισδύουν βαθιά στους πνεύμονες, περνούν στην κυκλοφορία του αίματος και διοχετεύονται σε ολόκληρο τον οργανισμό.

Με την πάροδο του χρόνου, η συσσώρευση αυτών των σωματιδίων μπορεί να επηρεάσει και τον εγκέφαλο. Σε ανασκόπηση του 2025 που εξέτασε 51 μελέτες, ερευνητική ομάδα ανέλυσε δεδομένα από περισσότερα από 29 εκατομμύρια άτομα και διαπίστωσε σύνδεση μεταξύ τριών τύπων ατμοσφαιρικής ρύπανσης και αυξημένου κινδύνου εκδήλωσης της νόσου Πάρκινσον. Ένας από αυτούς τους παράγοντες ήταν τα σωματίδια PM 2.5. «Όταν τα σωματίδια είναι τόσο μικρά, μπορούν να διαπεράσουν τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό, προκαλώντας βλάβες στα αγγεία και στον ίδιο τον φραγμό, και τελικά να καταλήξουν στον εγκέφαλο», σημειώνει η Χανίν Κράις (Haneen Khreis), επιδημιολόγος στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ και συν-συγγραφέας της μελέτης.

Υπάρχουν όμως και άλλοι ρύποι. Κατά την άθληση σε πολυσύχναστους δρόμους ή αστικά κέντρα εισπνέεται διοξείδιο του αζώτου, το οποίο επίσης αυξάνει τον κίνδυνο για τη νόσο Πάρκινσον και προκαλεί φλεγμονές στους πνεύμονες, ενώ μακροπρόθεσμα μπορεί να βλάψει την ανάπτυξη και τη λειτουργία τους. Επιπλέον, καταγράφεται παρουσία διοξειδίου του θείου, αμμωνίας, μονοξειδίου του άνθρακα, καθώς και επιφανειακού όζοντος.

Όταν εκτελείται τρέξιμο, ποδηλασία ή άλλη έντονη άσκηση, η αναπνοή γίνεται ταχύτερη και βαθύτερη. Αυτό σημαίνει ότι εισπνέεται μεγαλύτερη ποσότητα μολυσμένου αέρα στο τρέξιμο σε σύγκριση με το βάδισμα. Διανύοντας την ίδια απόσταση, τα άτομα που γυμνάζονται σε υψηλότερη ένταση δέχονται μεγαλύτερη δόση τοξικών σωματιδίων στους πνεύμονες.

Παράλληλα, η παραμονή εντός οχήματος δεν προσφέρει πλήρη προστασία. «Η ατομική έκθεση όταν κάνετε ποδήλατο είναι στην πραγματικότητα χαμηλότερη από ό,τι αν κάθεστε μέσα σε ένα αυτοκίνητο», επισημαίνει ο Ρούντι Σινχαρέι (Rudy Sinharay), πνευμονολόγος και ειδικός στον καρκίνο του πνεύμονα στο Imperial College London NHS Trust. «Αντίθετα, όταν κάνετε ποδήλατο, τείνετε να κινείστε λίγο περισσότερο. Υπάρχει λίγο περισσότερο ρεύμα αέρα».

Το πρόβλημα δεν περιορίζεται μόνο στην επιφανειακή κυκλοφορία. Τα υπόγεια δίκτυα μεταφορών σε πόλεις όπως το Λονδίνο και η Νέα Υόρκη ενδέχεται να περιέχουν υψηλές συγκεντρώσεις μικροσωματιδίων, τα οποία αποτελούνται κυρίως από μεταλλική σκόνη που παράγεται από την τριβή των τροχών, των σιδηροτροχιών και των φρένων.

Τα οφέλη υπερτερούν των κινδύνων

«Το θετικό είναι ότι τα οφέλη που αποκομίζετε από τη γυμναστική σε μολυσμένες πόλεις υπερτερούν των κινδύνων», τονίζει η ντε Ναζέλ. Στην πραγματικότητα, η ίδια η άσκηση ενδέχεται να προστατεύει τον οργανισμό από τη ρύπανση.

Σε μελέτη του 2016, η ντε Ναζέλ και οι συνεργάτες της εξέτασαν το συγκεκριμένο ζήτημα μέσω μοντέλου προσομοίωσης. Εκτίμησαν ότι τα οφέλη για την υγεία από το περπάτημα και την ποδηλασία είναι μεγαλύτερα από τις βλάβες του μολυσμένου αέρα. Μόνο σε εξαιρετικά υψηλά επίπεδα ρύπανσης, όπως αυτά που καταγράφονται σε πόλεις όπως το Νέο Δελχί της Ινδίας, οι κίνδυνοι αρχίζουν να πλησιάζουν ή να ξεπερνούν τα οφέλη της παρατεταμένης άσκησης.

Ακόμη και σε επιβαρυμένες περιοχές, η άσκηση μειώνει τον κίνδυνο πρόωρου θανάτου. Πρόσφατη ανασκόπηση διαπίστωσε ότι η άσκηση σε περιβάλλον με ατμοσφαιρική ρύπανση σχετίζεται με μείωση του κινδύνου θνησιμότητας κατά 26%, σε σύγκριση με την αδράνεια. Η άσκηση σε καθαρότερο αέρα προσφέρει ακόμη μεγαλύτερη μείωση, της τάξης του 31%.

