Όταν το ηφαίστειο Τόμπα «μαύρισε» τη Γη: Η έκρηξη που παραλίγο να αφανίσει την ανθρωπότητα πριν 74.000 χρόνια

Το όρος Τόμπα είναι ένα τεράστιο ενεργό υπερηφαίστειο στη βόρεια Σουμάτρα της Ινδονησίας και στο εσωτερικό του φιλοξενεί μία από τις μεγαλύτερες ηφαιστειακές λίμνες στον κόσμο.

Αυτό, όμως, που έχει χτίσει μύθο γύρω από την ύπαρξή του είναι η υπερέκρηξη που σημειώθηκε πριν από 74.000 χρόνια, η οποία και θεωρείται ως ένα από τα μεγαλύτερα καταστροφικά γεγονότα που έχει βιώσει ο πλανήτης τα τελευταία 2,5 εκατομμύρια χρόνια.

Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι αυτή η έκρηξη ήταν τόσο ισχυρή που ζωντανοί οργανισμοί επηρεάστηκαν σε όλο τον πλανήτη, ακόμα και σε περιοχές πολύ μακριά από τη σημερινή Ινδονησία.

Για να αντιληφθεί κάποιος τι ακριβώς συνέβη, η έκρηξη πιστεύεται ότι ήταν πάνω από 10.000 φορές ισχυρότερη από αυτή που σημειώθηκε το 1980 στο όρος της Αγίας Ελένης, στην Ουάσινγκτον των ΗΠΑ, που έγινε αιτία να χαθούν 57 ζωές.

Κρατήρας μήκους όσο 1.000 γήπεδα ποδοσφαίρου

Η υπερέκρηξη του Τόμπα εκτόξευσε 672 κυβικά μίλια (2.800 km³) ηφαιστειακής τέφρας στη στρατόσφαιρα, δημιουργώντας έναν τεράστιο κρατήρα μήκους περίπου 1.000 γηπέδων ποδοσφαίρου (100 x 30 χιλιόμετρα). Μια έκρηξη αυτού του μεγέθους θα είχε προκαλέσει σκοτεινό ουρανό που θα εμπόδιζε το μεγαλύτερο μέρος του ηλιακού φωτός, προκαλώντας πιθανώς χρόνια παγκόσμιας ψύξης. Κοντά στο ηφαίστειο, όξινη βροχή θα είχε μολύνει τις πηγές νερού, ενώ παχιά στρώματα τέφρας θα είχαν θάψει ζώα και βλάστηση.

Με όλα αυτά τα εμπόδια εναντίον του homo sapiens ως είδους, είναι απορίας άξιο το πώς καταφέραμε να επιβιώσουμε ώστε σήμερα να ανασυνθέτουμε την ιστορία.

Επιβίωση μέσα στη στάχτη

Οι ανθρώπινοι πληθυσμοί που ζούσαν κοντά στο ηφαίστειο Τόμπα πιθανότατα εξαλείφθηκαν πλήρως. Το κατά πόσο άνθρωποι σε άλλα μέρη του κόσμου επηρεάστηκαν παραμένει αντικείμενο έρευνας.

Η «υπόθεση της καταστροφής του Τόμπα» υπήρξε για πολλά χρόνια μια σημαντική επιστημονική θεωρία. Υποστηρίζει ότι η υπερέκρηξη προκάλεσε ένα παγκόσμιο φαινόμενο ψύξης που διήρκεσε έως και έξι χρόνια. Σύμφωνα με αυτή την υπόθεση, οι επιπτώσεις της οδήγησαν τον ανθρώπινο πληθυσμό σε κατάρρευση, με λιγότερα από 10.000 άτομα να απομένουν στη Γη.

Αυτό το σενάριο υποστηρίζεται από γενετικά στοιχεία στο DNA των σύγχρονων ανθρώπων. Το DNA μας δείχνει ότι οι σύγχρονοι άνθρωποι εξαπλώθηκαν σε διαφορετικές περιοχές πριν από περίπου 100.000 χρόνια και στη συνέχεια πέρασαν μια διαδικασία την οποία οι επιστήμονες ονομάζουν bottleneck:

ένα γεγονός, όπως μια φυσική καταστροφή ή μια επιδημία, που οδηγεί σε μεγάλη μείωση του πληθυσμού. Τέτοιες καταστροφές μειώνουν δραστικά τη γενετική ποικιλότητα.

Το αν αυτή η μείωση οφείλεται στην έκρηξη του Τόμπα ή σε άλλους παράγοντες εξακολουθεί να συζητείται έντονα. Καθώς οι επιστήμονες συλλέγουν περισσότερα δεδομένα από κλιματικά, περιβαλλοντικά και αρχαιολογικά αρχεία, αρχίζουμε να κατανοούμε ποιες συνθήκες ήταν πιο σημαντικές για την επιβίωση του ανθρώπου.