Τα ευρήματα αυτά είναι ενθαρρυντικά για τους κατοίκους των αστικών κέντρων. Ωστόσο, τα οφέλη της υπαίθριας άσκησης δεν υπερτερούν πάντα των κινδύνων, καθώς πρέπει να συνυπολογίζεται το ατομικό ιατρικό ιστορικό. Άτομα με υποκείμενα νοσήματα, όπως άσθμα ή καρδιαγγειακές παθήσεις, οφείλουν να είναι πιο προσεκτικά.

Άλλες έρευνες δείχνουν ότι η γυμναστική βελτιώνει τη λειτουργία των πνευμόνων και μειώνει την αρτηριακή πίεση ακόμα και σε επιβαρυμένες περιοχές, ενώ μπορεί να αντισταθμίσει ορισμένες από τις επιπτώσεις της ρύπανσης στις γνωστικές λειτουργίες.

Παράλληλα, καθοριστικό ρόλο παίζει ο βαθμός ρύπανσης του αέρα.

Το 2018, ο Σινχαρέι και οι συνεργάτες του μελέτησαν υγιείς εθελοντές, καθώς και ηλικιωμένους με χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια (ΧΑΠ) ή στεφανιαία νόσο. Από τους συμμετέχοντες ζητήθηκε να πραγματοποιήσουν έναν δίωρο περίπατο είτε σε πάρκο είτε κατά μήκος πολυσύχναστου δρόμου του Λονδίνου.

Η ερευνητική ομάδα διαπίστωσε ότι έπειτα από μόλις δύο ώρες, όσοι περπάτησαν σε περιοχή με καθαρότερο αέρα παρουσίασαν βελτίωση στη λειτουργία των πνευμόνων και των αιμοφόρων αγγείων. Όσοι περπάτησαν στην περιοχή με υψηλά επίπεδα ρύπανσης εμφάνισαν μικρότερα οφέλη, ενώ στα άτομα με ΧΑΠ η έκθεση στη ρύπανση συνδέθηκε με επιδείνωση των συμπτωμάτων.

Συνεπώς, η άσκηση αντισταθμίζει πολλές από τις βλάβες της ρύπανσης, αλλά ισχύει και το αντίστροφο: η έντονη ρύπανση περιορίζει την προστατευτική δράση της γυμναστικής και αμβλύνει τα γνωστικά της οφέλη.

Τρόποι ελαχιστοποίησης της έκθεσης

Η μετακόμιση στην ύπαιθρο δεν αποτελεί εφικτή λύση για τους κατοίκους των αστικών κέντρων. Ωστόσο, η αμέσως καλύτερη επιλογή είναι η αναζήτηση της πιο πράσινης ή λιγότερο επιβαρυμένης περιοχής. Η επιλογή μιας διαδρομής με λιγότερη κυκλοφορία κατά την καθημερινή μετακίνηση, ακόμη κι αν απαιτεί λίγα λεπτά παραπάνω, προσφέρει ουσιαστική προστασία.

Έρευνες δείχνουν ότι η μετακίνηση μόλις ένα ή δύο τετράγωνα μακριά από δρόμους με αυξημένη κυκλοφορία μειώνει την έκθεση στη ρύπανση κατά 20% έως 30%, σύμφωνα με την ντε Ναζέλ. Η επιλογή παράδρομων και στενών αντί για κεντρικές αρτηρίες μπορεί να μειώσει την έκθεση έως και κατά 50%.

Εφόσον είναι εφικτό, συνιστάται η αποφυγή των ωρών αιχμής. Τα ακινητοποιημένα οχήματα στην κίνηση δημιουργούν «εστίες υπερβολικής ρύπανσης», σημειώνει η Κράις. Παράλληλα, συνιστά προσοχή στις αιχμές του όζοντος κατά τα θερμά, ηλιόλουστα απογεύματα, καθώς η χημική αυτή ουσία σχηματίζεται σε συνθήκες υψηλής θερμοκρασίας και ηλιοφάνειας, επιδεινώνοντας το πρόβλημα όταν συνδυάζεται με τη ρύπανση των ωρών αιχμής.

Επιπλέον, η παρακολούθηση των τοπικών δεικτών ποιότητας αέρα προσφέρει άμεση ενημέρωση για τα επίπεδα ρύπανσης. Ο Σινχαρέι συμβουλεύει ότι τις ημέρες με αυξημένη ρύπανση, η γυμναστική σε εσωτερικούς χώρους ή σε πάρκα αποτελεί ενδεδειγμένη επιλογή.

«Είναι σε μεγάλο βαθμό ένα συστημικό ζήτημα»

Σε γενικότερο επίπεδο, η Κράις επισημαίνει ότι οι πολιτικές παρεμβάσεις προσφέρουν πολύ πιο ουσιαστικά αποτελέσματα από τις ατομικές ενέργειες: «Είναι σε μεγάλο βαθμό ένα συστημικό ζήτημα. Ενώ αυτές οι προσωπικές επιλογές μπορούν να μας βοηθήσουν να μειώσουμε την ατομική μας έκθεση, η πιο αποτελεσματική προστασία θα είναι η καταπολέμηση των εκπομπών στην πηγή τους».

Για την καθημερινή άσκηση, η επιλογή ενός τοπικού πάρκου παραμένει η ασφαλέστερη λύση.