Πώς οι επιστήμονες μελετούν μια υπερέκρηξη

Σύμφωνα με το conversation.com. για να ανασυνθέσουν τι συνέβη πριν από 74.000 χρόνια, οι επιστήμονες έχουν ένα άμεσο στοιχείο: τον βράχο και την τέφρα που εκτοξεύτηκαν από το ηφαίστειο. Με τις γνώσεις τους, μπορούν να εντοπίσουν τα στρώματα τέφρας στο έδαφος τόσο οπτικά όσο και χημικά.

Μικροσκοπικό ηφαιστειακό γυαλί, γνωστό ως κρυπτοτέφρα, ταξιδεύει ακόμη πιο μακριά και είναι σημαντικό για την κατανόηση της πραγματικής έκτασης μιας έκρηξης. Επειδή δεν είναι ορατό με γυμνό μάτι, είναι πολύ δύσκολο να εντοπιστεί. Οι ερευνητές το διαχωρίζουν προσεκτικά από το έδαφος χρησιμοποιώντας ειδικά εργαλεία μικροσκοπίας. Η διαδικασία αυτή μπορεί να διαρκέσει μήνες.

Κάθε ηφαιστειακή έκρηξη έχει μοναδική χημική σύσταση, κάτι που επιτρέπει στους επιστήμονες να προσδιορίσουν από ποια έκρηξη προέρχεται ένα δείγμα. Έτσι μπορούν να εκτιμήσουν το μέγεθος των παλαιότερων και το ποιοι ήταν αυτοί που επηρεάστηκαν.

Στο πεδίο, οι επιστήμονες αναζητούν κρυπτοτέφρασε αρχαιολογικές θέσεις με ίχνη ανθρώπινης δραστηριότητας, όπως εργαλεία ή ταφές. Αναλύουν τα δείγματα στο εργαστήριο για να αναγνωρίσουν το «ηφαιστειακό αποτύπωμα».

Αλλά ακόμη κι αν εντοπιστεί τέφρα του Τόμπα σε μια αρχαιολογική θέση, τι μας λέει αυτό για την επιβίωση των ανθρώπων;

Τι δείχνουν τα αρχαιολογικά στοιχεία;

Παρά την ένταση της έκρηξης, τα περισσότερα αρχαιολογικά ευρήματα δείχνουν μια ιστορία ανθεκτικότητας.

Σε περιοχές όπως η Νότια Αφρική, οι άνθρωποι όχι μόνο επέζησαν αλλά και άνθισαν. Στη θέση Pinnacle Point 5-6, στοιχεία κρυπτοτεφρας δείχνουν ότι άνθρωποι κατοικούσαν εκεί πριν, κατά τη διάρκεια και μετά την έκρηξη. Μάλιστα, η ανθρώπινη δραστηριότητα αυξήθηκε και εμφανίστηκαν νέες τεχνολογίες.

Παρόμοια στοιχεία υπάρχουν και στην Αιθιοπία, στη θέση Shinfa-Metema 1, όπου η τέφρα του Τόμπα βρίσκεται σε στρώματα με ανθρώπινη παρουσία.

Εκεί, οι άνθρωποι προσαρμόστηκαν στις περιβαλλοντικές αλλαγές ακολουθώντας εποχιακά ποτάμια και ψαρεύοντας σε μικρές υδάτινες συλλογές. Επίσης, υιοθέτησαν τεχνολογία τόξου και βέλους.

Ανάλογα ευρήματα υπάρχουν σε Ινδονησία, Ινδία και Κίνα. Τα στοιχεία δείχνουν ότι οι άνθρωποι κατάφεραν να επιβιώσουν και να συνεχίσουν τη ζωή τους μετά την έκρηξη.

Αυτό υποδηλώνει ότι η έκρηξη ίσως δεν ήταν ο κύριος λόγος για τον πληθυσμιακό «λαιμό μπουκαλιού».

Τι σημαίνει για το μέλλον;

Τα καλά νέα είναι ότι σήμερα είμαστε πολύ πιο προετοιμασμένοι. Οι άνθρωποι τότε επίσης προσαρμόστηκαν, αλλά σήμερα διαθέτουμε συστήματα παρακολούθησης και πρόβλεψης ηφαιστείων.

Επιπλέον, η ανθρώπινη προσαρμοστικότητα παραμένει ένα από τα ισχυρότερα χαρακτηριστικά μας. Μελετώντας παλιές καταστροφές, μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα τι βοηθά την επιβίωση και να εφαρμόσουμε αυτά τα μαθήματα στο μέλλον.